Uzasadnienie
Orzeczeniem nr U.T. 4/25/47 z dnia 7 grudnia 1948 r., wydanym na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 r. nr 3 poz. 13/, Wojewoda w P. oddalił wniosek zainteresowanej Eugenii Teresy T. o zwolnienie spod przejęcia na cele reformy rolnej jej nieruchomości ziemskiej S. o powierzchni 83,2169 ha oraz uznał, że ta nieruchomość i nieruchomość ziemska G. o powierzchni 86,6397 ha stanowiąca własność Józefa T. - obie położone w powiecie W. - "podpadają pod działanie" wymienionego przepisu. W uzasadnieniu Wojewoda podał, że Józef T. zmarł 17 grudnia 1939 r., a jego spadkobiercami w 1/4 była żona Józefa T. i w 3/4 czworo dzieci: zainteresowana, Lech, Ryszard Marian i Irena Łucja T. Z kolei po zmarłej jesienią 1946 r. Józefa T. jej spadkobiercami zostały dzieci - każde w 1/4części. W rezultacie, jak przyjął Wojewoda, zainteresowana oprócz własnego majątku S. była "współwłaścicielką do wspólnej ręki" majątku G. z tytułu podwójnego spadkobrania po ojcu i matce.
Łączny obszar majątków 169,8566 ha przekraczał określoną dla Woj. P. maksymalną powierzchnię 100 ha i dlatego oba majątki z mocy art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu zostały przejęte na cele reformy rolnej. Za bezskuteczne w świetle art. 2 ust. 2 dekretu Wojewoda uznał dokonane aktem notarialnym z dnia 8 lipca 1946 r. odstąpienie przez zainteresowaną i jej matkę udziałów spadkowych po Józefie T. na rzecz Ireny Łucji i Ryszarda Mariana T. Orzeczeniem nr UR.PO. I.2/108 z dnia 20 maja 1949 r. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych nie uwzględnił odwołania pełnomocnika zainteresowanej, utrzymał w mocy powyższe orzeczenie i dodatkowo zwrócił uwagą na łączne użytkowanie obu majątków od 1935 r. - początkowo przez Józefa T., a następnie przez jego spadkobierców.
Decyzją z dnia 27 października 1992 r., wydaną na podstawie art. 158 par. 1 Kpa, Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej odmówił skarżącym Irenie J. z d. T. i Ryszardowi T. oraz zainteresowanemu Lechowi T. stwierdzenia nieważności wymienionych orzeczeń, podzielając trafność ich motywów z jednym zastrzeżeniem: bez znaczenia w sprawie pozostawał fakt wspólnego zagospodarowania obu majątków.
Decyzję tę zaskarżyli do sądu administracyjnego Irena J. i Ryszard T., wnosząc o jej uchylenie, i zarzucili Ministrowi bezzasadną odmowę stwierdzenia nieważności obu orzeczeń mimo dopuszczenia się w nich rażącego naruszenia art. 2 ust. 1 lit. "e" powyższego dekretu. Zdaniem skarżących, nie było dopuszczalne łączenie powierzchni nieruchomości ziemskich stanowiących własność i współwłasność różnych podmiotów. Nawet w razie zsumowania powierzchni nieruchomości ziemskiej S. i udziału spadkowego zainteresowanej Eugenii Teresy T. w drugiej nieruchomości G. będącej własnością Józefa T., maksymalna norma obszarowa 100 ha nie była przekroczona /83,2169 ha + 16,24 ha = 99,45ha/.
Skarżący po raz kolejny przypomnieli tragiczne losy ich rodziny, wynikłe z zamordowania ich ojca przez hitlerowców i pozbawienia ich przemocą rodzinnego majątku, który obecnie niszczeje, będąc we władaniu Agencji Rolnej Skarbu Państwa.
W odpowiedzi na skargi nie znaleziono możliwości uchylenia lub zmiany zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Artykuł 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. ma następujące brzmienie: "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni". Stosownie do art. 1 ust. 2 tego dekretu "Nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt e, dokonane po dniu 1 września 1939 r." Dekret ten wszedł w życie dnia 13 września 1944 r. Przypomniane unormowania stanowią podstawową regulację prawną i łącznie z dorobkiem orzecznictwa i doktryny prawa cywilnego mają zasadnicze znaczenie w rozpoznawanej sprawie.
Przede wszystkim należy się odnieść do przyjętego w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu sposobu liczenia powierzchni nieruchomości ziemskich. Otóż przepis ten nie zawiera żadnych wskazówek metodologicznych ani szczególnych określeń bądź definicji użytych w nim pojęć. Oznacza to konieczność wykorzystania przy dokonywaniu jego wykładni wspomnianego dorobku prawa cywilnego do analizy dopuszczalności sumowania powierzchni nieruchomości stanowiących własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych.
Współwłasność nie jest jednolitą instytucją prawną, w przeciwieństwie do własności. Zawsze dzieliła się ona na współwłasność łączną i ułamkową, a każda z nich miała inną strukturę prawną i inne cele społeczno-gospodarcze do spełnienia. Współwłasność łączna, zwana także współwłasnością do wspólnej ręki lub prawem niepodzielnej ręki, opierała się zawsze na szczególnym stosunku osobistym, bez którego nie miała racji bytu. Od dawna jej najlepszym przykładem była wspólność majątkowa między małżonkami oraz między wspólnikami spółki cywilnej i spółki jawnej. Do czasu ustania wspólności łącznej wspólnicy odpowiadają wobec osób trzecich całym swoim majątkiem i jednocześnie na zewnątrz każdy z nich reprezentuje prawo do całego przedmiotu.
Przy wspólności w częściach ułamkowych natomiast występują elementy zupełnie odmienne: każdy ze współwłaścicieli ma określony udział, którym może rozporządzać, i ma prawo żądać w każdym czasie zniesienia współwłasności. Jednym z tradycyjnych przykładów współwłasności w częściach ułamkowych jest współwłasność spadkowa określająca udziały spadkobierców.
W świetle powyższych wywodów należy przyjąć, że art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do uznania udziału w nieruchomości spadkowej za nieruchomość stanowiącą współwłasność łączną i dodawania całej jej powierzchni do innej nieruchomości stanowiącej własność tej samej osoby.
Omówiony dekret wprowadził dwie bariery czasowe, mające zasadnicze znaczenie przy obliczaniu norm obszarowych nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej. Pierwszą z nich był ustalony w art. 2 ust. 2 dzień 1 września 1939 r., po którym nieważne już były wszystkie prawne lub fizyczne działy takich nieruchomości. Zakaz ten nie mógł dotyczyć następstw otwarcia spadku. Drugą barierą był dzień 13 września 1944 r. jako data wejścia w życie dekretu. Na sposób liczenia powierzchni norm obszarowych nieruchomości przeznaczonych na cele reformy rolnej nie miały wpływu wszelkie zdarzenia zaistniałe po dniu 3 września 1944 r., w tym również następstwa otwarcia spadku.
Przenosząc powyższe rozważania na stan faktyczny sprawy, należy podkreślić, że oba orzeczenia: z dnia 7 grudnia 1948 r. i z dnia 20 maja 1949 r. zostały wydane z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. "e" omawianego dekretu. Wskutek bezpodstawnego potraktowania spadkowej nieruchomości ziemskiej G. za przedmiot współwłasności łącznej zainteresowanej Eugenii Teresy T. organy obu instancji zsumowały całą tę nieruchomość z nieruchomością S. stanowiącą jej własność. W rezultacie również pozostali spadkobiercy Józefa T. zostali faktycznie pozbawieni udziałów w nieruchomości G. Ponadto organy te bezzasadnie uznały zainteresowaną Eugenię Teresę T. za spadkobierczynię po ojcu i matce w sytuacji, gdy Józefa T. zmarła 15 września 1946 r. /tj. po wejściu w życie dekretu/ i spadek po niej nie miał wpływu na konsekwencje wynikłe z art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu.
Okoliczności tych nie wziął pod uwagę Minister przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji i dlatego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 oraz art. 208 Kpa orzekł jak w sentencji.