Uzasadnienie
Decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] Wójt Gminy [...], przyznał Z. R. (skarżącemu) zasiłek okresowy z tytułu bezrobocia na okres od stycznia do lutego 2020 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Organ wskazał, że zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 – dalej "u.p.s."), zasiłek zostanie przekazany do sklepu w K., gdzie można dokonać zakupu żywności na kwotę zasiłku. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności na podstawie art. 108 § 1 k.p.a.
W odwołaniu wnioskodawca zakwestionował przyznanie zasiłku okresowego w formie bonów żywnościowych do realizacji w wyznaczonym sklepie. Wskazał, że w wyznaczonym sklepie jest zbyt drogo, a ponadto taka forma zasiłku uniemożliwi mu zakup leków. Podniósł, że ograniczono go w prawie dysponowania przyznanymi środkami.
Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ wskazał, że w przypadku skarżącego spełnione jest kryterium sytuacyjne (bezrobocie i brak dochodów) i potwierdza to zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Stwierdził, że w obliczu ustalenia marnotrawienia przez skarżącego dotychczas przyznawanych środków (co wynika ze zaktualizowanego wywiadu środowiskowego – częste nadużywanie alkoholu przez skarżącego) organ uprawniony był przyznać wnioskowany zasiłek w formie niepieniężnej, co zgodne jest z przepisami ustawy. Organ zauważył, że w aktach sprawy znajduje się zgoda skarżącego na przekazanie zasiłku w takiej formie, była ona już praktykowana w stosunku do strony w przeszłości. Skarżący ma możliwość ubiegania się o przyznanie zasiłku celowego w związku z wydatkami na leki, leczenie, bilety. Potwierdził prawidłowość wysokości przyznanej pomocy.
W skardze na powyższą decyzję do wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w B. Z. R. zarzucił naruszenie art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 k.p.a. Podniósł, że organ odwoławczy nie odniósł się do jego argumentów, zgodnie z którymi GOPS nie udziela zasiłków celowych pozwalających na pokrycie kosztów leków i biletów na przejazd komunikacją miejską. Podkreślił swoją trudną sytuację ekonomiczną i zdrowotną. Zakwestionował ustalenie organu, że nadużywa alkoholu. Wskazał nadto, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego naruszyło jego prawo do ochrony danych osobowych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie była prawidłowość przyznania skarżącemu zasiłku okresowego w formie niepieniężnej, tj. bonu żywnościowego do realizacji we wskazanym sklepie. Skarżący nie zgadza się z taką formą przyznania mu zasiłku okresowego z tytułu bezrobocia, podnosząc, że ogranicza go to w możliwości dysponowania przyznanym zasiłkiem, a nadto kwestionując ustalenia organu w zakresie marnotrawienia dotychczas przyznawanej pomocy.
Zgodnie z art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.) zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że skarżący jest osobą bezrobotną w trudnej sytuacji życiowej, prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe w zajmowanym nieodpłatnie i bez tytułu prawnego lokalu. Skarżący nie osiąga nadto żadnego dochodu. Powyższe potwierdzają zgromadzone w sprawie akta administracyjne (k. 2, 5, 6, 7, 11 akt adm.). Kryterium sytuacje i dochodowe określone w ww. przepisie zostało wobec skarżącego spełnione.
Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s., pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W myśl art. 3 u.p.s. pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (ust. 1). Przy czym rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (ust. 3), a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (ust. 4). Oznacza to, że wbrew stanowisku strony skarżącej, celem i istotą świadczeń z pomocy społecznej nie jest tylko dowolne zaspokajanie potrzeb uznanych subiektywnie za niezbędne przez osobę korzystająca z takich świadczeń. Jest to instytucja ukierunkowana na pomoc osobom najbardziej potrzebującym ale ukierunkowaną na dążenie do osiągnięcia ustawowo założonych celów pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 11 ust. 1 u.p.s. w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych może nastąpić ograniczenie świadczeń, odmowa ich przyznania albo przyznanie pomocy w formie świadczenia niepieniężnego. Marnotrawienie świadczenia może polegać np. na sprzedaży rzeczy otrzymanych w ramach świadczeń, przeznaczeniu pomocy pieniężnej na używki lub inne błahe potrzeby (Sierpowska Iwona, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. IV, publ. WKP 2017). Nie ulega wątpliwości, że równoznaczne z marnotrawieniem środków publicznych przyznanych w ramach pomocy społecznej będzie ich wydatkowanie na inne cele, niż zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych, a więc np. na alkohol i inne używki.
W zawartej w aktach sprawy aktualizacji wywiadu środowiskowego z dnia [...] stycznia 2020 r., przeprowadzonego w ramach postępowania z wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku okresowego (punkt III – ocena sytuacji osoby) wskazano co następuje: "w mieszkaniu brudno; motywowałam petenta do posprzątania mieszkania; w pomieszczeniu odór papierosów i alkoholu; z rozmowy z sąsiadami wynika, że petent bardzo często pije alkohol; wnioskuje się o udzielenie pomocy finansowej (...) z przekazaniem do sklepu (...) ponieważ petent dość często nadużywa alkoholu i występuje marnotrawienie przyznanych świadczeń".
Mając powyższe na uwadze Sąd nie powziął wątpliwości, że materiał dowodowy sprawy potwierdza, iż wystąpiła w niej sytuacja, o której mowa w art. 11 ust. 1 u.p.s. W związku z tym organ był uprawniony do przyznania świadczenia w ustalonej wysokości i formie, nie wykraczając przy tym poza granice uznania administracyjnego. Zauważyć należy, że o ile decyzja o przyznaniu zasiłku okresowego w zakresie, w jakim dotyczy przesłanki kryterium dochodowego i przesłanki sytuacyjnej, jest decyzją związaną (tzn. zaistnienie przesłanki dochodowej i sytuacyjnej obliguje organ do przyznania pomocy, tak jak w niniejszej sprawie) to w zakresie, w jakim odnosi się ona do określenia wymiaru, okresu i formy pomocy, jest to decyzja uznaniowa (tj. zależna od uznania organu, jakie rozstrzygnięcie powziąć). W ustalonych okolicznościach faktycznych potwierdzić należy, że przyznanie świadczenia w formie niepieniężnej, tj. formie bonu żywnościowego do realizacji we wskazanym sklepie, zapewni realizację przyznanej pomocy zgodnie z jej przeznaczeniem i wyeliminuje ryzyko skonsumowania przyznanych środków na używki (alkohol i papierosy).
Zauważyć zresztą należy, że skarżący wyraził zgodę na przyznanie pomocy w formie niepieniężnej ("przekazanie zasiłku okresowego do sklepu w K. " - k. 1 akt adm.). Nie można stracić z pola widzenia, że to postawa skarżącego i marnotrawienie przyznawanych wcześniej środków z pomocy społecznej spowodowało zastosowanie przez organ innej formy pomocy – świadczenia niepieniężnego. Nie można na zatem wykluczyć, że w kolejnym okresie, gdy sytuacja faktyczna ulegnie zmianie, podczas kolejnej aktualizacji wywiadu środowiskowego zostanie stwierdzona zmiana tych okoliczności, które wpłynęły na kwestionowana zmianę formy przyznanego świadczenia. To do skarżącego należeć będzie powzięcie i wykazanie w dalszym okresie takowej zmiany i poprawy w spornym zakresie, która wpłynąć może na odmienną ocenę pracownika socjalnego i organu, co do adekwatności przyznawanej formy świadczenia na dalsze okresy.
Odnosząc się do argumentacji skargi stwierdzić należy, że nie jest ona zasadna. Skarżący podniósł, że przyznanie pomocy w formie niepieniężnej pozbawia go możliwości przeznaczenia środków pieniężnych na koszty leczenia oraz bilety komunikacji publicznej. Słusznie w tym zakresie zauważył organ odwoławczy, że skarżący ma możliwość równoległego (w stosunku do zasiłku okresowego) ubiegania się o przyznanie pomocy w formie zasiłku celowego. Zgodnie z art. 39 ust. 2 u.p.s. zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Tyle nieistotna co niezasadna jest w niniejszej sprawie argumentacja, jakoby Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej nie przyznawał tego rodzaju pomocy. Rozpatrywanie wniosków o przyznanie zasiłku celowego należy do ustawowych obowiązków właściwych ośrodków pomocy społecznej, działających w imieniu wójtów, burmistrzów lub prezydentów miasta (art. 110 ust. 1 i ust. 7 u.p.s.).
Decyzje rozstrzygające wnioski o przyznanie zasiłku celowego, podobnie jak kontrolowana decyzja o przyznaniu zasiłku okresowego, podlegają kontroli instancyjnej przed organem odwoławczym, a potem – w przypadku wniesienia skargi – przed sądem administracyjnym. W przypadku kwestionowania prawidłowości wydanej decyzji skarżący ma prawo skorzystania z odpowiednich środków zaskarżenia.
Podobnie oczywiście niezasadny jest zarzut skarżącego kwestionujący przeprowadzenie przez organ wywiadu środowiskowego z uwagi na ochronę jego danych osobowych. Aby organ miał w ogóle szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie zasiłku okresowego, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Co więcej, uniemożliwienie przeprowadzenia takiego dowodu powołanym do tego pracownikom organu, przy założeniu z góry ich złej woli, skutkuje odmową przyznania pomocy. Uzyskane w trakcie postępowania dane osobowe są przetwarzane przez organ pomocowy zgodnie z art. 100 u.p.s., nie są przede wszystkim udostępniane publicznie. Pozyskanie danych osobowych i weryfikacja stanu faktycznego sprawy stanowi naturalną konsekwencję rzetelnie prowadzonego postępowania w sprawie wniosku o przyznanie pomocy. Skarżący podpisał stosowne oświadczenie dotyczącą przetwarzania danych osobowych w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej we [...] (k. 8 akt adm.).
Nie zasłużyły na uwzględnienie zarzut naruszenia zasady praworządności określonej w art. 7 Konstytucji RP ("organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa") potwierdzonej w art. 6 k.p.a. (organy działają na podstawie przepisów prawa). W niniejszej sprawy organy prawidłowo zastosowały obowiązujące przepisy prawa materialnego i proceduralnego, korzystając ze swoich kompetencji w sposób niewykraczający poza granice uznania administracyjnego.
Mając to na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł o oddaleniu skargi.