Uzasadnienie
We wsi D. dokonano scalenia gruntów na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów /Dz.U. nr 3 poz. 13/. Projekt scalenia zatwierdził Wojewoda (...) decyzją z dnia 6 września 1976 r. Scaleniem objęto m.in. należące do Henryka N. grunty o powierzchni 1,16 ha, położone we wsi D., o wartości 143,10 jednostek szacunkowych, oraz położone we wsi P.Z., o wartości 14,79 jednostek szacunkowych. Do obszaru scalenia włączono także zabudowane siedlisko wymienionego, składające się z 5 działek ewidencyjnych /parcel/ o łącznej powierzchni 0,20 ha. Tytułem ekwiwalentu wydzielono mu grunty zamienne o powierzchni 1,25 ha i wartości 157 jednostek szacunkowych wraz z działką siedliskową nr 906 o powierzchni 0,17 ha. Obszar tej działki uległ zmniejszeniu, gdyż część jej gruntów /głównie kosztem działki nr 93/1, wchodzącej przed scaleniem w skład siedliska/ przeznaczono na urządzenie drogi gminnej nr 914, która przed scaleniem stanowiła faktyczny dojazd do drogi nr _771/1 /obecnie nr 851/.
Jerzy N., syn Henryka N., który zmarł w 1978 r., wystąpił o stwierdzenie nieważności decyzji scaleniowej w części dotyczącej zmniejszenia działki siedliskowej. W uzasadnieniu skargi zaznaczył, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa, gdyż stosownie do art. 1 ust. 3 powołanej ustawy organ scaleniowy nie uzyskał zgody Henryka N. jako właściciela gruntów na objęcie scaleniem zabudowanej działki siedliskowej.
Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, działając na podstawie art. 156 par. 1 i art. 157 par. 3 Kpa, decyzją z dnia 22 września 1993 r. odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu swej decyzji podał, że podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 1 ust. 3 ustawy scaleniowej jest nietrafny, gdyż -jak wynika z akt - Henryk N. przyjął okazany projekt scalenia bez zastrzeżeń, co potwierdził podpisem w dniu 12 sierpnia 1976 r., i nie składał sprzeciwu co do wydzielenia drogi obok jego siedliska, jak również nie wnosił skarg w późniejszym terminie. Zaznaczono także, że obecnie jego syn nie kwestionuje wyznaczenia drogi, lecz tylko wnosi, by przywrócić obszar siedliska sprzed scalenia, niezbędny do korzystania z zabudowań znajdujących się w sąsiedztwie drogi. Ponadto podkreślono, że wspomniane oświadczenie Henryka N. z dnia 12 sierpnia 1976 r., złożone na wykazie oświadczeń uczestników scalenia, iż wyraża zgodę na wydzielony ekwiwalent zamienny, granice działki są mu znane i został zapoznany z warunkami objęcia gruntów w posiadanie, wskazuje, że w ten sposób wyraził zgodę na objęcie scaleniem zabudowanego siedliska /gruntów pod zabudowaniami/ stosownie do art. 1 ust. 3 ustawy.
Jerzy N. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o uchylenie zaskarżonej decyzji. W treści skargi podał, że jego ojciec nie podpisywał deklaracji co do objęcia scaleniem działki siedliskowej, co także wynika z pisma wyjaśniającego Urzędu Rejonowego w S. z dnia 18 grudnia 1992 r. Zgody takiej nie mógł wyrazić, gdyż na gruncie przeznaczonym pod drogę w części znajdował się budynek gospodarczy. W 1976 r. został on rozebrany, a na jego miejscu w 1978 r.
wybudowano nowy budynek.
W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie z przyczyn podanych w zaskarżonej decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga nie jest pozbawiona słuszności. W sprawie jest bezsporne, że do obszaru scalenia gruntów wsi D. włączono działkę siedliskową należącą do Henryka N., o powierzchni 0,20 ha, składającą się z 5 parcel. Na tej działce znajdował się budynek mieszkalny wybudowany w latach 1961-62, jak również część starego budynku mieszkalnego oraz budynek gospodarczy. W toku scalenia zmniejszono powierzchnię działki siedliskowej o około 0,03 ha /głównie kosztem parceli nr 93/1/ przez wyłączenie gruntów na urządzenie drogi dojazdowej nr 914. W ten sposób uległo zwężeniu podwórze, przez co w znacznej mierze zostało utrudnione korzystanie z budynków gospodarczych. Minister w swej decyzji przyjął, że Henryk N. wyraził zgodę na objęcie działki siedliskowej scaleniem i na jej zmniejszenie /przez zwężenie/, ponieważ na wykazie oświadczeń złożył podpis pod tekstem: "Na wydzielony ekwiwalent zamienny wyrażam zgodę, granice działek są mi znane, z warunkami objęcia w posiadanie jestem zapoznany". Posłużono się więc tu zasadą domniemania faktycznego. Wniosek co do spornej zgody na objęcie zabudowanej działki siedliskowej scaleniem i jej zmniejszenie wyciągnięto z innego niespornego faktu, to jest z treści cytowanego oświadczenia o charakterze ogólnym.
Takie stanowisko nie znajduje uzasadnienia w przepisach art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów /Dz.U. nr 3 poz. 13/, na podstawie której wydano decyzję Wojewody z dnia 6 września 1976 r. Z przepisów tych wynika, że grunty pod zabudowaniami nie mogą być objęte scaleniem bez zgody ich właściciela /samoistnego posiadacza/. Podobne uregulowanie zawiera art. 2 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów /Dz.U. 1989 nr 58 poz. 349/, stwierdzający, że grunty zabudowane mogą być scalane tylko na wniosek właściciela /samoistnego posiadacza/.
Uzależnienie objęcia scaleniem gruntów pod zabudowaniami od zgody właściciela ma charakter uregulowania szczególnego w tej ustawie. Zgoda taka nie może być domniemana /dorozumiana/, np. na podstawie faktu, że uczestnik scalenia wziął udział w postępowaniu i nie sprzeciwił się ostatecznym rozstrzygnięciom organu scaleniowego albo że podpisał ogólne oświadczenie co do zgody na dokonane scalenie. Zgoda ta musi być udzielona wyraźnie, ustnie lub na piśmie, przy czym ustne wyrażenie zgody powinno być utrwalone w protokole włączonym do akt sprawy.
Z przedstawionego stanu sprawy wynika, że grunty pod zabudowaniami /zabudowane/, należące do Henryka N., objęto scaleniem bez jego zgody, przez co rażąco naruszono art. 1 ust. 3 ustawy scaleniowej z 1968 r., powodując tym samym nieważność w tej części decyzji scaleniowej Wojewody (...).
Mówiąc o gruntach pod zabudowaniami /zabudowanych/, należy uwzględnić, że nie chodzi tylko o grunty znajdujące się pod samymi budynkami /według ich obrysów/, ale i o grunty stanowiące podwórze oraz niezbędny obszar przyległy, umożliwiający właściwe wykorzystanie budynków. Z akt sprawy nie wynika, by w skład spornej działki wchodziły grunty nie wykorzystywane wyłącznie jako siedlisko. W związku z powyższym zaskarżoną decyzję uchylono na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 Kpa, jako wydaną z naruszeniem przepisów art. 1 ust. 3 ustawy scaleniowej z 1968 r.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 208 Kpa.