Uzasadnienie
Zofia Z., zamieszkała w S. woj. O., i jej mąż Stanisław Z., zamieszkały od 1969 r. w W., wystąpili z wnioskiem o przejęcie na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni 3,80 ha, położonego w S., w zamian za emeryturę. Urząd Miasta i gminy w S. wniosek ten przesłał organom Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z prośbą o ustalenie warunków emerytury.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. decyzją z dnia 9 czerwca 1989 r. ustalił dla Zofii Z. emeryturę w wysokości 26.460 zł miesięcznie, płatną od dnia przekazania gospodarstwa rolnego, natomiast odrębną decyzją z tej samej daty odmówił Stanisławowi Z. uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Odmowę uzasadniono tym, że nie spełnia on warunków przewidzianych w art. 15 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, nie prowadził bowiem tego gospodarstwa w dniu zgłoszenia wniosku o ustalenie emerytury i nie opłacał składek na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. W decyzji pouczono Stanisława Z., że może wnieść odwołanie do sądu.
Burmistrz Miasta i Gminy S. decyzja z dnia 30 lipca 1990 r., wydaną na podstawie art. 52 i art. 59 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. 1989 nr 24 poz. 133/, przejął na rzecz Skarbu Państwa całe omawiane gospodarstwo rolne w zamian za świadczenia emerytalne przyznane Zofii Z. W dniu 2 października 1990 r. sporządzono protokół przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa.
Stanisław Z. odwołał się od powyższej decyzji i wnosił o jej uchylenie. W uzasadnieniu odwołania podniósł, że brak było podstaw do odmówienia mu świadczeń emerytalnych, skoro gospodarstwo stanowiło także i jego współwłasność. Nie wyraził zgody na przejęcie gospodarstwa bez przyznania mu emerytury.
Wojewoda O-ki odwołania nie uwzględnił i decyzją z dnia 24 września 1990 r. Nr GK.GR.4630/29/90 zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy, uznając ją za zgodną z prawem.
Stanisław Z. kwestionuje taką decyzję w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego i wnosi o jej uchylenie.
Naczelny Sąd Administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, zważył, co następuje:
Stosownie do art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. 1989 nr 24 poz. 133/ przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu polega na nieodpłatnym przekazaniu na rzecz Państwa, na wniosek rolnika, zarówno własności, jak i posiadania tego gospodarstwa.
Z akt sprawy wynika, że Zofia Z. nie jest wyłączną właścicielką gospodarstwa, które w całości przekazała na rzecz Państwa. Jest ona jedynie współwłaścicielką tego gospodarstwa, które zostało nabyte w czasie trwania jej związku małżeńskiego ze Stanisławem Z. Gospodarstwo to zatem stanowi wspólność ustawową w rozumieniu art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Tego rodzaju wspólność /współwłasność łączna/ nie jest samoistnym stosunkiem prawnym, jak przy współwłasności w częściach ułamkowych, lecz zasadza się na szczególnym stosunku osobistym, który łączy małżeństwo. Cechą charakterystyczną współwłasności łącznej jest brak oznaczenia udziałów w rzeczy wspólnej dopóty, dopóki współwłasność ta obowiązuje.
Konsekwencją prawnego uregulowania współwłasności łącznej jest zakaz dysponowania swoimi prawami do majątku wspólnego przez jednego ze współwłaścicieli.
Przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części regulującej problematykę wspólności ustawowej małżeńskiej stanowią między innymi, że oboje małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. Każde z nich samodzielnie może wykonywać tylko zarząd majątkiem wspólnym, natomiast do dokonania czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda drugiego małżonka /art. 36/. Jednostronna czynność prawna, dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka, jest nieważna /art. 37 par. 3 Krio/.
Z akt sprawy wynika, że Stanisław Z. nie wyraził zgody na przekazanie przez jego żonę na własność Państwa gospodarstwa rolnego stanowiącego ich wspólność ustawową, jeśli nie zostaną mu przyznane z tego tytułu świadczenia emerytalne. Organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednak orzekły, że nie spełnia on warunków niezbędnych do przyznania mu takich świadczeń. W tej sytuacji trzeba uznać, że rozporządzenie przez Zofię Z. całym majątkiem wspólnym /przekazanie na rzecz Państwa gospodarstwa stanowiącego wspólność ustawową/ bez zgody jej męża Stanisława Z. jest czynnością prawną nieważną /art. 37 par. 3 Krio/.
Decyzja o przejęciu na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego stanowiącego ustawową wspólność majątkową, wydana na wniosek jednego z małżonków bez zgody drugiego, rażąco narusza prawo i podlega stwierdzeniu nieważności na podstawie art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa.
Małżonka skarżącego mogłaby bez jego zgody skutecznie ubiegać się o przejęcie na własność Państwa w zamian za świadczenia emerytalne jej udziału w omawianym gospodarstwie dopiero po ustaniu wspólności ustawowej /ustaniu lub rozwiązaniu małżeństwa/ albo po zniesieniu przez sąd wspólności majątkowej w trybie art. 52 Krio, ewentualnie po uzyskaniu zgody sądu na dokonanie takiej czynności, wyrażonej w trybie art. 39 Krio.
Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 1 i 3 w związku z art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa oraz art. 208 Kpa orzekł jak w sentencji wyroku.