Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczyz 27 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Bd 1359/23

Uzasadnienie

1. Decyzją z dnia 30 sierpnia 2023 r. Burmistrz C. odmówił T. B. (dalej: strona, skarżąca) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – S. S. legitymującą się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówki Terenowej we W. z dnia 1 października 2012 r. zgodnie z którym została zaliczona do osób trwale całkowicie niezdolnych do pracy oraz trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Uzasadniając swoją decyzję organ wskazał, iż w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalił, że:

1. - strona nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego bądź świadczenia przedemerytalnego;
2. - strona nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego;
3. - strona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
4. - strona figuruje w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa jako producent rolny oraz, że nie korzysta z płatności w tej Agencji po 01.06.2023 r. (odmówiono stronie wystawienia stosownego zaświadczenia);
5. - strona figuruje w ewidencji podatków jako podatnik podatku rolnego;
6. - gospodarstwo rolne stanowi 10,7930 ha fizycznych tj. 4,7514 przeliczeniowych + 1,85 lasy;
7. - od 1 czerwca 2023 r. strona wydzierżawiła całe gospodarstwo rolne synowi M. B.;
8. - strona nie składała wniosku o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej po 1 czerwca 2023 r.;
9. - strona nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 31 maja 2023 r.;
10. - pracę w gospodarstwie rolnym wykonuje M. B.;
11. - na S. S., jako osobę wymagającą opieki inna osoba nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury;
12. - na S. S., osobę wymagającą opieki nie jest ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego.

Dalej organ wyjaśnił, że nie został spełniony warunek przyznania wnioskowanego świadczenia określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. – dalej "u.ś.r."), gdyż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia.

1. 2. Od powyższej decyzji organu I instancji skarżąca wniosła odwołanie domagając się przyznania jej prawa do wnioskowanego świadczenia i wskazując, że decyzja organu I instancji jest dla niej krzywdząca, gdyż jej matka wymaga stałej opieki i w związku z tym skarżąca musiała zrezygnować z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
2. 3. W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku decyzją z dnia 10 października 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał w pierwszej kolejności, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Zdaniem organu odwoławczego zaistniały jednak podstawy do uznania, że oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistym stanie rzeczy. W tym zakresie Kolegium podkreśliło, że skarżąca zawarła z synem M. B. umowę dzierżawy gruntów rolnych położonych w U. bezterminowo i nieodpłatnie. Zgodnie z umową dzierżawy M. B. zamieszkuje w C. przy ulicy [...]. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego już po zawarciu przedmiotowej umowy wynika jednak, że pod ww. adresem zamieszkuje jedynie skarżąca wraz z mężem, natomiast miejscem zamieszkania syna skarżącej jest G.. Zdaniem organu II instancji powyższa rozbieżność informacji budzi wątpliwości, co do realnej możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego przez syna skarżącej i sprzyja ocenie, że umowa dzierżawy została zawarta w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podniósł także, że skarżąca w wywiadzie środowiskom oświadczyła, że aktualnie prace w gospodarstwie wykonuje syn oraz ona osobiście.

Ponadto organ wskazał, że skarżąca nadal figuruje w systemie ewidencji producentów ARiMR. Powyższe okoliczności w ocenie organu odwoławczego wskazują na fakt, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.

4. Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła skargę do tut Sądu podnosząc, że jej matka wymaga całodobowej opieki, co wiązało się z rezygnacją skarżącej z pracy w gospodarstwie rolnym. Strona podkreśliła, że musi codziennie przygotowywać leki i posiłki, karmić matkę oraz pomagać jej w zaspokojeniu potrzeb fizjologicznych i higienicznych. Wskazała, że zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego w dniu [...] maja 2023 r. i przekazała je synowi w dzierżawę. Wyjaśniła także, że złożyła wniosek o skreślenie z ewidencji producentów ARiMR i wycofała wniosek o przyznanie płatności na rok 2023.

Dalej wskazała, że syn M. B. mieszka w C. przy ul. [...], zaś podczas wywiadu środowiskowego przebywał w G. na spotkaniu biznesowym. W ocenie skarżącej pracownik przeprowadzający wywiad środowiskowy źle zrozumiał tę informację podając, że syn skarżącej mieszka w G..

1. 5. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wskazał, iż z załączonego do skargi dokumentu wynika, że wycofanie wniosku o przyznanie płatności na rok 2023 nastąpiło dopiero z dniem 3 listopada 2023 r., tj. miesiąc od wydania decyzji organu II instancji.
2. 6. Na rozprawie pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę wraz z argumentacja w niej zawartą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył co następuje

1. 7. Skarga okazała się niezasadna.

Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.). i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") nie potwierdza, aby w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu oraz prawu procesowemu w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonej decyzji.

1. 8. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu I instancji co do jednej z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być przesłanka wyrażona art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodność z Konstytucją RP tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. 2014, poz. 1443). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od czasu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. m. in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. I OSK 786/21, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie m. in.: z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 682/22, z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 603/22, z dnia 5 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 329/22). W konsekwencji za niezasadny należało uznać zarzut strony dotyczący naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyartykułowany w piśmie procesowym z dnia 16 lutego 2024 r.
2. 9. W ocenie Sądu rozstrzygnięcie organu odwoławczego odpowiada prawu z uwagi na niespełnienie przez skarżącą przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego bądź wykonywania w nim pracy.

W ramach regulacji art. 17 u.ś.r. obowiązującej w momencie wydania zaskarżonej decyzji, określone zostały pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. I tak przepis art. 17 ust. 1 ww. ustawy, wymieniając te pierwsze, stanowi że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ww. ustawy). Z kolei art. 17 ust. 5 ww. ustawy, wymienia katalog sytuacji, w których świadczenia pielęgnacyjne nie przysługuje. Są to sytuacje związane z posiadaniem określonego rodzaju dochodów bądź z określonymi uwarunkowaniami osobistymi (umieszczenie w rodzinie zastępczej, pozostawienie w związku małżeńskim).

W stosunku do określonej grupy społecznej tj. rolników oraz ich małżonków i domowników, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zastało jednak obwarowane jeszcze dodatkowymi warunkami. Stanowi o tym przepis art. 17b u.ś.r. Na podstawie tego przepisu wymienione świadczenie pielęgnacyjne oraz specjalny zasiłek opiekuńczy, przysługują rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego, a małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1 art. 17b u.ś.r., potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).

W ocenie Sądu w przypadku rolnika (małżonka), posiadającego funkcjonujące gospodarstwo rolne, które przynosi dochody i z których to utrzymuje się ten podmiot, nie sposób uznać, że wsparcie finansowe państwa w postaci świadczenia pielęgnacyjnego, będzie zgodne z celem i istotą tego świadczenia, jakim jest rekompensata braku możliwości zarobkowania w związku z sprawowaną opieką nad bliską osobą niepełnosprawną. W uchwale z dnia 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt I OPS 5/12, która - mimo podjęcia jej w poprzednio obowiązującym stanie prawnym dotyczącym świadczeń pielęgnacyjnych - zachowana została aktualność stanowiska w komentowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie wskazał odnośnie świadczenia pielęgnacyjnego, że nie jest osobą uprawnioną do tego świadczenia osoba, która nie podejmuje zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania i to bez względu na wielkość tych dochodów.

Tymczasem skarżąca jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które – jak wynika z wywiadu środowiskowego z dnia 9 czerwca 2023 r. oraz powtórzonego wywiadu środowiskowego z dnia 28 sierpnia 2023 r. – prowadzi wraz z synem lub nawet samodzielnie, przy czym nie jest istotne w jakim zakresie skarżąca wykonuje pracę i uzyskuje z niego dochody. Prowadzenia gospodarstwa rolnego nie można bowiem utożsamić jedynie z tylko fizycznym wykonywaniem pracy, ale również, jak podkreślił to NSA w przywołanej wyżej uchwale, jest to zarządzanie i współdecydowanie o działalności rolniczej. Przy właściwej organizacji pracy, ze względu na charakter działalności rolniczej, rolnik może prowadzić poprzez zarządzenie gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest on bowiem organizatorem własnej pracy i w tym sensie ma możliwość pogodzenia tych dwóch rodzajów czynności. Jeżeli zatem w należącym do takiego podmiotu gospodarstwie rolnym prowadzona jest działalność rolnicza, przynosząca dochody, z których podmiot ten się utrzymuje, to tym samym nie sposób uznać, że nie prowadzi on we wskazanym rozumieniu gospodarstwa rolnego. Przy właściwej organizacji pracy, ma on bowiem co najmniej możliwość współdecydowania i zarządzania gospodarstwem rolnym.

Podkreślenia wymaga, iż skarżąca oświadczyła podczas ww. wywiadów środowiskowych, że na przedmiotowym gospodarstwie rolnym aktualnie prace wykonuje zarówno syn skarżącej, jak i ona osobiście. Ponadto w pierwszym z wywiadów skarżąca podała, że jej syn na stałe mieszka w G.. Należy zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego, że na podstawie ww. oświadczeń skarżącej można powziąć wątpliwość co do tego, czy syn skarżącej faktycznie wykonuje prace na dzierżawionym gospodarstwie rolnym. Nie ulega jednak wątpliwości, że zgodnie z podaną przez skarżącą informacją, współuczestniczy ona w pewnym zakresie w pracach prowadzonych na tym gospodarstwie. Skoro zatem skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego choćby w niewielkim stopniu, to stwierdzić należy, że nie wystąpiła przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. zaistnienia sytuacji powstrzymywania się od pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną.

Organ II instancji słusznie uznał, że prowadzenie przez skarżącą gospodarstwa rolnego oznacza brak rezygnacji przez nią z pracy w celu sprawowania opieki, przez brak spełnienia podstawowej przesłanki z ww. przepisu do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

W tym miejscu należy stwierdzić, że w świetle okoliczności wynikających z wywiadu i zgromadzonej dokumentacji, świadczących o prowadzeniu przez skarżącą gospodarstwa rolnego, co stanowi przesłankę wykluczającą przyznanie dochodzonego świadczenia, o wyniku sprawy nie mogło przesądzić oświadczenie skarżącej uregulowane w art. 17b ust. 2 u.ś.r. Przepis ten stanowi, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Odpowiedzialność za złożenie oświadczenia przerzucana jest na osobę, która dane oświadczenie składa. Tego rodzaju ułatwienie dowodowe nie oznacza, że oświadczenie rolnika nie może podlegać weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por.m.in. wyrok WSA w Lublinie z 30 marca 2022 r., sygn. II SA/Lu 99/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1600/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Lu 773/21). Skoro jednak ustawa wprowadza taki rodzaj dowodu, tj. oświadczenie i to składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, przeciwne jego treści ustalenie organu musi opierać się na jednoznacznym wykazaniu, że oświadczenie to nie polega na prawdzie.

Zgromadzony materiał dowodowy potwierdza jednak prowadzenie gospodarstwa rolnego przez skarżącą po dacie złożenia wniosku. Świadczą o tym wcześniej wspomniane oświadczenia skarżącej w ramach wywiadów środowiskowych. Ponadto z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że skarżąca nie wykazała faktu, aby w momencie rozpatrywania sprawy przez organy administracji dokonała wycofania wniosku o przyznanie płatności za rok 2023 z ARMiR, albowiem uczyniła to dopiero w dniu 3 listopada 2023 r., co potwierdza również złożone na rozprawie zaświadczenie Kierownika Biura Powiatowego ARiMR we Włocławku z dnia 20 lutego 2024 r., a więc po wydaniu decyzji przez organ odwoławczy.

1. 10. Z tych też względów Sąd uznał, że w okolicznościach przedmiotowej spawy, nie było podstaw do uznania, że skarżąca spełniła warunki do otrzymania wnioskowanego świadczenia, albowiem w sprawie nie zaistniała przesłanka zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, względnie wykonywania w nim pracy. Jakkolwiek potwierdza to złożone w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r oświadczenie skarżącej z dnia 1 czerwca 2023 r., to jednak jego znaczenie jest podrzędne wobec dowodów stwierdzających, czy rzeczywiście skarżąca działalność rolniczą prowadzi. Można w tym miejscu przytoczyć wyrok z dnia 30 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1273/20 w którym Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że ciężar dowodu wykazania faktu zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej ciąży na rolniku, a jego oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. podlega ocenie jako dowód na zasadach ogólnych.
2. 11. Wobec powyższego Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi i na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.