Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. L. z dnia 12 grudnia 2002 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletnich dzieci: B. L. (ur. [...].11.1993 r.), Ł. L. (ur. [...].10.1994 r.) i M. L. (ur. [...].09.1996 r.) po ich zmarłym w dniu [...] listopada 2002 r. ojcu P. L. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Wskazał, że renta rodzinna przysługuje w sytuacji, jeżeli osoba, po której renta ma być przyznana posiadała odpowiednio długi w stosunku do wieku łączny okres składkowy i nieskładkowy, a do wymaganego ustawowego okresu ubezpieczenia, od którego zależy prawo do renty brakuje niewielki okres. Stwierdził ponadto, iż z akt rentowych wynika, że ojciec dzieci legitymował się zbyt krótkim w stosunku do wieku okresem ubezpieczenia, który nie uzasadnia pozytywnego załatwienia wniosku.
Prezes ZUS nie dopatrzył się zbiegu szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu spełnienie warunków ustawowych do renty, ponieważ zatrudnienie wykonywał w krótkich okresach i z przerwami oraz nie przyczyniał się do utrzymania dzieci.
Dodatkowo podkreślił, że ocenie podlegała również sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 27 lutego 2003 r. K. L. stwierdziła, że została potraktowana w sposób nieludzki i krzywdzący. Powołała się na fakt, iż zmarły mąż posiadał ponad pięcioletni staż pracy a ZUS uznał, że okres ubezpieczenia wyniósł 4 lata 9 miesięcy i 29 dni.
Podniosła ponadto, że nie posiada środków utrzymana oraz nie ma szans na otrzymanie pracy ze względu na zamieszkiwanie w gminie zagrożonej strukturalnym bezrobociem.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2003 r., przywołując w uzasadnieniu argumentację zawartą w uzasadnieniu pierwszej decyzji. Dodatkowo podniósł, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej a wszystkie przesłanki, o jakich mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym szczególne okoliczności, powinny być spełnione łącznie.
Wskazał, że udokumentowany łączny okres składkowy wynoszący 5 lat 1 miesiąc i 1 dzień jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 30 lat i w stosunku do wieku powinien mieć odpowiednio dłuższy okres zatrudnienia. Powołał się również na fakt, że zmarły był zdolny do wykonywania zatrudnienia oraz, iż renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 2003 r. K. L. nie zgodziła się ze stwierdzeniem, że jej mąż nie uzyskał uprawnień do świadczenia ustawowego wskutek przyczyn od niego zależnych. Ponownie powołała się na strukturalne bezrobocie na terenie gminy, w której zamieszkuje, będące przyczyną określonego stażu pracy męża.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie wskazując w uzasadnieniu na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
W związku ze zmianą struktury sądownictwa administracyjnego na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Stosownie do art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona.
Natomiast, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej (§ 1).
Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który jest regulacją szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.
Świadczenia, o których mowa w tym przepisie są wyjątkowe także dlatego, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 84 ustawy) oraz nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty pozostawiając Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ich przyznanie w drodze decyzji uznaniowej. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza bynajmniej pozostawienia Prezesowi ZUS pełnej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie.
Granice uznania administracyjnego wyznacza już bowiem art. 83 ust. 1 ustawy, który formułuje trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia: 1) niespełnienie wymagań do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Ponadto, zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Tak więc Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Spoczywa na nim w szczególności obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa) poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy.
Winien też należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa.
W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS naruszył przywołane reguły procesowe w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniach obydwu decyzji. Ograniczają się one do wskazania okoliczności faktycznych, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, określonymi w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Prezes ZUS podał mianowicie, że zmarły w wieku 30 lat ojciec dzieci posiadał udokumentowany łączny okres składkowy nieadekwatny do wieku bo wynoszący 5 lat 1 miesiąc i 1 dzień oraz, że w stosunku do swego wieku powinien mieć odpowiednio dłuższy okres zatrudnienia. Ponadto posiadał kilkuletnie przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.
Przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i dlatego ta okoliczność nie ma w sprawie większego znaczenia. Istotne są natomiast przyczyny, z powodu których zmarły nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania renty w trybie ustawowym.
W przedmiotowej sprawie celowe było ustalenie, dlaczego w zatrudnieniu zmarłego wystąpiły przerwy i czym były spowodowane. Do powyższej kwestii Prezes ZUS nie odniósł się, stwierdzając jedynie, że wobec zmarłego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Prezes ZUS nie dokonał również oceny całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Z akt rentowych wynika bowiem, że zmarły posiadał w ostatnim dziesięcioleciu udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze 4 lat 9 miesięcy i 9 dni, a więc do pięciu lat wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym zabrakło 2 miesiące i 21 dni. Nie wziął pod uwagę faktu, iż zgon nastąpił w okresie ubezpieczenia czyli zmarły wykazał wolę kontynuowania zatrudnienia i gdyby nie nagły zgon, mógłby osiągnąć wymagany pięcioletni okres ubezpieczenia. Prezes Zakładu nie podjął się oceny, czy fakty te nie stanowiły zbiegu szczególnych okoliczności uniemożliwiających uzyskanie uprawnień do renty na zasadach ogólnych w sytuacji, kiedy pozostałe przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy zostały spełnione i nie były kwestionowane.
W tym stanie rzeczy skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.