Uzasadnienie
Ryszard L. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wniosek uzasadniał przede wszystkim stanem zdrowia uniemożliwiającym podjęcie pracy zarobkowej, a także faktem, iż sam opiekuje się małoletnim, niepełnosprawnym synem.
Ze złożonych do akt dokumentów wynika, iż wnioskodawca orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 31 stycznia 2001 r., skonsultowanym przez głównego orzecznika oddziału Zakładu, został uznany za częściowo niezdolnego do pracy, okresowo do stycznia 2002 r., a niezdolność ta istnieje od grudnia 1998 r.
Ryszard L. legitymuje się okresem ubezpieczeniowym w wymiarze 16 lat. 6 miesięcy i 2 dni, z czego na ostatnie dziesięciolecie przypada 3 lata. 7 miesięcy i 15 dni. Ostatni udokumentowany okres ubezpieczeniowy przypada na dzień 6 lutego 2000 r.
Prezes ZUS decyzją z dnia 23 lipca 2001 r. odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku i decyzję tę utrzymał w mocy decyzją z dnia 10 września 2001 r.
W uzasadnieniu obu tych decyzji wskazano, iż powodem odmowy przyznania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest niespełnienie przez skarżącego łącznie wszystkich przesłanek przewidzianych tym przepisem.
Z akt sprawy wynika, iż niepodejmowanie przez Ryszarda L. pracy nie jest spowodowane ani wiekiem, gdyż liczy dopiero 53 lata, ani całkowitą niezdolnością do pracy.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego i w piśmie z dnia 15 listopada 2002 r. skarżący domagał się przyznania renty w drodze wyjątku. Podniósł również, iż stan zdrowia uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej, a opinia lekarza orzecznika ZUS, od której się odwoływał do Prezesa ZUS jeszcze przed wydaniem decyzji ostatecznej, jest błędna i winna być zweryfikowana.
Do pisma z dnia 15 listopada 2002 r. skarżący dołączył zaświadczenie lekarskie z Poradni Zdrowia Psychicznego w N.-T. z dnia 11 września 2001 r., z którego wynika, iż jest on całkowicie niezdolny do pracy.
W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie, powołując się na argumentację Jak w zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie.
Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1/ niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2/ ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wiek, 3/ osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Według art. 124 ustawy o emeryturach i rentach w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Stanowi to konsekwencję uznania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie jego działań polegających m.in. na ustaleniu uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych za organ administracji państwowej /art. 66 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. nr 137 poz. 887 ze zm./. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Musi m.in. przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej /art. 7 Kpa/, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy.
Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego /art. 9 Kpa/. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy /art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa/ oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 par. 3 Kpa.
W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS nie przestrzegał tych reguł procesowych, a ich naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes ZUS nie wyjaśnił przede wszystkim okoliczności mającej podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie do świadczenia w drodze wyjątku.
Podkreślić należy, iż w myśl art. 14 ust. 3 ww. ustawa orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Dotyczy to również prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
Zgodnie z art. 14 ust. 4 ustawy nadzór nad wykonywaniem orzeczenia o niezdolności do prac sprawuje Prezes Zakładu.
Skarżący w piśmie z dnia 30 lipca 2001 r. skierowanym do Prezesa ZUS złożył wniosek o ponowne badania i wydanie opinii przez lekarza orzecznika ZUS, gdyż jak podniósł, jego stan zdrowia, po dacie wydania orzeczenia uznającego go za częściowo niezdolnego do pracy, znacznie się pogorszył.
Organ ponownie rozpatrując sprawę, nie ustosunkował się do powyższego wniosku i jak wynika z akt sprawy stan zdrowia nie był przedmiotem ponownej opinii lekarza orzecznika.
Skarżący w złożonym do akt sprawy piśmie podniósł, iż stan zdrowia całkowicie uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia i dla potwierdzenia powyższego dołączył aktualne zaświadczenie od leczącego go lekarza, z którego wynika, iż jest całkowicie niezdolny do pracy.
Prezes ZUS rozpatrując sprawę powinien ustosunkować do podniesionych przez skarżącego zarzutów i zgłoszonych wniosków związanych z aktualnym jego stanem zdrowia.
Ustosunkowując się do żądań skarżącego zawartych w skardze, a dotyczących zasądzenia zaległych kwot wraz z odsetkami z tytułu renty - w drodze wyjątku - należy podnieść, iż Naczelny Sąd Administracyjny zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ powołany jest do badania legalności zaskarżonych decyzji, to jest ich zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz przepisami prawa materialnego. Sąd nie zasądza ani nie przyznaje żadnych świadczeń. Decyzja Prezesa ZUS o przyznaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku ma charakter uznania administracyjnego - a w ramach tego uznania organ ustala również termin powyższego prawa, a to skutkuje, iż skarżącemu nie przysługuje roszczenie w zakresie prawa do świadczenia w drodze wyjątku.
Reasumując powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 wyżej powołanej ustawy o NSA orzekł, jak w sentencji wyroku.