Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. znak: [...] Prezydent M. T. odmówił skarżącej K. O. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojczymem A. K. B.. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ wskazał, że mimo iż, wymagający opieki A. B. jest ojczymem skarżącej i w związku z tym ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec niego, to jednak z uwagi na fakt, iż – jak ustalono w sprawie - żyje osoba spokrewniona w pierwszej linii z A. B., tj. córka, z której prawnie nie został zniesiony obowiązek alimentacyjny, skarżącej należało odmówić prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Pismem z dnia [...] sierpnia 2022 r., skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji, wskazując, że nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem oraz że jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojczymem, a opieka ta nie pozwala jej podjąć żadnej pracy zarobkowej.
Po rozpoznaniu ww. odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) decyzją z dnia [...] września 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że stosownie do art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej również "kro") skarżąca jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jej ojczyma, a obowiązek ten jest tożsamy z obowiązkiem alimentacyjnym określonym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej jako "uśr"). Niemniej jednak, SKO wskazało, że obowiązek alimentacyjny skarżącej nie wynika z pokrewieństwa z osobą wymagającą opieki, podkreślając przy tym, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku łącznego spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1a uśr.
Przy czym, jak wskazał organ, A. B. ma córkę, która nie jest małoletnia i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co świadczy o niespełnieniu w sprawie przesłanek z art. 17 ust. 1a uśr. Jednocześnie Kolegium wskazało, że bez wpływu na ocenę spełnienia ww. przesłanek pozostaje okoliczność nieutrzymywania kontaktu przez A. B. z córką oraz jej wydziedziczenie, gdyż czynność ta zdaniem Kolegium może wywołać skutki na gruncie prawa spadkowego i nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego. Uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego możliwe jest natomiast na gruncie odrębnego postępowania wszczynanego przed sądem powszechnym, a z akt sprawy nie wynika aby zostało wydane tego rodzaju orzeczenie w przedmiotowej sprawie w stosunku do córki A. B.. Córka A. B. jest zatem osobą spokrewnioną z nim w pierwszym stopniu, a z akt sprawy nie wynika aby była ona małoletnia lub niepełnosprawna w stopniu znacznym.
Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o uchylenie obydwu wydanych w sprawie decyzji i zarzucając naruszenie:
- - art. 17 ust. 1a pkt. 2 uśr poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu iż skarżącej nie przysługuje prawo do wnioskowanego świadczenia, mimo iż żyjąca osoba bliżej spokrewniona z osobą wymagająca opieki, nie jest w stanie tej opieki sprawować,
- - art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa oraz art. 80 kpa poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności zaniechania wyjaśniania czy K. B. jest w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym ojczymem skarżącej, z uwagi na stan zdrowia, miejsce pobytu, a także relacje rodzinne,
- - art. 138 § 1 kpa poprzez utrzymanie w mocy decyzji wydanej przez organ I instancji w sytuacji, gdy była ona wadliwa.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej wskazał na konieczność zastosowania wykładni celowościowej art. 17 uśr umożliwiającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji, z uwagi na niemożność sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną z osoba wymagająca tej opieki. Podkreślił, że w niniejszym stanie faktycznym córka A. B. jest osobą niezdolną do opieki nad ojcem i w żadnej mierze nierealizującą obowiązku alimentacyjnego, nie utrzymuje kontaktów z ojcem, nie interesuje się jego losem. Jest osobą uzależnioną od alkoholu, która nie radzi sobie z życiem codziennym, dlatego też nie ma możliwości, aby sprawowała opiekę nad osobą starszą, schorowaną, wymagająca zaangażowania w wymiarze całodobowym. Zaznaczył przy tym, że wskazane okoliczności nie zostały w sposób wyczerpujący wyjaśnione przez organy, co nie pozwala na przyjęcie za organami, że córka A. B. dysponuje możliwościami w czynieniu zadość swoim powinnościom względem ojca.
Podniósł jednocześnie, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że dana osoba jest zdolna do opieki nad osobą schorowaną, a tym samym uniemożliwia ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę z dalszego kręgu krewnych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 249) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej jako "ppsa"), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oceniając zasadność wniesionej skargi w świetle wskazanych kryteriów, Sąd stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania. Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przy czym stosownie do art. 17 ust. 1a uśr osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wyjaśnić należy również, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w powołanych powyżej przepisach, to zobowiązanie polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo (art. 128 kro). Może on jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taka sytuacja przewidziana została w art. 144 kro, który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych. W myśl § 1 tego artykułu dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego; takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Zgodnie zaś z § 2 art. 144 kro mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego; takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką.
Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 i 2 kro, ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 kro, zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem (pasierbicą) a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (zob. uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969, Nr 1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r. sygn. akt II CR 78/71; J. Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11). Nie może zatem budzić wątpliwości, że pomiędzy ojczymem/macochą a pasierbem/pasierbicą istnieje obowiązek alimentacyjny, że obowiązek ten nie wynika z pokrewieństwa lecz stosunku powinowactwa oraz, że wskazany obowiązek wynika wprost z przepisu ustawy, tj. art. 144 § 1 i 2 kro, niemniej – co istotne z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy - nie może on wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego pomiędzy rodzicami a dziećmi.
Jak podkreślił to NSA w wyroku z dnia 10 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1898/21 (dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query) obowiązek alimentacyjny córki i rodzeństwa osoby niepełnosprawnej wyprzedza obowiązek alimentacyjny pasierba. Wobec tego skarżąca, jako pasierbica A. B. bez wątpienia mieści się w katalogu osób uprawnionych do wnioskowania o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad nim. Niemniej, jakkolwiek powyższa konstatacja – co do zasady – otwiera skarżącej drogę do możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem, to jednak nie oznacza, iż w okolicznościach sprawy wypełnia ona pozostałe przesłanki przyznania tegoż świadczenia.
W świetle bowiem art. 17 ust. 1a uśr osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, a także jest skarżąca, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne jedynie w przypadku spełnione łącznie następujących warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to więc, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej jako pasierbicy osoby wymagającej opieki, aktualizuje się dopiero w sytuacji gdy zaistnieją przesłanki określone w pkt 1-3 art. 17 ust. 1a uśr, w tym więc m.in. w sytuacji gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taka zaś sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje.
Z akt sprawy wynika bowiem, że wymagający opieki A. B. ma córkę, a więc osobę spokrewnioną z nim w pierwszym stopniu. Pomimo tej okoliczności skarżąca wystąpiła do organu z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem, wskazując, że jest jedyną osobą, która tę opiekę sprawuje – a okoliczność ta w realiach sprawy nie jest sporna. Jednocześnie jednak, K. O. wskazała, że jej niepełnosprawny ojczym ma córkę, która nie utrzymuje kontaktów z ojcem, nadużywa alkoholu, nie radzi sobie z życiem codziennym i dlatego też nie ma ona możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że wskazane przez skarżącą okoliczności w toku postępowania mające świadczyć o braku możliwości sprawowania opieki przez córkę A. B., nie mają znaczenia w sprawie, gdyż z treści art. 17 ust. 1a uśr wprost wynika, że tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązaną do opieki w pierwszej kolejności córkę wymagającego opieki A. B., mogłoby zaktualizować obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej, jako osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (zob. uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 - dostępna jw.).
Z akt sprawy nie wynika jednak, aby posiadała ona takie orzeczenie, a na okoliczność tę nie wskazał również profesjonalny pełnomocnik skarżącej. Przeciwnie, argumentował on, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że dana osoba jest zdolna do opieki nad osobą schorowaną. Podkreślić należy w tym miejscu raz jeszcze, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, dalsza osoba w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy – a więc w sprawie będąca pasierbicą skarżąca - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby w ogóle nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym ze względu na obiektywne okoliczności enumeratywnie wymienione w art. 17 ust. 1a uśr (legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, małoletność), a których to w związku z tym nie stanowią takie okoliczności jak nieutrzymywanie kontaktu z wymagającym opieki, brak zainteresowania jego losem czy też problemy z alkoholem i nieporadność życiowa osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną.
Bez wpływu na istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie córki A. B. pozostaje również okoliczność wydziedziczenia jej przez ojca testamentem z dnia [...] grudnia 2007 r., którego kserokopię skarżąca przedłożyła do organu w toku postępowania administracyjnego. Wskazać należy bowiem, że art. 17 ust. 1a uśr nie odwołuje się do okoliczności wydziedziczenia dziecka w testamencie, a zatem czynność ta wywiera skutki wyłącznie na gruncie prawa spadkowego i nie może posłużyć skutecznemu zakwestionowaniu możliwości realizacji ciążącego na córce A. B. obowiązku alimentacyjnego względem jej ojca. Wyjaśnić należy w tym miejscu, że kwestia uchylenia się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, uregulowana została w art. 1441 kro, gdzie wskazano, że zobowiązany może uchylić się od tego obowiązku, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego może występować zatem tylko w konkretnym stanie faktycznym w odniesieniu do konkretnego żądania, w konkretnym postępowaniu przed sądem.
W rozpatrywanym stanie faktycznym skarżąca nie wykazała jednak aby w sprawie wydane zostało jakiekolwiek orzeczenie sądu powszechnego w zakresie uchylenia się zobowiązanej (córki A. B.) od obowiązku alimentacyjnego względem ojca. Wobec tego należy przyjąć, że obowiązek alimentacyjny K. B. wobec jej ojca nadal istnieje i uniemożliwia przyznanie wnioskowanego świadczenia skarżącej. Zaznaczyć wypada również, że przyczyny nieuwzględnienia okoliczności wydziedziczenia córki, jako dezaktualizującej obowiązek alimentacyjny K. B. względem ojca, zasadnie wytłumaczył również organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, podkreślając że w rozpatrywanym stanie faktycznym nie doszło do prawnego zniesienia obowiązku alimentacyjnego.
W związku z powyższym, zdaniem Sądu nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 uśr, ponieważ organy dokonały jego prawidłowej wykładni, a następnie mając na względzie ustalone okoliczności sprawy odpowiednio go zastosowały. Zamierzonego skutku nie mogły też odnieść podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Należy podkreślić, że powoływane przez skarżącą okoliczności, które zdaniem skarżącej nie zostały dokładnie wyjaśnione przez organy, nie miały znaczenia dla prawidłowego zastosowania ww. przepisu prawa materialnego.
W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 151 ppsa, oddalił skargę.