Uzasadnienie
Po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Rejonowego z dnia 8 lipca 1992 r. i zapoznaniu się z treścią prawomocnego wyroku tego Sądu Rejonowego z dnia 3 kwietnia 1992 r. Rada Dzielnicy-Gminy w W. uchwałą nr 286 z dnia 22 lipca 1992 r., wydaną na podstawie art. 140 par. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych /Dz.U. 1990 nr 23 poz. 138 ze zm./, stwierdziła, że w głosowaniu tajnym Paweł O. -Z. został odwołany z funkcji ławnika Sądu Rejonowego (...).
Na powyższą uchwałę Wojewoda (...) - na podstawie art. 92 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 16 poz. 95 ze zm./ - złożył skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wnosił o stwierdzenie nieważności uchwały ze względu na to, że powołany w jej podstawie prawnej art. 140 par. 2 pkt 1 prawa o ustroju sądów powszechnych nie może mieć zastosowania do odwołania z funkcji ławnika Pawła O.-Z., który nie był skazany prawomocnym wyrokiem /jak wymaga ten przepis/. Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1992 r. postępowanie karne w sprawie o przestępstwo z art. 178 par. 2 Kk zostało w stosunku do niego warunkowo umorzone na okres 1 roku na mocy art. 27 par. 1 Kk w związku z art. 29 par. 1 Kk A zatem zaskarżona uchwała jest sprzeczna z prawem.
Gmina wniosła o oddalenie skargi. W odpowiedzi na skargę podano, że na sesji w dniu 18 grudnia 1992 r. Rada Dzielnicy-Gminy dokonała oceny słuszności skargi Wojewody i nie podzieliła zajętego w niej stanowiska, czemu dała wyraz w uchwale nr 333. Z inicjatywą odwołania Pawła O.-Z. z funkcji ławnika Sądu Rejonowego (...) wystąpił Prezes Sądu Rejonowego, załączając do wniosku prawomocny wyrok orzekający wobec tej osoby warunkowe umorzenie postępowania karnego. A zatem Paweł O.-Z. dopuścił się czynu karalnego, a wina jego nie budzi wątpliwości. Z tej racji uznano, że osoba taka nie powinna być ławnikiem sądu przede wszystkim przez czas, na jaki umorzono postępowanie, i przez dalsze 3 miesiące od upływu tego okresu. Z istoty wyroku orzeczonego wobec Pawła O.-Z. wynika obowiązek kontroli zachowania się sprawcy w okresie próby, w szczególności czy przestrzega on porządku prawnego, a także czy nie popełnił nowego przestępstwa.
Rada utraciła zaufanie do tej osoby. Piastowanie funkcji ławnika przez osobę figurującą w rejestrze skazanych nie licuje z rangą i powagą sądu, a także rady, która przez akt wyboru daje rękojmię ustawowych przymiotów, jakimi ma się legitymować ławnik. Rada przyjęła, że prawomocny wyrok orzekający warunkowe umorzenie postępowania karnego jest wyrokiem skazującym w rozumieniu art. 140 par. 2 pkt 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Prezentując w skardze pogląd odmienny, Wojewoda na uzasadnienie swego stanowiska nie przytoczył żadnej argumentacji prawnej. Zdaniem Rady, skoro przestępstwo, jakiego dopuścił się sprawca, jest oczywiste, to wyrok, jaki zapadł, jest wyrokiem skazującym, mimo że nie orzeczono kary. Za poglądem tym opowiada się Z. Kubec w publikacji pt. "Czy warunkowe umorzenie jest skazaniem?", zamieszczonej w "Gazecie Sądowej i Penitencjarnej" nr 12 z 1970 r., a także J. Bafia w publikacji na ten temat, zamieszczonej w "Palestrze" nr 12 z 1968 r. Wyliczając 3 postacie warunkowego skazania w nauce prawa, wymienia on warunkowe umorzenie postępowania przewidziane w art. 27 Kk jako jedną z tych postaci.
Podkreśla, że należy odróżnić skazanie od wymierzenia kary. Skazanie poprzedza wymierzenie kary, które jest jego integralną częścią. Skazanie jest warunkiem wymierzenia kary a nie odwrotnie. Z art. 27 Kk wyraźnie wynika, że warunkowe umorzenie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, iż oskarżony popełnił określone przestępstwo, gdyż:
- - kwalifikacja prawna czynu i wina nie może budzić wątpliwości, czyli jest to skazanie bez wymierzenia kary,
- - w orzeczeniu o warunkowym umorzeniu stosuje się do sprawcy środki oddziaływania, dolegliwości, które wchodzą w skład kary,
- - na sprawcy ciąży piętno skazania, gdyż figuruje on w rejestrze skazanych prawomocnie.
Treść art. 362 Kpk wskazuje na istnienie skazania sensu stricto i skazania sensu largo. Do tego ostatniego zalicza się odstąpienie od wymierzenia kary i warunkowe umorzenie postępowania. Ustawodawca nakazuje sądowi rozstrzygnąć o zasądzeniu lub oddaleniu powództwa cywilnego w razie skazania oskarżonego /skazanie sensu stricto/, jak również w razie odstąpienia od wymierzenia kary lub warunkowego umorzenia postępowania. Jeżeli przyjąć, że niewłaściwie została zastosowana podstawa prawna zaskarżonej uchwały Rady, to wadliwość ta nie oznacza wprost bezpodstawności prawnej tej uchwały, której treść może znaleźć oparcie w przepisie art. 140 par. 2 pkt 3 i 4 usp, zachowując też kontekst art. 132 par. 1 pkt 2 usp oraz par. 1 i 2 pkt 2 rozporządzenia Ministrów Sprawiedliwości i Obrony Narodowej z dnia 19 listopada 1983 r w sprawie określenia trybu rejestracji osób prawomocnie skazanych (...) /Dz.U. nr 66 poz. 299/.
Zainteresowany Paweł O.-Z. w piśmie procesowym z dnia 20 lipca 1993 r. wniósł o przywrócenie mu funkcji ławnika; do pisma tego dołączył 22 załączniki.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Obowiązujące przepisy upoważniają Naczelny Sąd Administracyjny do kontroli zgodności uchwał organu gminy z prawem i - gdy uchwały te są sprzeczne z prawem - do stwierdzenia ich nieważności lub niezgodności z prawem w wypadkach, o których mowa w art. 93 ust. 1 oraz w art. 94 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 16 poz. 95 ze zm./. (...) Sąd kontroluje zgodność tych uchwał z prawem według stanu faktycznego i prawnego z chwili ich podjęcia. (...)
Ławników do sądów wojewódzkich i rejonowych wybierają w głosowaniu tajnym rady gmin, których obszar jest objęty właściwością tych sądów /art. 134 par. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych - Dz.U. 1990 nr 23 poz. 138 ze zm./. Z kolei art. 140 par. 2 tej ustawy /cyt. dalej jako "u. s. p."/ stanowi, że rada gminy, która wybrała ławnika, może go odwołać z własnej inicjatywy lub na wniosek prezesa właściwego sądu w razie: 1/ skazania go prawomocnym wyrokiem w wypadku innym niż określony w art. 140 par. 1 /tzn. gdy nie orzeczono pozbawienia praw publicznych/, 2/ niewykonywania obowiązków ławnika, 3/ zachowania godzącego w powagę sądu, 4/ niezdolności do wykonywania obowiązków ławnika.
Odwołanie ławnika następuje również w formie uchwały, która powinna być podjęta, podobnie jak uchwała o wyborze ławnika, w głosowaniu tajnym.
Do kontroli zgodności z prawem uchwał rady gminy w sprawie zarówno wyboru, jak i odwołania ławnika upoważniony jest w wypadkach określonych w art. 93 ust. 1 oraz 94 cytowanej ustawy z dnia 8 marca 1990 r. Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten natomiast nie ma uprawnień do przywrócenia funkcji ławnika" /jak o to wnosi zainteresowany w swym piśmie procesowym z dnia 20 lipca 1993 r./.
W sprawie jest rzeczą bezsporną, że Paweł O. -Z. był ławnikiem Sądu Rejonowego w (...) i został oskarżony o przestępstwo określone w art. 178 par. 2 Kk, popełnione w ten sposób, że w dniu 11 września 1991 r. na rozprawie karnej w VIII Wydziale Karnym tego Sądu używał /wraz z innymi dwiema osobami/ obraźliwych zwrotów pod adresem J. B. w celu poniżenia jego godności niezbędnej przy wykonywaniu funkcji administratora domu przy ul. C. Sąd Rejonowym w (...) wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1992 r. warunkowo umorzył postępowanie karne w sprawie o to przestępstwo (...) na okres 1 roku.
W związku z powyższym Prezes Sądu Rejonowego pismem z dnia 8 lipca 1992 r. zwrócił się do Rady Dzielnicy-Gminy w W. o odwołanie Pawła O. -Z. z funkcji ławnika tego Sądu, co też Rada uczyniła zaskarżoną uchwałą nr 286 z dnia 22 lipca 1992 r.
Zaskarżona uchwała powołała jako podstawę prawną odwołania Pawła O. -Z. z funkcji ławnika przepis art. 140 par. 2 pkt 1 u. s. p., który przewiduje możliwość odwołania danej osoby z funkcji ławnika w razie skazania jej prawomocnym wyrokiem. Stanowisko to zakwestionował Wojewoda (...), stwierdzając w skardze złożonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, że wyrok warunkowo umarzający postępowanie nie jest wyrokiem skazującym i w związku z tym zaskarżona uchwała z dnia 22 lipca 1992 r. jest sprzeczna z prawem, co powinno spowodować stwierdzenie jej nieważności przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 93 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 8 marca 1990 r.
Artykuł 27 par. 1 Kk stanowi, że postępowanie karne można warunkowo umorzyć, gdy stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu nie jest znaczny, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy nie karanego za przestępstwo, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa. Warunkowe umorzenie następuje na okres próby, który wynosi od roku do lat 2 i biegnie od uprawomocnienia się orzeczenia /art. 29 par. 1 Kk/. Prawomocne orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania podlegają rejestracji w rejestrze osób prawomocnie skazanych, prowadzonym przez Ministerstwo Sprawiedliwości; kartę karną, zawierającą adnotację o warunkowym umorzeniu postępowania, usuwa się z rejestru skazanych po upływie 3 miesięcy od zakończenia okresu próby. Usuwa się ją również po otrzymaniu zawiadomienia o podjęciu warunkowo umorzonego postępowania, po którym proces toczy się na nowo.
W nauce prawa karnego występują różne, sprzeczne stanowiska w kwestii, czy wyrok warunkowo umarzający postępowanie może być uznany za wyrok skazujący, czy też nie, i czy "skazanie" występuje tylko w razie "ukarania" /tj. wymierzenia sprawcy konkretnej kary/, czy też jest pojęciem szerszym. Nie jest rzeczą Naczelnego Sądu Administracyjnego rozstrzyganie problemów, które są sporne w doktrynie prawa karnego. Interpretując te kwestie (...) na korzyść zainteresowanego, Naczelny Sąd Administracyjny byłby skłonny przychylić się do poglądu, że wyrok warunkowo umarzający postępowanie na podstawie art. 27 par. 1 Kk w związku z art. 29 par. 1 Kk nie jest wyrokiem skazującym w rozumieniu art. 140 par. 2 pkt 1 u. s. p. Jest jednak rzeczą oczywistą, zwłaszcza wobec brzmienia art. 27 par. 1 Kk, że wydając wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne Sąd daje tym samym wyraz przekonaniu, iż oskarżony jest sprawcą przestępstwa opisanego w części wstępnej wyroku (...). A więc wyrok taki oznacza, że zarówno sam fakt popełnienia zarzucanego czynu, jak i wina sprawcy nie budzą wątpliwości.
Postępowanie danej osoby do tego stopnia naganne, że stosownie do przepisów kodeksu karnego stanowi przestępstwo, i to w dodatku przestępstwo popełnione z winy umyślnej, jest niewątpliwie zachowaniem wymienionym w art. 140 par. 2 pkt 3 u. s. p., godzącym w powagę sądu. Jeżeli zatem przestępstwa z winy umyślnej dopuściła się osoba będąca ławnikiem, rada gminy, która tę osobę na ławnika wybrała, może na podstawie tego przepisu /tj. art. 140 par. 2 pkt 3 u. s. p./ osobę tę odwołać z funkcji ławnika. (...)
W sprawie jest rzeczą bezsporną, że Paweł O. -Z. dopuścił się czynu określonego w art. 178 par. 2 Kk. Czyn taki stanowi przestępstwo umyślne. Dowodem popełnienia tego czynu jest prawomocny wyrok Sądu Rejonowego z dnia 3 kwietnia 1992 r. warunkowo umarzający postępowanie karne.
A zatem zaskarżona uchwała nr 286 z dnia 22 lipca 1992 r. Rady Dzielnicy-Gminy w W., odwołująca Pawła 0. -Z. z funkcji ławnika, zgodna jest z art. 140 par. 2 pkt 3 u. s. p. Wprawdzie w uchwale tej przytoczono jako podstawę prawną przepis art. 140 par. 2 pkt 1 u. s. p. zamiast pkt 3 tego artykułu i paragrafu, jednakże - jak wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzał w swych orzeczeniach - "fakt powołania się przez organy administracji w decyzji na przepisy niewłaściwe w sprawie, jakkolwiek wskazuje na wadliwość działania tych organów, nie stanowi jednak przesłanki do uznania przez Sąd, że nastąpiło naruszenie prawa w stopniu istotnym dla rozstrzygnięcia, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że organy administracji mogły wydać zaskarżone decyzje, mając do tego podstawę w innym przepisie tej samej ustawy" /wyrok z dnia 8 lutego 1983 r. I SA 1294/82, ONSA 1983 Nr 1 poz. 5/. Analogiczne zasady obowiązują przy kontroli zgodności z prawem uchwał organów gminy.
Należy podkreślić, że w sprawie objętej skargą nawet w wypadku zastosowania przez Radę Dzielnicy prawidłowej podstawy prawnej /tj. art. 140 par. 2 pkt 3 u. s. p./ merytoryczna treść zaskarżonej uchwały byłaby taka sama (...). Omawiane uchybienie więc nie miało żadnego wpływu na wynik sprawy.
Nie można też zapominać, że stosownie do art. 132 par. 1 pkt 2 u. s. p. ławnikiem może być tylko osoba nieskazitelnego charakteru. Za taką zaś trudno uznać sprawcę przestępstwa popełnionego z winy umyślnej, chociażby nawet stopień społecznego niebezpieczeństwa tego czynu nie był znaczny.
Mając to wszystko na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że mimo przytoczenia w zaskarżonej uchwale jako podstawy prawnej przepisu niewłaściwego, uchwała ta w istocie odpowiada prawu, i w związku z tym na podstawie art. 207 par. 5 Kpa orzekł jak w sentencji.