Uzasadnienie
Decyzją z 10 listopada 2022 r. (znak DŚR.ŚP.5233.D.101.2022.RAS), Wójt Gminy Łysomice odmówił A. S. (skarżącej) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – A. S.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615 – dalej "u.ś.r."), tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w którymś z okresów wymienionych w tym przepisie, ale po ukończeniu przez niego 25 roku życia.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, decyzją z 29 grudnia 2022 r. (znak SKO-82-924/22), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I instancji. W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego sprawy, organ przywołał treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i zakwestionował zaistnienie przesłanki negatywnej wynikającej z tego przepisu w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Po przywołaniu jednak treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. organ stwierdził, że wnioskowane świadczenie skarżącej nie należy się, albowiem osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem jej matki, jest obecny mąż matki, bez względu na to, iż małżonkowie pozostają obecnie w separacji.
A. S. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o jej uchylenie i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu skargi przywołała argumentację dotyczącą nieprawidłowego zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., skoro jego zakresową niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13. Wskazała, że jest jedyną osobą opiekującą się chorą matką, więzy rodzinne jej matki z mężem wygasły 10 lat temu, w dniu 8 września 2022 r. sąd powszechny wydał wyrok orzekający separację małżonków, mąż jest przewlekle chory psychicznie, nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji dokonana na zasadach i w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") wykazała, że zaskarżona nie narusza prawa.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Rozpoznając niniejszą sprawę stwierdzić najpierw należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska co do zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki wywodzonej z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (publ. jak wcześniej wskazano). Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., albowiem znaczny stopień niepełnosprawności podopiecznego skarżącej datuje się od 7 listopada 2022 r. (k. 8 akt adm.), a więc powstał on po okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ odwoławczy natomiast uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności męża skarżącej, który to pogląd Sąd podziela. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, Trybunał za niekonstytucyjne uznał różnicowanie, na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., sytuacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, których niepełnosprawność powstała po okresach wskazanych w ww. przepisie od tych, których niepełnosprawność powstała w okresach późniejszych.
Oznacza to, że na wynik spraw z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych przestała mieć wpływ kwestia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jeżeli niepełnosprawność ta powstała później niż do ukończenia przez nią 18, względnie 25 roku życia, w tym bowiem zakresie ww. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji (zasada równości wobec prawa).
Uzasadnienie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej powyższej kwestii jednoznacznie wskazuje, że przestała ona być sporna. W konsekwencji argumentację skargi w części, w której odnosiła się ona do prawidłowości stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., uznać należy w niniejszej sprawie za nieistotną. Skarżąca jednak przede wszystkim kwestionuje odmowę przyznania jej wnioskowanego świadczenia, podnosząc, że mąż niepełnosprawnej nie jest w stanie sprawować opieki nad swoją żoną, a to z uwagi na jego przewlekłą chorobę psychiczną.
W świetle przepisów u.ś.r. stanowisko skarżącej jest niezasadne.
W myśl art.17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jednocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Rozstrzygnięcie, czy małżonkowie pozostający w separacji nadal obciążeni są wobec siebie obowiązkiem alimentacyjnym wymaga odwołania się do przepisów działu III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej "k.r.o."). W dziale tym został bowiem uregulowany obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 129 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Zgodnie zaś z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.
Przepisy k.r.o. jednoznacznie zatem wskazują, że obowiązek alimentacyjny małżonków istnieje nawet po ustaniu małżeństwa, w tym po orzeczeniu separacji. Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Z woli ustawodawcy status małżeństwa pomiędzy dwiema osobami tworzy między nimi relację bliższą nawet niż z krewnymi związanymi więzami krwi.
Powyższe ma zasadnicze znaczenie dla możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce sprawującej opiekę nad matką, pozostającą w związku małżeńskim. Obowiązek alimentacyjny małżonków, nawet w separacji, wyprzedza bowiem obowiązek alimentacyjny innych osób wobec tych małżonków, w tym ich dzieci. Z powyższym koresponduje treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wynika z tego, że jedynie stwierdzona przez wykwalifikowany podmiot, potwierdzona stosownym orzeczeniem lekarskim niepełnosprawność w stopniu znacznym małżonka zwalnia go z obowiązku świadczenia alimentacji względem drugiego z małżonków, przenosząc jednocześnie obowiązek alimentacyjny na pozostałych członków rodziny wedle kolejności wskazanej w art. 129 k.r.o.
Dopóki małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, dopóty w pierwszej kolejności obciąża go obowiązek alimentacyjny względem drugiego z małżonków, co ma m.in. ten materialnoprawny skutek, że wyłącza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym zobowiązanym alimentacyjnie.
Należy w tym miejscu zwrócić również uwagę na uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. o sygn. I OPS 5/13, w której NSA stwierdził, że "osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r., nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W uzasadnieniu powyższej uchwały NSA przywołał za orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem tych regulacji jest bowiem to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia, w związku z wykonaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny.
Powyższa uchwała została podjęta przez skład siedmiu sędziów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o brzmienie przepisów u.ś.r. obowiązujące do 1 stycznia 2013 r. Stanowisko w niej wyrażone pozostaje jednak nadal aktualne na gruncie obecnie obowiązujących przepisów u.ś.r., albowiem zmianie nie uległa treść normy prawnej uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym a opiekunem, która przed nowelizacją znajdowała się w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., a obecnie w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Wobec niespornej w sprawie okoliczności, że podopieczna skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, obowiązek alimentacyjny jej małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny córki względem matki. Z tego powodu skarżąca nie ma ona legitymacji do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Dostrzegając trudną sytuację skarżącej związaną z opieką nad osobą, której małżonek z powodów zdrowotnych (choroba psychiczna) nie jest w stanie wypełniać obowiązków alimentacyjnych względem żony, Sąd wyjaśnia, że orzeczenie względem męża podopiecznej niepełnosprawności w stopniu znacznym stworzy legitymację skarżącej do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając to wszystko na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji, w oparciu o art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.