Uzasadnienie
Decyzją z dnia 30 grudnia 2022 r., nr ŚS.8252.5414.2022, Burmistrz Miasta Rypin odmówił A. R. (skarżącej) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym K. K.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 – dalej "u.ś.r."), tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w którymś z okresów wymienionych w tym przepisie, ale po ukończeniu przez niego 25 roku życia. Organ wskazał nadto, że skarżąca nie jest spokrewniona z osobą niepełnosprawną, co stanowi drugą negatywną przesłankę dla przyznania wnioskowanego świadczenia.
Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, decyzją z dnia 13 lutego 2023 r., nr KO.411.226.2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I instancji. W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego sprawy, organ przywołał treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i zakwestionował zaistnienie przesłanki negatywnej wynikającej z tego przepisu w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Po przywołaniu jednak treści art. 17 ust. 1a 5 u.ś.r. organ stwierdził, że wnioskowane świadczenie skarżącej nie należy się, albowiem jest ona osobą, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego – jest ona osobą z nim niespokrewnioną.
W skardze na powyższą decyzję A. R. wniosła o jej uchylenie i przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie decyzji SKO i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi przywołała argumentację wskazującą na nieprawidłowe zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., skoro jego zakresową niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13. W ocenie skarżącej nieprawidłowo odmówiono jej prawa do świadczenia z uwagi na powstanie niepełnosprawności podopiecznego w okresie innym niż wskazane w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wnosząc o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu organ wskazał, że kwestia nieprawidłowego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. została rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji zgodnie z argumentacją skarżącej. Odmowa przyznania świadczenia wynikała zaś z niespełnienia warunku, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r., tj. braku obowiązku alimentacyjnego skarżącej względem podopiecznego.
W piśmie z dnia 10 czerwca 2023 r. skarżąca wyraziła zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczony, a nadto wskazała, że jest faktycznym opiekunem niepełnosprawnego, sprawującym nad nim stałą i długotrwałą opiekę. Skarżąca wyjaśniła, że podopieczny zamieszkuje w dobudowanej części domu jej rodziny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji dokonana na zasadach i w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") wykazała, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca są zgodne z prawem, toteż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Rozpoznając niniejszą sprawę stwierdzić najpierw należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska co do zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki wywodzonej z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (publ. jak wcześniej wskazano). Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., albowiem znaczny stopień niepełnosprawności podopiecznego skarżącej datuje się od 7 listopada 2022 r. (k. 8 akt adm.), a więc powstał on po okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ odwoławczy natomiast uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności męża skarżącej, który to pogląd Sąd podziela. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, Trybunał za niekonstytucyjne uznał różnicowanie, na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., sytuacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, których niepełnosprawność powstała po okresach wskazanych w ww. przepisie od tych, których niepełnosprawność powstała w okresach późniejszych.
Oznacza to, że na wynik spraw z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych przestała mieć wpływ kwestia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jeżeli niepełnosprawność ta powstała później niż do ukończenia przez nią 18, względnie 25 roku życia, w tym bowiem zakresie ww. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji (zasada równości wobec prawa).
Uzasadnienie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej powyższej kwestii jednoznacznie wskazuje, że przestała ona być sporna. W konsekwencji argumentację skargi, skupiającą się na kwestionowaniu prawidłowości stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., uznać należy w niniejszej sprawie za irrelewantną w sprawie. Jak jednak wynika z pisma procesowego skarżącej z dnia 10 czerwca 2023 r., skarżąca kwestionuje w istocie pogląd organu, że z racji braku ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, wynikającego z pokrewieństwa lub małżeństwa, nie posiada ona legitymacji do ubiegania się świadczenie pielęgnacyjne. Wedle skarżącej okoliczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym podopiecznym, niebędącym z nią spokrewnionym, ale zamieszkującym w tej samej nieruchomości (w dobudowanym lokalu).
W świetle przepisów u.ś.r. stanowisko skarżącej jest niezasadne.
W myśl art.17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej "k.r.o.") został uregulowany obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o. i następnymi, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, rodzeństwo, małżonków (po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa oraz po orzeczeniu separacji; natomiast w okresie małżeństwa na małżonkach ciąży obowiązek równoznaczny z obowiązkiem alimentacyjnym), powinowatych, ale jedynie w relacji ojczym/macocha - pasierb/pasierbica, osoby związane relacją przysposobienia, krótkotrwale - mężczyznę, którego ojcostwo zostało uprawdopodobnione. Przepisy regulujące krąg osób zobowiązanych do alimentacji mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących. Prawodawca nie dopuszcza modyfikowania tego zbioru podmiotów poprzez jego rozszerzenie o osoby w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wymienione, ale związane bliskimi więzami faktycznymi, czy też np. wchodzące do kręgu spadkobierców (vide: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9 grudnia 2016 r., sygn. IV SA/Gl 512/16, dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skoro skarżąca nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, wywodzony z przepisów k.r.o., to nie jest "inną osobą", o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma ona legitymacji do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Na marginesie wypada tylko wspomnieć, że w sprawie nie budzi też wątpliwości, iż skarżąca nie jest (względem niepełnosprawnego) żadną z osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r.
Należy w tym miejscu zwrócić również uwagę na uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. o sygn. I OPS 5/13 (dostępna jw.), w której NSA stwierdził, że "osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r., nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W uzasadnieniu powyższej uchwały NSA przywołał za orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem tych regulacji jest bowiem to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia, w związku z wykonaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy dopowiedzieć w tym miejscu wypada, że tym bardziej zatem intencją ustawodawcy nie jest wspieranie osoby niespokrewnionej z podopiecznym, która dobrowolnie sprawuje nad nim opiekę, której nie łączy z podopiecznym owa szczególna więź prawna wynikająca z obowiązku alimentacyjnego.
Powyższa uchwała składu siedmiu sędziów została podjęta przez Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o brzmienie przepisów u.ś.r. obowiązujące do 1 stycznia 2013 r. Stanowisko w niej wyrażone pozostaje jednak nadal aktualne na gruncie obecnie obowiązujących przepisów u.ś.r., albowiem zmianie nie uległa treść normy prawnej uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym a opiekunem, która przed nowelizacją znajdowała się w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., a obecnie w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Mając to wszystko na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji, w oparciu o art. 151 p.p.s.a.