Uzasadnienie
Decyzją z dnia 28 lutego 1991 r. Wojskowy Komendant Uzupełnień w N. D. decyzją z dnia 22 maja 1990 r. o udzieleniu poborowemu Krzysztofowi Z. odroczenia służby wojskowej na okres do dnia 31 grudnia 1994 r. jako jedynemu żywicielowi rodziny. Jako podstawę decyzji o uchyleniu odroczenia służby wojskowej organ orzekający wskazał art. 163 Kpa oraz przepisy art. 37 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1988 nr 30 poz. 207 ze zm./, par. 29 i 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie udzielania odroczeń zasadniczej służby wojskowej oraz uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin, a także zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 5 z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie postępowania z poborowymi uznanymi za jedynych żywicieli rodzin. W uzasadnieniu decyzji podano, że konieczność jej wydania jest następstwem ukazania się powyższego zarządzenia nr 5 Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 lutego 1991 r., które stanowi, że decyzje o udzieleniu odroczenia zasadniczej służby wojskowej poborowym uznanym za jedynych żywicieli rodzin, wydane na podstawie dotychczasowych przepisów, tracą moc z dniem wejścia w życie zarządzenia. Zarządzenie to znajduje podstawę w art. 38 ust. 1 cytowanej ustawy o powszechnym obowiązku obrony i zostało wydane ze względu na aktualne i perspektywiczne potrzeby uzupełnienia sił zbrojnych.
Krzysztof Z. w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego podał, że jego rodzina /żona i dwuletnie dziecko/ znajduje się w krytycznym położeniu. W razie powołania go do odbycia służby wojskowej rodzina pozostanie bez środków do życia, gdyż żona nie może znaleźć pracy, a zasiłki są zbyt niskie.
W odpowiedzi na skargę Wojskowy Komendant Uzupełnień wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przede wszystkim wymaga rozważenia kwestia dopuszczalności skargi.
Stosowanie do art. 196 Kpa w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego /Dz.U. nr 34 poz. 201/, która weszła w życie z dniem 27 maja 1990 r., decyzje w sprawach z zakresu powszechnego obowiązku obrony mogą być zaskarżone do sądu administracyjnego z powodu ich niezgodności z prawem. Dotyczy to także decyzji w sprawie odroczenia zasadniczej służby wojskowej. Jednakże art. 2 tej ustawy stanowi, że w sprawach, w których do dnia wejścia w życie tej ustawy decyzje lub postanowienia nie mogły być zaskarżone do sądu administracyjnego, przepisy kodeksu postępowania administracyjnego o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego stosuje się, jeżeli postępowanie w tych sprawach zostało wszczęte po wejściu w życie tej ustawy, to znaczy po dniu 26 maja 1990 r. Oznacza to, że rozstrzygnięcie o dopuszczalności skargi w niniejszej sprawie zależy od tego, czy jest to sprawa wszczęta po dniu 26 maja 1990 r., czy przed wejściem powołanej ustawy w życie.
Analizując istotną treść decyzji zaskarżonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a więc decyzji z dnia 28 lutego 1991 r., wydanej przez Wojskowego Komendanta Uzupełnień w N. D., należy dojść do przekonania, iż w znaczeniu materialnoprawnym jest to decyzja wydana w innej sprawie niż sprawa o odroczenie zasadniczej służby wojskowej, zakończona decyzją ostateczną z dnia 22 maja 1990 r. Na skutek bowiem wydania decyzji z dnia 22 maja 1990 r. skarżący jako jedyny żywiciel rodziny uzyskał uprawnienie polegające na odroczeniu służby wojskowej do dnia 31 grudnia 1994 r. Decyzja ta ukształtowała sytuację prawną skarżącego Zmiana tej sytuacji może nastąpić tylko z przyczyn ściśle określonych: na przykład gdy decyzja o odroczeniu służby wojskowej została wydana z naruszeniem przepisów prawa, może być ona zmieniona z urzędu przez szefa wojewódzkiego sztabu wojskowego na podstawie art. 37 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1988 nr 30 poz. 207 ze zm./.
W rozpatrywanej sprawie w istocie chodzi o cofnięcie uprawnienia, przy czym organ wskazał art. 163 Kpa, powołując się na to, że podstawę cofnięcia uprawnienia stanowią później wydane przepisy szczególne, to jest zarządzenie nr 5 Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 lutego 1991 r. Cofnięcie uprawnienia, które strona już uzyskała, na tej podstawie, że przepisy szczególne stwarzają taką możliwość, jest inną sprawą niż sprawa o uzyskanie tego uprawnienia. Oznacza to, że sprawa o odroczenie służby wojskowej jest inną sprawą niż sprawa o odwołanie /cofnięcie/ przyznanego odroczenia służby wojskowej.
Skoro zatem sprawa o cofnięcie skarżącemu odroczenia służby wojskowej została wszczęta po dniu 26 maja 1990 r., skarga do sądu administracyjnego na decyzję wydaną w tej sprawie jest dopuszczalna i podlega rozpatrzeniu.
Jako podstawę wydania zaskarżonej decyzji organ wskazał art. 163 Kpa oraz zarządzenie nr 5 Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 lutego 1991 r. w sprawie postępowania z poborowymi uznanymi za jedynych żywicieli rodzin.
Przepis art. 163 Kpa nie może być sam przez się podstawą do cofnięcia odroczenia służby wojskowej, albowiem z przepisu tego wyraźnie wynika, że może on być stosowany o tyle tylko, o ile jest przepis szczególny przewidujący cofnięcie uprawnienia /uchylenie lub zmianę decyzji przyznającej uprawnienie/. Zdaniem organu, takim przepisem szczególnym jest wymienione zarządzenie Ministra Obrony Narodowej. Poglądu takiego jednak nie można podzielić.
Przepisem szczególnym w rozumieniu art. 163 Kpa jest tylko przepis prawny rangi ustawowej oraz przepisy aktów prawnych wydanych na podstawie ustaw i w celu ich wykonania. W konstytucyjnym systemie źródeł prawa polskiego przepisy prawne o mocy powszechnie obowiązującej, w tym w szczególności przepisy kształtujące prawa i obowiązki obywateli, mogą być stanowione w drodze ustaw oraz w drodze aktów wykonawczych wydanych na podstawie ustaw.
Wymienione zarządzenie nr 5 Ministra Obrony Narodowej nie jest aktem wykonawczym wydanym na podstawie upoważnienia ustawowego. Powołane w tym zarządzeniu przepisy art. 38 ust. 1 oraz art. 46 ust. 4 cytowanej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony nie zawierają upoważnienia do regulowania sprawy odwołania lub cofnięcia udzielonych już odroczeń służby wojskowej. Pierwszy z wymienionych przepisów określa przesłanki odroczenia zasadniczej służby wojskowej i nie zawiera postanowień wskazujących na możliwość wydania na jego podstawie przepisów wykonawczych. Drugi zaś z wymienionych przepisów upoważnia Ministra Obrony Narodowej do zarządzenia przeniesienia części poborowych do rezerwy. Również inne przepisy wymienionej ustawy, a w szczególności przepisy art. 37 ust. 6 i 7, nie zawierają upoważnienia do regulowania sprawy odwołania lub cofnięcia udzielonych już odroczeń zasadniczej służby wojskowej. Prowadzi to do wniosku, że powołane zarządzenie nr 5 Ministra Obrony Narodowej nie ma podstawy prawnej w ustawie, a tym samym nie może być przepisem szczególnym stanowiącym podstawę prawną do cofnięcia uprawnienia. Zawarte w tym zarządzeniu stwierdzenie, że "decyzje o udzieleniu odroczenia zasadniczej służby wojskowej poborowym uznanym za jedynych żywicieli rodzin, wydane na podstawie dotychczasowych przepisów, tracą moc z dniem wejścia w życie niniejszego zarządzenia" /par. 2 zarządzenia/, nie mogło z przytoczonych względów wywołać skutku prawnego. Również decyzja w sprawie indywidualnej, wydana na podstawie tego zarządzenia, może być uznana za sprzeczną z prawem, skoro zarządzenie to nie może być uznane za zgodne z ustawą.
W tym stanie rzeczy należało stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji stosownie do art. 207 par. 3 Kpa i na podstawie art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, przyjmując, iż decyzja ta została wydana bez podstawy prawnej.
O zwrocie wpisu sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 208 Kpa.