Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2003r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku I.K. z dnia 21 listopada 2001r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS uzasadnił, że może przyznać świadczenie w drodze wyjątku w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, tylko tym ubezpieczonym lub pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek -podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał ponadto, że I.K. nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat dla kobiet, jak również nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, a wręcz orzeczeniem lekarza orzecznika z dnia [...] lipca 1999r. została uznana za zdolną do pracy.
Fakty te, według Prezesa ZUS, przesądziły o podjętej decyzji. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczym, z tym, że nie stanowiła ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lutego 2003 r. o ponowne rozpoznanie sprawy, I.K. zwróciła uwagę na brak środków utrzymania i długoletnie okresy ubezpieczeniowe jej (20 lat) i jej zmarłego męża (33 lata). Wskazała na trudności w znalezieniu pracy, w jej wieku graniczące wręcz z niemożliwością. Podniosła także sprawę swojego złego stanu zdrowia, kwestionując zasadność oparcia decyzji przez Prezesa ZUS na orzeczeniu lekarza orzecznika z dnia [...] lipca 1999r..
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2003r. nr [...], utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2003r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszoinstancyjnej. Podkreślił ponadto, że I.K. nie spełnia kryterium wieku emerytalnego, jak również nie spełnia wymogu całkowitej niezdolności do pracy. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania renty w drodze wyjątku, gdyż świadczenia z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych nie mają charakteru świadczeń socjalnych, przyznawanych tylko według potrzeb.
W dniu 5 maja 2003r. I.K. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego kwestionując rozstrzygnięcie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uznając je za niesprawiedliwe i krzywdzące. Powołała się na te same zarzuty, które sformułowała wcześniej we wniosku kierowanym do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy, akcentując ponadto fakt oparcia zaskarżonej decyzji na orzeczeniu lekarza orzecznika z dnia [...] lipca 1999r., podważając w konsekwencji jego ważność w kontekście jej obecnego stanu zdrowia.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W związku ze zmianą struktury sądownictwa administracyjnego, na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 01 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270).
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania.
Skarga jest uzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym.
Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 w/w ustawy jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który mówi, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba, że niniejsza ustawa stanowi inaczej.
Prezes Zakładu winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i 80 Kpa.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 Kpa.
Jak wynika z akt sprawy Prezes ZUS nie przestrzegał powyższych przepisów procedury administracyjnej. Nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie uzasadnił też w sposób wystarczający swojej decyzji.
Uchybienia te miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Należy przede wszystkim podkreślić fakt, iż skarżąca we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co również podtrzymywała w skardze, kwestionowała orzeczenie lekarza orzecznika z dnia [...] lipca 1999r. uznające ją za zdolną do pracy. Tymczasem ona sama skarżyła się na swój zły stan zdrowia. Ma to tym większe znaczenie, że od wydania orzeczenia lekarza orzecznika do dnia [...] lutego 2003r., czyli do wydania decyzji pierwszoinstancyjnej, upłynęły ponad 3 lata. Skoro więc skarżąca kwestionowała orzeczenie lekarza orzecznika, a w szczególności jego ważność z uwagi na upływ czasu, obowiązkiem organu orzekającego było ustosunkowanie się do powyższego zarzutu i rozważenie w drugiej instancji, czy zgodnie z art. 14 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w ramach nadzoru nie należało podjąć przewidzianych prawem czynności.
Wymaga podkreślenia, że stosownie do art. 14 ust. 3 tejże ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz samodzielnej egzystencji.
Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego będącego podstawą decyzji poprzez niewystarczające zgromadzenie i rozpatrzenie dowodów.
W kontekście powyższych faktów koniecznym staje się ponowne przeprowadzenie badania przez lekarza orzecznika ZUS, w celu jednoznacznego stwierdzenia, czy I.K. jest, czy też nie jest zdolna do pracy.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270), Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję. W oparciu o art. 152 w/w ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.