Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2022 r. skarżąca D. Z. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym A. Z. - córką jej zmarłego w dniu [...] listopada 2021 r. męża Z. Z., oświadczając że biologiczna matka A. Z. nie żyje, że przez 29 lat wychowywała wspólnie z mężem jego córkę A. Z. i, że po śmierci męża nadal mieszka wspólnie z A. Z. i się nią opiekuje.
Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] Wójt Gminy O. odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego na pasierbicę A. Z. świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazując, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej powoływanej jako "uśr") świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, [...], innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej "kro") ciąży obowiązek alimentacyjny, organ I instancji stwierdził, że skarżąca nie spełnia żadnego z tych warunków, w związku z czym należało odmówić jej wnioskowego świadczenia.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc że sprawuje opiekę nad córką zmarłego męża, że pomaga we wszystkich jej czynnościach życiowych i że biologiczna matka A. Z. nie żyje od 33 lat.
Decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w T. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powołując się na przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a uśr SKO uznało, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem A. Z., jako że nie jest ona z nią spokrewniona w żadnym stopniu. SKO wskazało także, że choć rodzice A. Z. nie żyją, a A. Z. jest panną nieposiadającą dzieci, to jednak należy szukać krewnych A. Z. zaliczonych przez ustawodawcę do drugiego stopnia pokrewieństwa, gdyż tylko te osoby mogą, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu, a ponadto podniosła, że nie zgadza się ze stanowiskiem SKO, iż nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny i nie jest spokrewniona z córką jej zmarłego męża, powołując się na przepisy art. 144 i 27 kro.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej powoływanej jako "ppsa"), Sąd stwierdził, iż wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie natomiast z brzmieniem art. 17 ust. 1a uśr osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z przytoczonych regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje także osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, jeżeli ciąży na nich obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obowiązek alimentacyjny uregulowany przepisami kro to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 128 kro). Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 kro). Przy czym, w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny nie wyczerpuje się jedynie w relacjach między krewnymi.
Może on bowiem dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taką sytuację przewiduje art. 144 kro, który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, czyli od osób nie związanych węzłem pokrewieństwa. W myśl art. 144 § 1 kro dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Zgodnie zaś z art. 144 § 2 kro mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka. Przytoczone regulacje art. 144 kro poszerzają przewidziany w art. 128 kro krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji.
Dlatego też uznać należy, iż obowiązek alimentacyjny ojczyma/macochy względem pasierba/pasierbicy powinien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka, choć nie może go wyprzedzać oraz, że obowiązek ten wynika wprost z przepisu ustawy, tj. art. 144 § 1 kro (patrz: wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1982/11; wyrok NSA z dnia 2 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 966/21; wyrok NSA z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt I OSK 722/21; wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1399/20 – dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query).
Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem SKO, iż obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr wyczerpuje się w treści art. 128 kro. Należy przy tym podkreślić, iż przyczynianie się do wychowania i utrzymania dziecka lub zgodność z zasadami współżycia społecznego, jako przesłanki obowiązku alimentacyjnego na gruncie art. 144 § 1 i 2 kro, nie oznaczają, że obowiązek ten nie wynika z ustawy. Niemożliwe do akceptacji jest zapatrywanie, że obowiązek ten, także w zakresie wskazania podmiotu zobowiązanego do alimentacji kreowany jest wyłącznie z mocy orzeczenia sądu albo, że obowiązek ten ma charakter ułomny bądź subsydiarny. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 kro ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 kro, zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem, a ojczymem/macochą stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (vide: uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r., sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969/1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r., sygn. akt II CR 78/71; J.Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G.Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1982/11; wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2947/19 – dostępne jw.).
Z powyższych powodów Sąd uznał, że orzekające organy nieprawidłowo odmówiły z przyczyn podmiotowych przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca jest bowiem podmiotem należącym do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, gdyż z mocy art. 144 § 1 kro jest ona obciążona obowiązkiem alimentacyjnym wobec pasierbicy A. Z., której to rodzice naturalni nie żyją. Skoro obowiązek alimentacyjny rodziców dziecka wygasł na skutek ich śmierci, a pasierbica skarżącej nie ma dzieci, to obowiązek alimentacyjny macochy względem pasierbicy jest w pełni aktualny i w takich okolicznościach obciąża w pierwszej kolejności skarżącą.
Nieuwzględnienie, że obowiązek alimentacyjny wskazany w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr obejmuje także osoby wymienionych w art. 144 § 1 i § 2 kro doprowadziło do mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 128 i art. 144 § 1 zd. 2 i § 3 kro, a tym samym konieczności uchylenia wydanych w sprawie decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa.
Rozpoznając sprawę ponownie, organy obu instancji będą miały na względzie zawarte wyżej uwagi i rozważania oraz dokonają brakujących ustaleń stanu faktycznego w zakresie dotyczącym spełnienia w sprawie wszystkich koniecznych przesłanek otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym w szczególności kwestii istnienia związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją skarżącej z zatrudnienia lub podejmowania innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią stałą opieką nad pasierbicą.