Uzasadnienie
Zgodnie z wnioskiem złożonym przez Hieronimę K., po uzyskaniu oświadczeń potencjalnych następców, że nie chcą przejąć jej gospodarstwa rolnego, Naczelnik Miasta i Gminy w D. decyzją z dnia 2 listopada 1987 r. nr G.70193/51/87 przejął na własność Państwa za rentę to gospodarstwo rolne o powierzchni 9,76 ha, położone na wsi M., z wyłączeniem działki siedliskowej i znajdujących się na niej budynków. Działka siedliskowa wraz z budynkami stanowi z mocy ugody sądowej z dnia 23 kwietnia 1987 r. współwłasność Hieronimy K. i matki jej nieżyjącego już męża - Heleny K. Działka nr 61/2, wchodząca w skład przekazanego gospodarstwa, była obciążona z mocy tej ugody sądowej na części obszaru o powierzchni 0,40 ha dożywotnim użytkowaniem na rzecz Heleny K. Naczelnik Miasta i Gminy w D. w swojej decyzji ustalił prawo użytkowania wydzielonych z przekazanego gospodarstwa dwóch działek o powierzchni 0,3 ha każda: jednej - przez pobierającą rentę Hieronimę K., drugiej - przez Helenę K., potraktowaną jako dożywotniczka. W decyzji natomiast nie przejęto odpowiedzialności Państwa za spłatę 350.000 zł, stanowiących zobowiązanie Hieronimy K. względem Heleny K., ponieważ ta wierzytelność nie została ujawniona w księdze wieczystej /takie ograniczenie odpowiedzialności Państwa za zadłużenia przejętego gospodarstwa wprowadza art. 58 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin/.
Helena K. odwołała się od decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w D. do Głównego Geodety Wojewódzkiego w Białymstoku. Wskazała, że nie zgadza się na przekazanie gospodarstwa na rzecz Państwa w zamian za rentę przez swoją synową - Hieronimę K., gdyż na mocy ugody sądowej z dnia 23 kwietnia 1987 r. na jej rzecz została ustalona od synowej spłata w wysokości 350.000 zł. Ponadto wydzielono jej do użytkowania tylko 0,3 ha gruntu, zamiast 0,4 ha, jakie miała z tytułu ugody sądowej. Uważa więc, że zaskarżoną decyzją pozbawiono ją spłaty w wysokości 350.000 zł oraz części użytkowanego gruntu.
Decyzją nr G.VII.70191-99/87 z dnia 23 stycznia 1988 r. Główny Geodeta Wojewódzki w Białymstoku utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 58 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ Skarb Państwa nie przejął odpowiedzialności za spłatę 350.000 zł jako nie ujawnioną w księdze wieczystej /zbiorze dokumentów/. Nie oznacza to jednak zwolnienia Hieronimy K. ze spłaty ustalonej ugodą sądową; Helena K. może dochodzić od Hieronimy K. wszystkich swoich roszczeń majątkowych. Naczelnik Miasta i Gminy w D. przejął od Hieronimy K. gospodarstwo rolne za rentę, ale nie zwolnił jej od spłat na rzecz Heleny K. ustalonych ugodą sądową.
Helena K. zaskarżyła decyzję Głównego Geodety Wojewódzkiego w Białymstoku do Naczelnego Sądu Administracyjnego, podając podobną argumentację jak w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę Główny Geodeta Wojewódzki podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarżąca nie wchodzi w skład potencjalnych następców, którym może być przekazane gospodarstwo rolne za rentę lub emeryturę /art. 48 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin/. Nie uczestniczy więc w stosunku materialnoprawnym, związanym z przekazaniem przez Hieronimę K. gospodarstwa rolnego Państwu w zamian za rentę.
Helena K. jednak twierdzi, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy w D., orzekająca o przejęciu za rentę gospodarstwa Hieronimy K., narusza jej uprawnienia jako współwłaścicielki działki siedliskowej i znajdujących się na niej budynków, a także prawo dożywotniego użytkowania 0,40 ha z działki nr 61/2 wchodzącej w skład przejętego gospodarstwa. Ponadto Hieronima K. jest obciążona na jej rzecz spłatami w wysokości 350.000 zł z tytułu działu spadku, ustalonego w ugodzie sądowej. W tej sytuacji należy uznać, że jest stroną w sprawie /art. 28 Kpa/ i w związku z tym ma prawo wniesienia skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego /art. 197 Kpa/.
Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ jest aktem, który automatycznie reguluje sprawy związane z przekazaniem następcy lub przejęciem gospodarstwa przez Państwo w zamian za emeryturę lub rentę. Dlatego ustawa posługuje się własnymi definicjami, odrębnie niż art. 526 kodeksu cywilnego reguluje odpowiedzialność za długi przejętego gospodarstwa, użytkowanie działki przez dożywotnika itp. Pojęcia i zasady prawa cywilnego mają tu zastosowanie tylko wtedy, gdy ustawa nie zawiera w tej mierze własnych rozwiązań.
Omówiona ustawa nie zawiera rozwiązania, które uzależniałoby możliwość przejęcia gospodarstwa przez Państwo w zamian za emeryturę /rentę/ od zgody wierzycieli właściciela gospodarstwa. Wobec tego czynione zastrzeżenia Heleny K. /pierwsze w piśmie z dnia 28 września 1987 r. do Urzędu Miasta i Gminy w D., że nie zgadza się jako wierzyciel Hieronimy K. na przejęcie jej gospodarstwa przez Państwo w zamian za rentę/ nie mają wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.
Przejęcie gospodarstwa przez Państwo na wniosek rolnika następuje w trybie administracyjnym w formie decyzji naczelnika gminy. Wynikiem tego trybu administracyjnego jest inna odpowiedzialność Państwa za długi. Jest tu nie tylko wyłączone stosowanie art. 526 Kc, ale i odpowiedzialność Państwa jest większa niż odpowiedzialność następcy, któremu w trybie omawianej ustawy zostało przekazane gospodarstwo.
Zgodnie z art. 58 powołanej ustawy, Państwo odpowiada tylko za zadłużenia wobec jednostek gospodarki uspołecznionej, związane z prowadzeniem gospodarstwa, a wobec osób trzecich tylko za długi ujawnione w księdze wieczystej /zbiorze dokumentów zastępującym księgę wieczystą/, i to do wysokości wartości gospodarstwa. Dlatego Skarb Państwa, po przejęciu gospodarstwa za rentę, zgodnie z art. 58 tej ustawy nie przejął odpowiedzialności za spłatę Helenie K. 350.000 zł, ponieważ nie było ujawnione w księdze wieczystej /zbiorze dokumentów/. Nie oznacza to jednak zwolnienia Hieronimy K. od spłaty na rzecz Heleny K., która może dochodzić, w razie potrzeby, swoich roszczeń przed sądem powszechnym.
Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. również automatycznie, a więc inaczej niż kodeks cywilny, reguluje kwestie dożywotniego użytkowania gruntów przekazanych lub przejętych za emeryturę /rentę/. Artykuł 56 par. 4 w związku z art. 56 par. 2 tej ustawy stanowi, że dożywotnik może otrzymać w użytkowanie działkę gruntu z przekazanego za emeryturę /rentę/ gospodarstwa, jeśli wchodziła ona w skład dożywocia i dożywotnik z niej korzystał, nie więcej jednak niż 0,3 ha. Taką też działkę wyznaczono Helenie K. w zaskarżonej decyzji. Państwo nie przejęło zabudowanej działki siedliskowej nr 28 o powierzchni 0,26 ha, której skarżąca jest współwłaścicielką, wobec czego jej żądania w tym zakresie nie są zrozumiałe.
Sąd nie stwierdził naruszeń prawa przez zaskarżoną decyzję i na podstawie art. 207 par. 5 Kpa skargę oddalił.