Uzasadnienie
Decyzją z 27 czerwca 2001 r. (...), wydaną na podstawie art. 114 ust. 1 i art. 68 w związku z art. 82 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./, Urząd Patentowy RP działający w trybie postępowania spornego, po rozpatrzeniu wniosku Andrzeja K. przeciwko Stanisławowi Z. /skarżący/ o unieważnienie prawa ochronnego Ru 55939 na wzór użytkowy "Łubek izolujący złącze szynowe, zwłaszcza kolejowe", unieważnił to prawo.
Z akt sprawy wynika, że 13 maja 1998 r. Andrzej K. wniósł do Urzędu Patentowego RP działającego w trybie postępowania spornego wniosek o unieważnienie prawa ochronnego nr Ru 55939 na wzór użytkowy pt. "Łubek izolujący złącze szynowe a zwłaszcza kolejowe", udzielonego na rzecz skarżącego z pierwszeństwem od 9 kwietnia 1993 r.
Zdaniem wnioskodawcy prawo ochronne na wzór użytkowy zostało udzielone z naruszeniem ustawy o wynalazczości, ponieważ w dacie stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania prawa ochronnego wzór nie był rozwiązaniem nowym. Był on przed datą zgłoszenia do ochrony znany z publikacji PKP - Centrum Naukowo-Techniczne Kolejnictwa, Zakład Dróg Kolejowych - Zadanie 1186/27 pt. "Badania eksploatacyjne złączy izolowanych z łubkami z tworzyw sztucznych", udostępnionej do powszechnej wiadomości w Bibliotece CNTK w lipcu 1992 r. Ponadto łubki takie, zgodnie z informacjami zawartymi w wymienionej publikacji, były przed datą zgłoszenia w Urzędzie Patentowym RP stosowane przez PKP do izolacji złączy szynowych.
Interes prawny w sprawie wnioskodawca uzasadnił tym, że skarżący wystąpił do niego, jako jednego z kilku producentów łubków według wzoru Ru 55939, realizujących tę produkcję na zlecenie PKP, z roszczeniami finansowymi.
Urząd Patentowy decyzją z 1 października 1998 r. (...) prawo ochronne Ru 55939 unieważnił. W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że przekazanie opracowania pt. "Badania eksploatacyjne złączy izolowanych z łubkami z tworzyw sztucznych", ujawniającego istotę wzoru użytkowego Ru 55939, do Biblioteki Zakładowej CNTK nastąpiło w celu jego ewentualnego udostępnienia wszystkim zainteresowanym, zwłaszcza pracownikom kolei, producentom urządzeń kolejowych itp. Oprócz udostępniania na miejscu opracowanie to jest powielane na życzenie, w postaci kserokopii i stanowi o tym, że wzór użytkowy Ru 55939 został udostępniony do wiadomości powszechnej w sposób ujawniający dla znawcy dostateczne dane do jego stosowania przed datą zgłoszenia wzoru użytkowego w Urzędzie Patentowym.
Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji do Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym, podnosząc w uzasadnieniu odwołania oraz w późniejszych pismach procesowych, że:
- jedyny przypadek powielenia egzemplarza opracowania /sprawozdania/, przekazanego do biblioteki 29 września 1992 r. miał miejsce 12 maja 1998 r., a więc po dacie zgłoszenia wzoru użytkowego w Urzędzie Patentowym, tj. po 9 kwietnia 1993 r.,
- udostępnianie opracowania w bibliotece nie zostało udowodnione,
- umieszczenie jednego egzemplarza maszynopisu opracowania /sprawozdania z pracy badawczej/ w bibliotece zakładowej CNTK /bez wiedzy autora/ nie może być traktowane jako udostępnienie opracowania do wiadomości powszechnej,
- CNTK jest placówką naukowo-badawczą, a biblioteka zakładowa nie jest biblioteką publiczną,
- umieszczenie opracowania w bibliotece zakładowej nie jest publikacją w rozumieniu ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych /Dz.U. nr 24 poz. 83 ze zm./.
Komisja Odwoławcza 19 maja 2000 r. (...) uchyliła tę decyzję i przekazała sprawę Urzędowi Patentowemu do ponownego rozpatrzenia w trybie spornym. Komisja nie zakwestionowała tego, że w wymienionym opracowaniu uwidoczniono rozwiązanie takie jak podlegający ochronie wzór użytkowy, jednakże uznała, że opracowanie to nie może być traktowane jak publikacja, tj. udostępnienie do powszechnej wiadomości, gdyż nie ma podstaw do stwierdzenia, że w tym czasie Biblioteka Zakładowa CNTK była biblioteką publiczną, tj. dostępną dla nieokreślonego z góry kręgu osób. Jednocześnie Komisja Odwoławcza podkreśliła, że w sprawie wymaga zbadania kwestia nowości wzoru użytkowego Ru 55939 w aspekcie sygnalizowanego przez wnioskodawcę stosowania przez PKP łubków według wzoru użytkowego przed datą stanowiącą o pierwszeństwie do udzielenia prawa ochronnego.
Na rozprawie, przeprowadzonej przez Urząd Patentowy 27 czerwca 2001 r., wnioskodawca podtrzymał wniosek o unieważnienie prawa ochronnego Ru 55939, podkreślając, że łubki były stosowane przez PKP, co stanowi o ujawnieniu ich budowy przed datą stanowiącą o pierwszeństwie do uzyskania prawa ochronnego. Na dowód powołał fragmenty przytaczanej wcześniej publikacji "Zadanie 1186/27. Badania eksploatacyjne złączy izolowanych z łubkami z tworzyw sztucznych" z datą: lipiec 1992 r.
Skarżący wniósł o oddalenie wniosku. Jego zdaniem należy bowiem przyjąć, że przed datą zgłoszenia wzoru użytkowego w Urzędzie Patentowym łubki stosowano na kolei eksperymentalnie ze względu na konieczność przetestowania ich przydatności.
Urząd Patentowy, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 27 czerwca 2001 r. unieważnił prawo ochronne Ru 55939 na wzór użytkowy "łubek izolujący złącze szynowe a zwłaszcza kolejowe". W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że fakt eksperymentalnego zastosowania łubków na kolei przed datą zgłoszenia wzoru użytkowego w Urzędzie Patentowym jest bezsporny. Łubki te /około 400 sztuk/ zostały przekazane do szeregu jednostek liniowych PKP, gdzie dokonano ich montażu w złączach izolowanych, a następnie w trakcie badań eksploatacyjnych pracownicy CNTK i jednostek liniowych PKP przeprowadzili obserwację pracy wszystkich złączy w celu określenia trwałości łubków, badania ich odkształceń trwałych oraz rezystancji złącz. Łubki były zamontowane na trakcji jednostek PKP, jak np. DO W.Z., DO K., DO K., DO K., DO K., DO I., DO G. i DO W.W. Wyniki badań, które potwierdziły przydatność łubków, przedstawiono w opracowaniu z 1992 r. One też przesądziły o wdrożeniu rozwiązania w kolejnictwie i zgłoszeniu go do ochrony prawnej w Urzędzie Patentowym.
Urząd uznał, że w świetle stanu faktycznego i prawnego sprawy wzór użytkowy objęty prawem ochronnym Ru 55939 w dacie zgłoszenia wzoru w Urzędzie Patentowym nie spełniał przesłanki nowości. Skoro bowiem istota tego wzoru wyraża się w ukształtowaniu łubka, zastosowanie łubka w złączach szynowych ujawniło dla znawcy istotę wzoru w stopniu dostatecznym. Urząd podkreślił przy tym, że eksperymentalne zastosowanie łubków w PKP miało charakter jawny. Zgodnie z art. 11 ustawy o wynalazczości, który w związku z art. 82 tej ustawy ma zastosowanie w sprawie, a także stanowiskiem orzecznictwa i doktryny, o braku nowości stanowi sam fakt udostępnienia rozwiązania do wiadomości powszechnej przed datą stanowiącą o pierwszeństwie, niezależnie od tego, czy ktoś rzeczywiście zapoznał się z tym rozwiązaniem, czy też od tego, ile osób zapoznało się z rozwiązaniem.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący wniósł o uchylenie decyzji. Jego zdaniem ustalenia Urzędu należy uznać za błędne, ponieważ miejsca prowadzenia badań eksploatacyjnych, poprzedzających datę zgłoszenia wzoru w Urzędzie Patentowym, nie mogą być traktowane jako powszechnie dostępne, a zatem nie mogło nastąpić tzw. podanie do wiadomości powszechnej, a w szczególności nie można mówić o jawności stosowania. Urząd Patentowy nie uwzględnił pojęcia "obszaru kolejowego", zdefiniowanego w art. 3 ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach /Dz.U. nr 54 poz. 311 ze zm./, na którym badania zostały przeprowadzone. Nie uwzględnił też ograniczeń związanych z "obszarem kolejowym", określonych w przepisach wykonawczych do tej ustawy, w szczególności w zarządzeniu nr 1 Dyrektora Generalnego PKP z dnia 17 stycznia 1990 r. w sprawie wstępu na obszar kolejowy oraz do budynków i obiektów jednostek organizacyjnych PKP /Biuletyn Polskich Kolei Państwowych 1990 nr 2 poz. 2/. Wskazany stan prawny odnoszący się do tzw. "obszaru kolejowego" wyklucza możliwość uznania go za powszechnie dostępny, a zatem taki, w którym prowadzone prace badawcze można traktować jako jawne stosowanie.
W odpowiedzi na skargę Urząd Patentowy wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że rozwiązanie według prawa ochronnego Ru 55939 zostało udostępnione do wiadomości powszechnej przed datą zgłoszenia w Urzędzie Patentowym w sposób ujawniający dla znawcy dostateczne dane dla jego stosowania, w trojakiej formie: 1/ umieszczenia w Bibliotece PKP opracowania pt. "Zadanie 1186/27. Badania eksploatacyjne złączy izolowanych z łubkami z tworzyw sztucznych" obejmujące to rozwiązanie, 2/ eksperymentalnego zastosowania na kolei łubków takich jak według Ru 55939 w szeregu jednostkach liniowych PKP w ilości około 400 sztuk, gdzie dokonano ich montażu oraz badano ich trwałość, odporność na odkształcenia i rezystancję m.in. przez obserwację dokonywaną przez pracowników CNTK i jednostek liniowych PKP, 3/ zlecenia wykonania 400 sztuk łubków Zakładom Azotowym w T. Urząd podkreślił, że "zgodnie z formalnym pojęciem "nowości" /wynalazku, wzoru użytkowego/ w celu zniweczenia przymiotu nowości wystarcza stworzenie możliwości zaznajomienia się z wynalazkiem /wzorem użytkowym/ w taki sposób, aby przeciętny specjalista mógł na tej podstawie stosować wynalazek /wzór użytkowy/ (...), jest kwestią całkowicie obojętną (...) czy i jak szerokie grono osób rzeczywiście zaznajomiło się z tą informacją lub jak szerokiemu gronu osób możliwość taką stworzono" /A. Kopff, Konstrukcje cywilistyczne w prawie wynalazczości, PWN Warszawa 1978 r./.
Z powołanych przez skarżącego ustawy o kolejach oraz zarządzenia Dyrektora Generalnego PKP wynika wprawdzie, że wstęp na obszar kolejowy nie jest swobodny, to istnieją na tym obszarze miejsca wyznaczone dla dostępu publicznego. Są nimi np. perony, przejścia dla pieszych, przejazdy drogowe przez tory kolejowe wraz z przejściami dla pieszych. Zakres działania przedsiębiorstwa PKP obejmuje całą Polskę. Na obszar kolejowy ma wstęp wiele osób. Z tych wszystkich powodów nie można uznać, że obszar kolejowy jest bardziej zamknięty niż na przykład przedsiębiorstwo produkcyjne albo instytut naukowy.
Uzasadniając decyzję, Urząd przytoczył następujący cytat z pracy zbiorowej S. Sołtysińskiego, A. Szajkowskiego i T. Szymaneka, Komentarz do prawa wynalazczego, Warszawa 1990 r.: "nie stanowi również ujawnienia w rozumieniu art. 11 ustawy o wynalazczości udostępnienie projektu lub jego stosowanie w ramach przedsiębiorstwa lub instytutu naukowego pod warunkiem wszakże, że przedsięwzięto kroki zmierzające do zachowania tajemnicy /dec. Kom. Odwoł. z 9 marca 1976 r., Odw. 1775/75, "Temat" WiR 1976 r., nr 9/. Podobne kryteria należy stosować w razie ujawnienia istoty projektu kooperantom lub innym jednostkom, z którymi uprawniony do patentu utrzymuje więzi gospodarcze lub naukowe. Jednostka udostępniająca wynalazek w celu przeprowadzenia np. prób lub badań albo wykonania prototypów urządzenia, jego detali lub części, powinna zawrzeć odpowiednią umowę zobowiązującą partnera do zachowania poufności".
W uzasadnieniu decyzji podkreślono dalej, że "uprawniony z prawa ochronnego tych warunków nie spełnił przed przekazaniem łubków do badań na kolei w warunkach ruchu kolejowego, ani też przy zleceniu wykonania partii 400 sztuk łubków w Zakładach Azotowych im. E. Kwiatkowskiego w T.". Skoro "istota łubków wyraża się w ukształtowaniu zewnętrznym, zaznajomienie się z nią nie nastręcza żadnych trudności".
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. 1995 nr 74 poz. 368 ze zm./ Sąd ten jest powołany do badania legalności zaskarżonych decyzji, to jest ich zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz przepisami prawa materialnego.
W myśl art. 11 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./, który w związku z art. 82 tej ustawy ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, rozwiązania nie uważa się za nowe, jeśli przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa ochronnego, zostało udostępnione do wiadomości powszechnej w sposób ujawniający dla znawcy dostateczne dane do jego stosowania, w szczególności przez publikację, jawne stosowanie lub wystawienie na wystawie publicznej.
Urząd Patentowy przyjął w zaskarżonej decyzji, że wzór użytkowy stanowiący przedmiot prawa ochronnego Ru 55939 w dacie zgłoszenia nie był nowy, w rozumieniu art. 11 w związku z art. 82 ustawy o wynalazczości, ponieważ został udostępniony do wiadomości publicznej przed datą stanowiącą o pierwszeństwie. O udostępnieniu wzoru do wiadomości powszechnej przed datą zgłoszenia w Urzędzie Patentowym w sposób ujawniający dla znawcy dostateczne dane dla jego stosowania świadczy: 1/ umieszczenie w Bibliotece PKP opracowania pt. "Zadanie 1186/27. Badania eksploatacyjne złączy izolowanych z łubkami z tworzyw sztucznych" obejmujące to rozwiązanie, 2/ eksperymentalne zastosowania na kolei łubków takich jak według Ru 55939 w szeregu jednostkach liniowych PKP w ilości około 400 sztuk, gdzie dokonano ich montażu oraz badano ich trwałość, odporność na odkształcenia i rezystancję m.in. przez obserwację dokonywaną przez pracowników CNTK i jednostek liniowych PKP, 3/ zlecenie wykonania 400 sztuk łubków Zakładom Azotowym w T. W ocenie Sądu stanowisko to jest trafne. Należy bowiem zgodzić się z poglądem, że "w celu zniweczenia przymiotu nowości wystarcza stworzenie możliwości zaznajomienia się z wynalazkiem /wzorem użytkowym/ w taki sposób, aby przeciętny specjalista mógł na tej podstawie stosować wynalazek /wzór użytkowy/" i "jest kwestią całkowicie obojętną (...), czy i jak szerokie grono osób rzeczywiście zaznajomiło się z tą informacją lub jak szerokiemu gronu osób możliwość taką stworzono" /A. Kopff, Konstrukcje cywilistyczne w prawie wynalazczości, Warszawa 1978 r., str. 53/.
Trafnie też przyjął Urząd, że do zachowania przymiotu nowości nie wystarcza wskazanie, iż wstęp na obszar kolejowy nie jest całkowicie swobodny. Prawidłowe jest również wskazanie, że obszar kolejowy nie może być uznany za bardziej zamknięty niż na przykład przedsiębiorstwo produkcyjne albo instytut naukowy. Słuszne jest wreszcie odwołanie się do stanowiska orzecznictwa i doktryny, zgodnie z którym udostępnienie wynalazku /wzoru użytkowego/ lub jego stosowanie w ramach przedsiębiorstwa lub instytutu naukowego nie stanowi ujawnienia w rozumieniu art. 11 ustawy o wynalazczości pod warunkiem, że przedsięwzięło kroki zmierzające do zachowania tajemnicy. W tej sprawie takich kroków /odpowiednia umowa zobowiązująca partnera do zachowania poufności/ nie podjęto. Uprawniony z prawa ochronnego nie podjął ich przed przekazaniem łubków do badań na kolei w warunkach ruchu kolejowego, ani też przy zleceniu wykonania partii 400 sztuk łubków w Zakładach Azotowych im. E. Kwiatkowskiego w T. Skoro w rozpatrywanej sprawie istota rozwiązania wyraża się w ukształtowaniu zewnętrznym łubków i zaznajomienie się z nią nie nastręczało trudności, zaskarżonej decyzji nie można zarzucić naruszenia prawa.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 27 ust. 1 powołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, orzekł jak w sentencji.