Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] września 2023 r. nr [...], Wójt Gminy R., działając na podstawie art. 104 § 1 i § 2, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm.), art. 17 ust. 1 pkt 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 3, ust. 4 i ust. 6, art. 23a, art. 24 ust. 1, ust. 2a i ust. 4, art. 25 ust. 1 i ust. 2, art. 26 ust. 1-4. 2, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1-5, ust. 8, art. 32 ust. 1-2, art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.), art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2023 r., poz. 40 z późn. zm.), § 2-4, § 11 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 6 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1340), orzekł o odmowie przyznania J. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na męża - R. K..
W uzasadnieniu decyzji orzekający organ I instancji podniósł, że w dniu [...] lipca 2023r. J. K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na niepełnosprawnym mężem R. K.. W dniu [...] sierpnia 2023r. przeprowadzono wywiad środowiskowy potwierdzający fakt sprawowania osobistej opieki wnioskodawczyni nad mężem. J. K. wykonuje następujące czynności związane ze sprawowaniem opieki: pomoc w codziennej toalecie, przygotowywanie i podanie posiłków, towarzyszenie w czasie wizyt lekarskich, podawanie lekarstw, pomoc przy ubieraniu, zmiana opatrunków, załatwianie wszystkich spraw urzędowych. Wnioskodawczyni sprawuje opiekę w ciągu całego dnia w związku z czym, nie może podjąć żadnego zatrudnienia. Z załączonego orzeczenia wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...].04.2023 r. wynika, że R. K. ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Dokument ten nie określa daty powstania niepełnosprawności.
W związku z powyższym, organ I instancji uznał, iż wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia, albowiem stopień niepełnosprawności R. K. datuje się od [...].03.2023r., a zatem niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem 18 lub 25 roku życia, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy.
Do wniosku załączono oświadczenie wnioskodawcy, z którego wynika, że wnioskodawczyni ma ustalone prawo do zasiłku stałego z pomocy społecznej. Na podstawie zaś art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do zasiłku stałego. W związku z powyższym organ I instancji orzekł, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia, ponieważ ma ustalone prawo do zasiłku stałego.
W odwołaniu od powyższej decyzji J. K. zaskarżyła ją w całości, zarzucając:
. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,
. błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą zasiłku stałego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając na uwadze powyższe, odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] października 2023 r., znak [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyraziło pogląd, iż zasadne jest uwzględnienie stanowiska sądów administracyjnych, dotyczących stosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy; przykładowo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2016 r. (I OSK 1614/16, CBOSA) wskazał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania.
Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Wskazano, że organ I instancji odmówił przyznania J. K. świadczenia pielęgnacyjnego również z uwagi na fakt pobierania przez nią zasiłku stałego. Wprawdzie przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy wprowadził negatywną przesłankę, w myśl której świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do zasiłku stałego, jednakże jak zauważył m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 17 września 2021 r. (II SA/Go 589/21, CBOSA), w sytuacji zbiegu uprawnienia świadczenia pielęgnacyjnego z zasiłkiem stałym, organ administracji powinien podjąć takie działania, aby osoba uprawniona do różnych świadczeń nie została pozbawiona realnej możliwości wyboru świadczenia, skoro może jej przysługiwać tylko jedno z nich.
Zatem osoba, która spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera zasiłek stały powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Aby wybór mógł być skutecznie dokonany, nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Organ nie powinien czynić jakichkolwiek przeszkód w uzyskaniu przez stronę świadczenia korzystniejszego, a wręcz przeciwnie, winien przedsięwziąć takie czynności, by strona mogła z prawa wyboru skorzystać.
W rozpatrywanym przypadku, zdaniem Kolegium w aktach sprawy brak jest jednoznacznego oświadczenia odwołującej, że zrezygnuje z przyznanego zasiłku stałego w momencie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a zatem, że dokonała wyboru świadczenia dla niej korzystniejszego. Potencjalnie więc złożenie przedmiotowego oświadczenia, mogłoby uchylić negatywną przesłankę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.
Ponadto Kolegium dostrzegło, na co nie zwrócił wystarczającej uwagi organ I instancji, iż wnioskodawczyni znajduje się w separacji prawnej z mężem, a więc z osobą wymagającą opieki. Należało więc dokonać oceny znaczenia powyższej okoliczności dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym zakresie wskazać należy, że orzeczenie o separacji zgodnie z art. 614 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na płaszczyźnie przepisów ustawy wywołuje takie same skutki, jak orzeczenie rozwodu - rozwiązanie małżeństwa przez rozwód (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 maja 2022 r., II SA/Po 60/22, CBOSA). Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. O ile bowiem istnienie separacji prawnej nie wyłącza definitywnie obowiązku alimentacyjnego względem współmałżonka, to ma znaczenie chociażby dla ustalenia kolejności osób potencjalnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak słusznie wskazuje się judykaturze, rozwiedziony małżonek nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed osobami spokrewnionymi. Jeżeli osoba niepełnosprawna nie "pozostaje" w związku małżeńskim, na przykład jest osobą rozwiedzioną, to nie ma już zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Wówczas kolejność uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1-4 i ust. 1a ustawy.
Z unormowań tych w przekonaniu Kolegium wynika, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się, gdy osoba niepełnosprawna nie pozostaje w związku małżeńskim, według stopnia pokrewieństwa. Na zasadzie art. 17 ust. 1a ustawy były małżonek, na którym ciąży również z mocy prawa obowiązek alimentacyjny, byłby uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby nie było osób spokrewnionych lub legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 kwietnia 2022 r., II SA/Ol 135/22, CBOSA; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 października 2022 r., IV SA/Po 527/22, CBOSA).
W niniejszej sprawie są osoby spokrewnione z osobą wymagającą opieki, które nie są małoletnie i nie posiadają znacznego stopnia niepełnosprawności, które w pierwszej kolejności, po spełnieniu wszystkich ustawowych przesłanek, są uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium, z tego względu wnioskodawczyni, jako zobowiązanej w dalszej kolejności, nie przysługuje w niniejszej sprawie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze do Sądu J. K. zarzuciła decyzji organu odwoławczego naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż małżonkowi pozostającemu w separacji nie może zostać przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowaniem zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym współmałżonkiem.
W uzasadnieniu podniesionych zarzutów skarżąca wskazała, że Kolegium błędnie uznało, iż orzeczenie separacji między małżonkami prowadzi do zmiany w kolejności osób zobowiązanych do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej, a tym samym do zmiany kolejności osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w rozumieniu art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca przy tym nie określa czy chodzi o pełny, aktywny związek małżeński czy też również o związek, w którym orzeczono separację. Przy braku takiego rozróżnienia przyjąć należy, iż chodzi o każdą sytuację, w której można powiedzieć, iż osobę niepełnosprawną łączy z inną osobą związek małżeński bez względu na jego postać.
Przepisy regulujące orzeczenie separacji (art. 611 k.r.o.) stanowią, iż separację orzec można, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, co jest regulacją znacząco odmienną od rozwodu, który orzeka się w przypadku trwałego i zupełnego rozkładu pożycia. Nie zagłębiając się jednak w znaczenie rozkładu pożycia, zdaniem skarżącej, skupić się należy na fakcie, iż orzeczenie separacji nie skutkuje usunięciem, unieważnieniem, czy zawieszeniem istnienia związku małżeńskiego. Związek ten cały czas istnieje, małżonkowie w separacji nie mogą wejść w czasie jej trwania w nowy związek małżeński i następują skutki jak przy rozwodzie, chyba że ustawa stanowi inaczej. Jedną z tych odmienności jest właśnie to, że związek małżeński nie ulega unicestwieniu jak to ma miejsce przy rozwodzie, związek ten w przypadku separacji cały czas istnieje. Brak jest zatem podstaw, w szczególności mając na uwadze art. 614 § 4 w zw. z art. 60 § 1 i 2 oraz art. 130 k.r.o. do uznania, iż brak jest łączącego małżonków w separacji obowiązku o charakterze alimentacyjnym, który też łączył ich w czasie, w którym pozostawali oni w związku małżeńskim przed orzeczeniem separacji.
Orzeczenie separacji w żaden sposób nie wpływa na ten obowiązek, tak samo jak nie wypływa na kolejność osób zobowiązanych do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Powyższe stanowisko uznane zostało za słuszne, m. in. przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 27.04.2023 r., sygn. akt
II SA/Łd 254/23.
W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia [...] lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji Sąd stwierdził, że wydanie decyzji jest przynajmniej przedwczesne, a ocena niektórych okoliczności wadliwa.
Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem.
W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że przeszkodą do pozytywnego rozpatrzenia sprawy jest przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. - wiek powstania niepełnosprawności męża i przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r - skarżąca pobiera zasiłek stały, wobec czego spełnia negatywną przesłankę art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. Organ odwoławczy jako przeszkodę do przyznania świadczenia wskazał również na fakt pozostawania małżonków w separacji i istnienie osób spokrewnionych posiadających obowiązek alimentacyjny.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi ustawa z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.".
Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia [...] czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia [...] lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała (pkt 1) - nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub (pkt 2) - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).
Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z [...] października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jak słusznie podkreślił organ odwoławczy. Powyższa kwestia w obecnym stanie prawnym nie budzi żadnych wątpliwości, zwłaszcza w kontekście jednolicie ujmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych skutków powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma znaczenie dla spraw indywidualnych, a organy pomocowe mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z wyłączeniem tej części normy, która z dniem ogłoszenia wyroku została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W ocenie organów, kwestią uniemożliwiającą przyznanie wnioskowanego świadczenia jest pobieranie przez skarżącą zasiłku stałego. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia [...] stycznia 2019r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia [...] lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia.
Z kolei w myśl art. 37 ust. 4 ustawy z dnia [...] marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.s.", w przypadku zbiegu uprawnień do zasiłku stałego i renty socjalnej, świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania lub zasiłku dla opiekuna, zasiłek stały nie przysługuje.
Wykładnia literalna przepisu art. 37 ust. 4 u.p.s. nakazuje przyjąć, że zbieg uprawnień do zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyjnego wyłącza prawo do zasiłku stałego w sytuacji przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z [...] kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 740/20 oraz wyrok WSA w Gdańsku z [...] czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 310/21, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA").
W konsekwencji powyższego stwierdzić należy, że w sytuacji zbiegu uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z zasiłkiem stałym, tak jak to może mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie, organ administracji powinien podjąć takie działania, aby osoba uprawniona do różnych świadczeń nie została pozbawiona realnej możliwości wyboru świadczenia w sytuacji, gdy może jej przysługiwać tylko jedno z nich. Podkreślenia jednocześnie wymaga, że wolą ustawodawcy wyrażoną jednoznacznie w art. 37 ust. 4 u.p.s. jest przyznanie pierwszeństwa dla świadczenia pielęgnacyjnego albowiem ujmując w normy związane ustalenie prawa do zasiłku stałego wskazał, że "w przypadku zbiegu uprawnień do zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłek stały nie przysługuje" (por. wyroki NSA z [...] maja 2021 r., sygn. akt I OSK 273/21, WSA w Poznaniu z [...] kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 740/20 oraz WSA w Gdańsku z [...] czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 310/21, CBOSA).
Zatem obowiązkiem organów prowadzących postępowanie jest ocena czy w sprawie mamy do czynienia ze zbiegiem uprawnień stanowiących podstawę do przyznania zarówno zasiłku stałego jak i świadczenia pielęgnacyjnego i w przypadku takiego stanu rzeczy, umożliwienie wnioskodawcy wyboru jednego z nich. Ustawodawca uznał bowiem, że zbieg ww. uprawnień wyłącza prawo do zasiłku stałego w sytuacji zbiegu takiego uprawnienia m.in. ze świadczeniem pielęgnacyjnym.
Mając na względzie podstawowe zasady wynikająca z k.p.a., m.in. zasadę praworządności (art. 6 k.p.a.), zasadę zaufania do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) czy zasadę informowania stron (art. 9 k.p.a.) nie może dochodzić do sytuacji, w której przyznanie stronie mniej korzystnego świadczenia pozbawia ją definitywnie uprawnień do świadczenia korzystniejszego. W szczególności w sytuacji, gdy ustawodawca w sposób niepozostawiający żadnego uznania organowi, żadnego luzu decyzyjnego nie daje i stanowi, że zasiłek stały nie przysługuje w przypadku zbiegu uprawnień do zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyjnego.
Zatem gdy jedno z uprawnień jest korzystniejsze dla strony to nie powinno budzić wątpliwości, zwłaszcza mając na względzie pozycję nadrzędną organu kształtującego stosunek administracyjnoprawny, że od organów administracji wymaga się takiego ukształtowania prawa strony, aby z nieznajomości prawa nie poniosła ona szkody (por. wyroki NSA z [...] maja 2021 r., sygn. akt I OSK 273/21 oraz WSA w Gdańsku z [...] czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 310/21, CBOSA).
W konsekwencji powyższych ustaleń należy stwierdzić, że osoba, która spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera jednocześnie zasiłek stały, powinna mieć możliwość dokonania wyboru jednego z tych świadczeń w jasnej sytuacji prawnej i faktycznej. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. należy interpretować w taki sposób, że wyłącza on możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w sytuacji, gdy osoba uprawniona do świadczenia pobiera zasiłek stały i nie chce zrezygnować z jego pobierania.
Odnosząc się zaś do możliwości dokonania wyboru należy wskazać, że obowiązkiem organu powinno być poinformowanie wnioskodawcy o takiej możliwości zgodnie z art. 9 k.p.a. oraz wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony, zgodnie z art. 79a k.p.a.
Należy podkreślić, że powyższa informacja powinna zostać skierowana do wnioskodawcy dopiero wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku, a jedyną przeszkodą jest pobieranie zasiłku stałego.
K. jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne i świadczenia z pomocy społecznej, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej świadczenia nawet przez krótki czas.
W odniesieniu do przesłanki dotyczącej ciążącego obowiązku alimentacyjnego w przypadku separacji, rozstrzygnięcie, czy małżonkowie pozostający w separacji nadal obciążeni są wobec siebie obowiązkiem alimentacyjnym wymaga odwołania się do przepisów działu III ustawy z dnia [...] lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej "k.r.o."). W dziale tym został bowiem uregulowany obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 129 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zgodnie zaś z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.
Przepisy k.r.o. jednoznacznie zatem wskazują, że obowiązek alimentacyjny małżonków istnieje nawet po ustaniu małżeństwa, w tym po orzeczeniu separacji. Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Z woli ustawodawcy status małżeństwa pomiędzy dwiema osobami tworzy między nimi relację bliższą nawet niż z krewnymi związanymi więzami krwi. Trzeba przy tym mieć na uwadze odrębności między ustaniem małżeństwa wskutek rozwodu i skutkami separacji, które tej relacji nie wygaszają a jednocześnie ma to znaczenie w odniesieniu do kolejności obowiązku alimentacyjnego.
Z zebranego materiału dowodowego, w tym orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...].03.2007 r. wynika, że skarżąca została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, a orzeczenie zostało wydane na stałe. Jednocześnie stwierdzono w nim, że skarżąca może być zatrudniona w warunkach chronionych. Z art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 pkt 1 oraz art. 6b ust. 3 pkt 1 i pkt 3 ustawy z dnia [...] sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 100 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.r.z.i.s." wynika, że osoba mająca orzeczony znaczny lub umiarkowany stopnień niepełnosprawności może być zdolna do pracy w warunkach pracy chronionej lub na stanowisku przystosowanym albo do wykonywania pracy zdalnej. Co więcej, osoby legitymujące się takim orzeczeniem, mogą zostać zatrudnione nawet na tzw. otwartym rynku pracy.
W ocenie Sądu zebrany materiał dowodowy wymagał zatem ustalenia, czy skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia w specjalnie dla niej przystosowanych warunkach. Jak już wyżej wskazano, z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że skarżąca została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i może pracować w warunkach pracy chronionej, to znaczy, że powinna być traktowana jako osoba potencjalnie zdolna do świadczenia pracy, a tym samym posiadająca możliwość wyboru tj. rezygnacji z wykonywania pracy, bądź też jej niepodejmowania. Zdaniem Sądu organ nie rozważył tych kwestii w kontekście niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą z uwagi na sprawowanie opieki nad mężem.
W tych okolicznościach, w ocenie Sądu, orzeczenie o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uznać należało za przedwczesne. Wobec powyższego, obowiązkiem organów było ustalenie w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, czy skarżąca była zdolna do podjęcia jakiejkolwiek pracy, a w konsekwencji, czy mogła być traktowana jako osoba posiadająca możliwość wyboru, tj. niepodejmowania pracy celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Należy jednocześnie zwrócić uwagę, że w sytuacji ustalenia, że skarżąca była zdolna do podjęcia pracy, obowiązkiem organu było dokładne ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające, w tym ustalenia dokonane na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy zakres i sposób sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem wykluczał możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zebrany materiał dowodowy nie daje też podstaw do oceny okoliczności dotyczących stanu zdrowia męża skarżącej oraz weryfikacji zakresu sprawowanej opieki, w tym kluczowych elementów świadczących o zależności, bądź niezależności męża od pomocy skarżącej. Jest to istotne, gdyż orzeczenie wydano w następstwie określonego zdarzenia losowego.
Na podstawie akt sprawy nie sposób stwierdzić m.in. jaki obecnie jest stan zdrowia męża, zwłaszcza w sytuacji, gdy stopień niepełnosprawności wynika z urazu, a orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności wydano do kwietnia 2024r. Wywiad środowiskowy przeprowadzono pobieżnie. Zawiera on też stwierdzenia, które budzą uzasadnione wątpliwości. Sporządzono go w sierpniu 2023 r. i stwierdzono, że skarżąca opiekuje się mężem od listopada 2023 r. Nie jest oczywiste, czy mąż może samodzielnie pozostawać w domu i czy poradzi sobie w takiej sytuacji, czy porusza się po mieszkaniu samodzielnie, czy wyłącznie przy asyście drugiej osoby, czy w codziennych czynnościach, tj. jedzenia, korzystania z toalety, kąpieli, ubierania się jest bezwzględnie zależny on od drugiej osoby.
Przeprowadzony wywiad środowiskowy nie wyjaśnił powyższych okoliczności w powiązaniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności. Organy administracji nie podjęły kompleksowych i zarazem koniecznych czynności do zweryfikowania zakresu sprawowanej przez skarżącą niezbędnej opieki nad mężem oraz jej wymiaru, które to okoliczności determinują ocenę spełnienia przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Obowiązkiem organu będzie – w przypadku potwierdzenia, że skarżąca była zdolna do podjęcia jakiejkolwiek pracy ustalenie czy spełnia przesłankę do przyznania jej świadczenia wynikającą z art. 17 ust. 1 u.ś.r. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy.
W okolicznościach niniejszej sprawy, szczegółowe ustalenia są tym bardziej niezbędne, gdyż małżonkowie pozostają w sądownie potwierdzonej separacji. Dodatkowo niepełnosprawność powstała w kwietniu 2023 r., a skarżąca oświadczyła, że opiekuje się mężem od listopada 2023 r. Celowe jest też uzyskanie oświadczenia męża na temat sprawowanej opieki i jej zakresu.
W sytuacji, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające jego uwzględnienie i jedyną przeszkodą pozostanie pobieranie zasiłku stałego, obowiązkiem organu będzie poinformowanie skarżącej o możliwości dokonania wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór ten może zrealizować się przez złożenie do organu wniosku o rezygnację z zasiłku stałego. K. jest bowiem taka organizacja działań organu, aby nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej świadczenia nawet przez krótki czas.
Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji dokona, mając na uwadze wskazania zawarte w niniejszym wyroku, oceny czy spełnione zostały wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie sąd zwraca uwagę, że z dniem [...] stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia [...] lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz.1429). Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji uwzględni art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, z którego wynika, zdaniem Sądu, możliwość stosowania w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia [...] grudnia 2023 r.
Wobec powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wydane zostały przedwcześnie i z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 5 pkt 1 u.ś.r. oraz przepisów prawa procesowego – art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 79a i art. 80 k.p.a., które to uchybienia rzutowały w istotnym stopniu na wynik sprawy i obligowały sąd do ich usunięcia z obrotu prawnego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.
W przedmiocie kosztów postępowania Sąd orzekł w pkt 2 wyroku, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).