Wyrok NSA w Warszawie (przed reformą) z 4 września 1995 r., II SA 89/95

Teza

Błędny jest pogląd prawny, że skoro polskie prawo rodzinne nie zna instytucji separacji małżeńskiej, to brak jest podstaw do traktowania małżonków będących w separacji w sposób odmienny.

Błędny jest pogląd, że niczego w przedmiotowej sprawie nie zmienia i nie jest okolicznością uzasadniającą wznowienie postępowania prawomocne orzeczenie Sądu o zniesieniu ustawowej wspólności majątkowej między małżonkami.

Uzasadnienie

Kierownik Urzędu Pracy decyzją z dnia 24 listopada 1994 r. na podstawie art. 138 par. 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpatrzeniu odwołania Pani Barbary W. od decyzji Kierownika Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Z. nr (...) z dnia 21 września 1994 r. odmawiającej wznowienia postępowania administracyjnego zakończonego decyzją ostateczną Kierownika Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Z. nr (...) z dnia 20 kwietnia 1994 r. - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Kierownika Wojewódzkiego Urzędu pracy w Z. nr (...) z dnia 21 września 1994 r.

W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, co następuje:

Kierownik Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Z. zaskarżoną decyzją odmówił wznowienia postępowania administracyjnego w sprawie utraty przez Panią B. W. prawa do zasiłku dla bezrobotnych z dniem 3 listopada 1992 r. i zobowiązania skarżącej do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku za okres od 3 listopada 1992 r. do 2 listopada 1993 r., które zostało zakończone decyzją ostateczną tego organu nr (...) z dnia 20 kwietnia 1994 r.

Swą decyzję organ I instancji uzasadnił tym, że w faktycznym i prawnym stanie sprawy brak jest podstaw wznowienia postępowania administracyjnego, określonych w art. 145 Kpa, a także, iż gdyby nawet postępowanie w sprawie zostało wznowione to i tak, zgodnie z art. 146 par. 2 Kpa, brak jest podstaw do uchylenia decyzji niekorzystnej dla skarżącej, gdyż w wyniku wznowionego postępowania mogłaby zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie dotychczasowej decyzji ostatecznej.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji Pani Barbara W. podnosi, że w sprawie zostały ujawnione nowe okoliczności faktyczne i prawne, które w pełni uzasadniają wznowienie przedmiotowego postępowania administracyjnego. Te nowe okoliczności, zdaniem skarżącej, to wyrok Sądu Rejonowego w Z. z dnia 19 lipca 1994 r., (...) orzekający zniesienie ustawowej wspólności majątkowej Pani Barbary W. i jej męża Mieczysława W., wynikającej z zawartego przez nich małżeństwa przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w N. 9 lutego 1984 r. Zdaniem skarżącej, jej formalne pozostawanie w związku małżeńskim, a faktyczna separacja i fakt, iż od 1989 r. nie pracowała w gospodarstwie rolnym męża oraz nie czerpała z tego gospodarstwa żadnych pożytków nie mogą skutkować pozbawienia jej prawa do zasiłku dla bezrobotnych w tym okresie.

Rozpatrując przedmiotowa sprawę organ administracji II instancji zważył, co następuje:

Polskie prawo rodzinne nie zna instytucji separacji małżeńskiej - w myśl tego prawa mimo separacji, małżonkowie nadal mają równe prawa i równe obowiązki w małżeństwie. Z tych też względów ustawa z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu /Dz.U. nr 106 poz. 457 ze zm./ nie zawiera żadnych postanowień traktujących małżonków w separacji w jakiś odmienny, szczególny sposób.

Powołana ustawa z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu natomiast w art. 2 ust. 1 pkt 9 lit. "d" wyraźnie stanowi, że nie jest bezrobotnym osoba zdolna i gotowa do podjęcia pracy w pełnym wymiarze, jeżeli ta osoba lub jej małżonek jest właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych /do 4 listopada 1992 r. - 1 ha przeliczeniowego/.

W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że małżonek Pani B. W. jest właścicielem /także posiadaczem/ gospodarstwa rolnego powyżej 2 ha przeliczeniowych.

W tym stanie rzeczy, zdaniem organu II instancji, trafnie organ I instancji ocenił w zaskarżonej decyzji, że sam fakt zniesienia przez Sąd Rejonowy w Z. ustawowej wspólności majątkowej Pani B. W. i jej męża M. W. niczego w przedmiotowej sprawie nie zmienia - nie jest nową okolicznością uzasadniającą wznowienie postępowania w trybie postanowień art. 145 par. 1 pkt 5 Kpa. Trafnie także organ I instancji ocenił, że całość materiałów dowodowych /stan faktyczny/ sprawy nie dostarczają również żadnych podstaw do ewentualnego wznowienia przedmiotowego postępowania w trybie pozostałych postanowień art. 145 Kpa.

Zdaniem organu II instancji, pogląd skarżącej, iż jej separacja małżeńska od 1989 r. z podnoszonymi w odwołaniu skutkami co do pracy w gospodarstwie rolnym męża i czerpania stąd korzyści nie powinna ją pozbawić statusu osoby bezrobotnej jest poglądem nie mającym żadnego odzwierciedlenia w obowiązującym prawie - wynika to jednoznacznie i wyczerpująco z treści art. 2 ust. 1 pkt 8 lit. "d" powołanej wyżej ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu.

Kierując się powyższymi ustaleniami organ administracji II instancji orzekł jak w sentencji niniejszej decyzji.

Na powyższą decyzję wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego Barbara W., wnosząc o ich uchylenie.

Skarżąca podnosi w szczególności, że decyzje nakazujące jej zwrot kwoty 13.070.000 zł. są krzywdzące, wydane zostały bez uwzględnienia sytuacji faktycznej, w jakiej się znajdowała, co znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Rejonowego w Z., znoszącym od dnia 1 stycznia 1992 r. majątkową wspólność ustawową z mężem.

Nadto podnosi, że nie pracowała w gospodarstwie męża, nie korzystała z dochodów tego gospodarstwa i że istniały wszelkie podstawy do wznowienia postępowania.

W odpowiedzi na skargę podtrzymano argumentację zawartą w zaskarżonych decyzjach.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Błędny jest pogląd prawny prezentowany w zaskarżonych decyzjach, że ponieważ polskie prawo rodzinne nie zna instytucji separacji małżeńskiej, brak jest podstaw do traktowania małżonków będących w separacji w sposób odmienny. Także błędny jest pogląd, że niczego w przedmiotowej sprawie nie zmienia i nie jest okolicznością uzasadniającą wznowienie postępowania prawomocne orzeczenie Sądu o zniesieniu ustawowej wspólności majątkowej między małżonkami.

Podkreślić należy, że Sąd Najwyższy, uwzględniając rewizję nadzwyczajną wniesioną przez Rzecznika Praw Obywatelskich, w wyroku z dnia 1 grudnia 1994 r. III ARN 67/94 przeprowadził szczegółową analizę stosownych przepisów ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu i dokonał ich wykładni.

Ze względu na istotne znaczenie dokonanej przez Sąd Najwyższy wykładni prawa, Naczelny Sąd Administracyjny, mając na uwadze potrzebę zapewnienia jednolitej wykładni tych przepisów przez urzędy pracy, uznał za celowe przytoczenie obszerniejszego fragmentu rozważań Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, co następuje:

"Ze względu na istniejące związki między ubezpieczeniem społecznym pracowników i rolników, wykładnia przepisu art. 2 ust. 1 pkt 9 lit. "d" omawianej ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu powinna być dokonana również w powiązaniu z art. 5 wymienionej wyżej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. ten ostatni art. stanowi, że "przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym".

Z regulacji tej wyraźnie wynika, ze małżonek rolnika, który angażuje swoją aktywność zawodową poza gospodarstwem rolnym i domowym rolnika nie ma w rozumieniu tego przepisu przymiotu "małżonka rolnika" i nie podlega ubezpieczeniu społecznymi rolników bez względu na obszar użytków rolnych, posiadanych przez pozostającego z nim rolnika w związku małżeńskim.

Uwzględniając treść art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przy wykładni art. 2 ust. 1 pkt 9 lit. "d" ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu należy przyjąć, że warunek określony w tym ostatnim przepisie został spełniony w razie stwierdzenia, że osoba ubiegająca się o zarejestrowanie jej jako bezrobotnej i związana z tym świadczeniem dla bezrobotnych nie pozostaje w faktycznej wspólności małżeńskiej z małżonkiem rolnikiem.

Wykładnia omawianego przepisu umożliwia uznanie odrębnej podmiotowości prawnej każdego z małżonków w zakresie korzystania z praw społecznych zgodnie z konstytucyjnymi zasadami równości praw i sprawiedliwości społecznej. Stwierdzenie to mieszczące się w ramach wykładni prawa nie stanowi oceny konstytucyjności przepisów omawianych ustaw, do której nie jest powołany sąd.

Z powyższych rozważań wynika, że małżonka rolnika będącego właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych albo gospodarstwa stanowiącego dział specjalny produkcji rolnej, może być zarejestrowany jako bezrobotna, jeżeli odpowiada warunkom określonym w art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu, a jej indywidualna sytuacja zawodowa przed utratą zatrudnienia stanowiła samodzielne źródło utrzymania z wyłączeniem dochodu z gospodarstwa małżonka rolnika, w którym nie pracuje ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym ze względu na niepozostawanie w faktycznej wspólności małżeńskiej i więzi gospodarczej.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela powyższe poglądy prawne Sądu Najwyższego.

Skarżąca od początku oświadczyła, że ma na utrzymaniu 2 dzieci, od 1989 r. jest z mężem w separacji, mieszkają w różnych miejscowościach, w gospodarstwie rolnym męża nie pracowała, utrzymywała się z własnej pracy i nie korzystała z produktów rolnych gospodarstwa.

Przedstawiła także prawomocne orzeczenie Sądu, znoszące z dniem 1 stycznia 1992 r. - a więc sprzed daty rozpoczęcia pobierania zasiłku - majątkową wspólność ustawową.

Tak więc organy obu instancji pomijając te okoliczności błędnie przyjęły, że nie ma podstaw do wznowienia postępowania.

Z tych względów i po myśli art. 207 par. 1 i 2 pkt 1 i 3 Kpa orzeczono jak w sentencji.