Uzasadnienie
Skarga Zakładów Azotowych w P. podlega odrzuceniu na zasadzie art. 204 par. 1 w związku z art. 197 pkt 1 Kpa, ponieważ Zakłady nie były stroną w postępowaniu administracyjnym i nie zaskarżają konkretnych decyzji dotyczących ich interesu prawnego lub obowiązku bądź decyzji wydanych na żądanie tych zakładów ze względu na ich interes prawny lub obowiązek /art. 28 Kpa/.
Skargi w części dotyczącej żądania ustalenia zasad zamawiania gazu do palenia w kotłach EC podlegają odrzuceniu z uwagi na brak właściwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, który zgodnie z art. 16 par. 2 oraz art. 196 par. 1 Kpa jest uprawniony do kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnych, przy czym na podstawie art. 207 może zaskarżoną decyzję tylko uchylić, stwierdzić jej nieważność albo niezgodność z prawem, nie może natomiast wydawać orzeczeń o ustalaniu zasad wykonywania obowiązków, jeśli to nie wynika z zaskarżonej decyzji i oceny jej legalności.
Nadając dalszy procesowy bieg skargom Bogusława R., Antoniego W. i Tadeusza P. w części dotyczącej nałożenia na nich kar pieniężnych ostatecznymi orzeczeniami Głównego Inspektora Gospodarki Energetycznej, Sąd rozważył stanowisko wyrażone przez Główny Inspektorat Gospodarki Energetycznej w uzupełniającej odpowiedzi na skargi. W piśmie tym zaprezentowano pogląd, że orzeczenia nakładające kary pieniężne nie podlegają kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego, ponieważ zasady i tryb wymiaru oraz ściągania kar pieniężnych, o których mowa w skargach, zostały unormowane w rozporządzeniu Rady Ministrów, wydanym na podstawie ustawy z dnia 30 maja 1962 r. o gospodarce paliwowo-energetycznej, zaś orzekanie w sprawach o naruszenie przewidziane w art. 17 ust. 1 i 2 cyt. ustawy wobec osób nie będących pracownikami jednostek gospodarki uspołecznionej następuje w trybie przepisów o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego poglądu. Zakresem działania kodeksu postępowania administracyjnego są objęte decyzje, to jest jednostronne rozstrzygnięcia organów administracji państwowej w sprawach indywidualnych, chyba że dotyczą one spraw na tle podległości służbowej lub organizacyjnej /art. 1 par. 1, art. 3 par. 3, art. 104/, albo zostały wyraźnie wyłączone spod działania kodeksu na mocy art. 3 par. 1 i 2, lub wyłączenie to jest tak oczywiste ze względu na istnienie odrębnej rodzajowo procedury /jak np. w sprawach wykroczeń, w sprawach rozstrzygania sporów ze stosunku pracy/, że zamieszczenie wyłączenia spraw tej kategorii ustawodawca uznał za zbędne. Akty organów Inspekcji Gospodarki Energetycznej o nałożeniu kary pieniężnej na zakłady gospodarki uspołecznionej lub ich pracowników wyczerpują znamiona decyzji w rozumieniu przytoczonych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego oraz poglądów nauki prawa administracyjnego.
Już w pierwszym brzmieniu ustawy z dnia 30 maja 1962 r. o gospodarce paliwowo-energetycznej /Dz.U. nr 32 poz. 150/ akty administracyjne o nałożeniu kar pieniężnych zostały ujęte w art. 18 i 19, zamieszczonych w rozdziale VII ustawy - zatytułowanym: Odpowiedzialność pieniężna jednostek gospodarki uspołecznionej i ich pracowników, w przeciwieństwie do odpowiedzialności karnoadministracyjnej, określonej w rozdziale VI zatytułowanym: Przepisy karne.
Podczas nowelizacji ustawy w 1971 r. w związku z wejściem w życie kodeksu wykroczeń i kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia /Dz.U. nr 12 poz. 117/, w art. 18 ust. 1 wyraz "wykroczeń" został nawet zastąpiony wyrazem "naruszeń", co musi być odczytane jako dalsze uściślenie ze strony ustawodawcy, mające na celu wyeliminowanie nieporozumień. Wydane na podstawie ustawy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 kwietnia 1979 r. w sprawie zakresu działania i trybu postępowania Głównego Inspektora Gospodarki Energetycznej oraz terenowych inspektoratów gospodarki energetycznej /Dz.U. nr 9 poz. 53/ przewidziało nawet w par. 31, że w sprawach nie unormowanych w rozporządzeniu przy nakładaniu kar pieniężnych stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. To zastrzeżenie, ograniczające zakres stosowania tego kodeksu, straciło zresztą swoje znaczenie w związku z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego /Dz.U. nr 4 poz. 8/. Z dniem wejścia w życie bowiem tej ustawy straciły moc "wszelkie przepisy dotyczące spraw unormowanych w kodeksie", chyba że zostały utrzymane na zasadzie art. 12 ust. 2 i 3. Odrębności wynikające z rozporządzenia nie zostały utrzymane w mocy, stąd wniosek, że mogą one obowiązywać o tyle, o ile nie są sprzeczne z kodeksem postępowania administracyjnego. Konstrukcję decyzji przyjmują również akty o nałożeniu kar na zakłady, przewidziane w prawie wodnym oraz w ustawie o ochronie środowiska, i charakter tych aktów nie był dotychczas kwestionowany.
Skoro decyzje w sprawach gospodarki paliwowo-energetycznej zostały wymienione w art. 196 par. 2 pkt 8 Kpa Naczelny Sąd Administracyjny jest upoważniony do kontrolowania ich zgodności z prawem.
"Wezwania płatnicze" wydawane w trybie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie są decyzjami administracyjnymi i nie podlegają kontroli NSA w myśl art. 196 par. 1 Kpa, ich byt prawny jest związany z istnieniem podstawy żądania, które w tym wypadku stanowią orzeczenia nakładające kary pieniężne. W myśl art. 210 Kpa skarżący mogli natomiast zwrócić się do organu administracji państwowej, którego decyzję zaskarżyli, o wstrzymanie wykonania decyzji, a po przekazaniu skargi do Sądu - prosić o to Sąd.