Uzasadnienie
Bolesław Sz., urodzony dnia 19 lutego 1920 r., złożył wniosek o przyjęcie w poczet członków Związku Bojowników o Wolność i Demokrację i przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu działalności w Batalionach Chłopskich od grudnia 1942 r. na placówce w R., były powiat b., obecnie województwo z. Komendantem placówki był Michał M. pseudonim "Jawor"; u niego został zaprzysiężony i otrzymał pseudonim, gromadził i przechowywał broń i amunicję, rozprowadzał prasę konspiracyjną i biuletyny. W życiorysie podał, że mieszkał w L.G., województwo z.; w listopadzie 1939 r. podjął pracę w lesie jako robotnik leśny, gdzie pracował do kwietnia 1943 r. Z chwilą rozpoczęcia pracy gromadził broń i amunicję pozostałą o walkach z Niemcami, a w 1942 r. został zaprzysiężony przez dowódcę Batalionów Chłopskich w R. W kwietniu 1943 r. został aresztowany przez żandarmerię w T., skąd po tygodniu wstępnego przesłuchania odesłano go "jako bandytę" na Komendę Gestapo w B. Stamtąd po 4 tygodniach przekazano go do L., po czym po 2 tygodniach dalszych przesłuchań został dołączony do transportu wysiedleńców i wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie przebywał do kwietnia 1945 r., do wyzwolenia przez wojska alianckie; w październiku 1945 r. wrócił do Polski.
Na potwierdzenie powyższego Bolesław Sz. przedstawił oświadczenia dwóch świadków: świadek Józef K., członek Związku z tytułu działalności w ruchu oporu w okresie od 1 marca 1941 r. do 22 lipca 1944 r. na placówce w R., której dowódcą był Michał M., podał, że był członkiem Batalionów Chłopskich od grudnia 1941 r. do dnia 22 lipca 1944 r., a w 1943 r. był więziony w obozach koncentracyjnych. Bolesław Sz. był razem z nim w Batalionach Chłopskich od grudnia 1942 r. do dnia 9 maja 1945 r.; razem zostali zaprzysiężeni i służyli pod tym samym dowództwem na placówce w R. Po aresztowaniu w 1943 r. i wywiezieniu do Niemiec, Bolesław Sz. pisał stamtąd listy do członków ruchu oporu; zamieszczał w nich szyfrowane informacje o miejscach ukrycia zgromadzonej broni, która dzięki temu została przez członków organizacji przejęta, Adam Rz., członek Związku z tytułu działalności w Batalionach Chłopskich na placówce w R. pod dowództwem Michała M. oraz pobytu w obozie na Majdanku, podał, że razem z Bolesławem Sz. należał do Batalionów Chłopskich od grudnia 1942 r. do dnia 22 lipca 1944 r.; razem zostali zaprzysiężeni i służyli pod jednym dowództwem.
Oświadczenia obu tych świadków są wprawdzie pisane różnymi charakterami pisma /innymi zresztą niż złożone przez świadków podpisy/, ale niemal identyczne i z użyciem identycznych charakterystycznych zwrotów. Oświadczenie świadka Józefa K. zostało sporządzone tym samym charakterem pisma co jeden ze znajdujących się w aktach sprawy egzemplarzy deklaracji członkowskiej Bolesława Sz., a oświadczenie świadka Adama Rz. tym samym charakterem pismo co drugi egzemplarz deklaracji członkowskiej.
W materiałach sprawy znajduje się - przesłany na żądanie Związku - wyciąg z życiorysu Bolesława Sz., złożonego w Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w J. Podał on w tym życiorysie, że w 1938 r. dostał się do szkoły lotniczej, gdzie był do wojny 1939 r. Po wzięciu udziału w obronie Warszawy dostał się do niewoli i wywieziony został do Niemiec; był w IX Stalagu w Ilmenau, skąd doprowadzano go na roboty u gospodarzy. W 1941 r. został "zwolniony do cywila" i pracował w Rzeszy w fabryce jako ślusarz do 1945 r., to jest do wyzwolenia przez wojska amerykańskie. W 1945 r. powrócił do Polski. Z pisma przewodniego tego Przedsiębiorstwa wynika, że Bolesław Sz. ani w życiorysie, ani w kwestionariuszu osobowym nie podawał, że miał działać w Batalionach Chłopskich.
Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w L., na posiedzeniu w dniu 17 marca 1988 r., załatwiała wniosek Bolesława Sz. odmownie, a Zarząd Główny tego Związku decyzją ostateczną z dnia 14 lipca 1988 r. utrzymał decyzję Komisji w mocy. W uzasadnieniu decyzji ostatecznej podano między innymi, że przedstawione przez Bolesława Sz. oświadczenia świadków, którzy byli szeregowymi członkami Batalionów Chłopskich, wzbudzają zastrzeżenia, ponieważ są w nich liczne przeróbki i skreślenia, a fakt pobytu Bolesława Sz. w Niemczech dopisano dodatkowo na drugiej stronie.
Ponadto Bolesław Sz. i świadkowie podają, że należał on do Batalionów Chłopskich od grudnia 1942 r. do dnia 9 maja 1945 r. na terenie placówki w R. w powiecie b., a jednocześnie twierdzą, że w kwietniu 1943 r. został on wywieziony na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie przebywał do maja 1945 r. Niezależnie od tego Bolesław Sz. w dotychczasowym miejscu pracy nie podawał, że należał do ruchu oporu.
Na decyzję ostateczną w części dotyczącej odmowy przyznania uprawnień kombatanckich Bolesław Sz. złożył skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając zaskarżoną decyzję jako krzywdzącą i niesprawiedliwą i wnosząc o jej uchylenie.
Zarząd Główny Związku wniósł o oddalenie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Regulamin Weryfikacyjny Związku Bojowników o Wolność i Demokrację stanowi, ze organem orzekającym o przyznaniu praw członkowskich bądź o spełnianiu przez poszczególne osoby warunków do uzyskania uprawnień kombatanckich jest Zarząd Wojewódzki Związku /par. 10 ust. 1/, a organem odwoławczym od decyzji Zarządu Wojewódzkiego jest Zarząd Główny tego Związku /par. 10 ust. 2/. Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna jest jedynie organem opiniującym i wnioskującym /par. 13 ust. 6 oraz par. 15 ust. 2, 3 i 4 Regulaminu/.
W sprawie objętej skargą organ I instancji, to jest Zarząd Wojewódzki Związku w L., w ogóle nie wydał decyzji. Jest tylko "postanowienie" Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej Związku w L. z dnia 17 marca 1988 r. Zarząd Główny Związku potraktował to "postanowienie" Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej, które faktycznie było jej wnioskiem, jako decyzję w rozumieniu art. 104 Kpa i w rezultacie tego decyzją z dnia 14 lipca 1988 r. "utrzymał w mocy" nie istniejącą faktycznie "odmowną decyzję Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w L.". W związku z powyższym skarżący został pozbawiony jednej instancji. Artykuł 15 Kpa stanowi, że postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne. Wydanie zatem decyzji z pogwałceniem obowiązującej w postępowaniu administracyjnym zasady dwuinstancyjności godzi w podstawowe prawa i gwarancje procesowe obywatela i musi być ocenione jako rażące naruszenie prawa. Oznacza to, że zaskarżona decyzja z dnia 14 lipca 1988 r. została wydana z rażącym naruszeniem art. 15 Kpa.
Artykuł 207 par. 3 Kpa nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny obowiązek stwierdzenia nieważności decyzji, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 par. 1 Kpa, a z kolei art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa nakazuje stwierdzenie nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 3 w związku z art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa orzekł jak w sentencji; orzeczenie o kosztach postępowania zostało wydane w myśl art. 208 Kpa.
W wyniku niniejszego wyroku Zarząd Główny Związku powinien przekazać sprawę Zarządowi Wojewódzkiemu w L. jako organowi I instancji w celu wydania przez ten organ decyzji.