Uzasadnienie
1. Decyzją z dnia [...] lutego 2021r. Prezydenta M. T. na podstawie art. 1 ust. 2 i 3, art. 2 pkt 5,13,14,16,20, art. 4, art. 5, art. 8, art. 25 ust. 2 pkt 1, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019r., tj. Dz. U. z 2018, poz. 2134 - dalej "u.p.p.w.d.") w związku z art. 6 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (tj. Dz. U. z 2019r. poz. 924) oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2020r., poz. 256 ze zm.; obecnie tj. Dz. U z 2021r., poz. 735 ze zm. – dalej "k.p.a.") orzekł, że kwota wypłacona M. K. (skarżąca) na rzecz dzieci A. K. i G. K. w okresie od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r., w kwocie [...]zł miesięcznie była nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie należnymi do czasu całkowitej spłaty zadłużenia.
W uzasadnieniu organ wskazał, że na mocy decyzji z dnia [...] września 2017r. na wniosek skarżącej przyznano jej świadczenie wychowawcze na rzecz dwójki dzieci w okresie od [...] października 2017r. do [...] września 2018r., w kwocie po [...] zł miesięcznie gdyż spełnione były przesłanki ustawowe pozwalające na przyznanie świadczenia. Natomiast [...] września 2018r. do organu wpłynął wyrok Sądu Okręgowego Wydziału I Cywilnego w T., w którym zatwierdzono ugodę mediacyjną zawartą w dniu [...] czerwca 2017r., w treści której zadecydowano o opiece naprzemiennej nad dziećmi. Z uwagi na tą zmianę sytuacji rodzinnej organ stwierdził, że od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczeń wychowawczych w pełnej wysokości, gdyż wyrok sądu regulujący wykonywanie władzy rodzicielskiej oraz kwestie zamieszkania dzieci uprawomocnił się [...] listopada 2017r.
Odwołująca się pomimo pouczenia jej o warunkach przysługiwania świadczeń wychowawczych i obowiązku powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do przyznanych świadczeń nie dopełniła tego obowiązku, co uzasadnia wydanie decyzji o uznaniu pobranych świadczeń za nienależenie pobrane i zobowiązaniu do zwrotu.
- 2. W odwołaniu od powyższej decyzji strona podniosła, że w okresie od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. każdorazowo połowę świadczenia przekazywała ojcu dzieci. W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie powyższej decyzji i umorzenie konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
- 3. Rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] kwietnia 2021r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
- 4. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2021r. sygn. akt II SA/Bd 771/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uchylił powyższą decyzję wskazując, że charakter oraz liczba błędów, które zawiera uzasadnienie zaskarżonej decyzji, nie pozwalają uznać, że są one jedynie wynikiem niestarannej redakcji tekstu decyzji, lecz świadczy o tym, że w istocie organ odwoławczy nie dopełnił obowiązku ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy w jej całokształcie, który to obowiązek stanowi rdzeń zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego.
- 5. Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] marca 2022r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z powyższej regulacji organ wywiódł, że skarżąca, która uzyskała wyrok Sądu Okręgowego Wydziału I Cywilnego w T., w którym zatwierdzono ugodę mediacyjną zawartą w dniu [...] czerwca 2017r., w treści której zadecydowano o opiece naprzemiennej nad dziećmi, który uprawomocnił się w dniu [...] listopada 2017r. nie była uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego w pełnej wysokości na dzieci w okresie os [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. co w konsekwencji prowadzi do uznania świadczenia wypłaconego w tym okresie za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 5 u.p.p.w.d. i zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze jest zobowiązana do jego zwrotu.
Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącą okoliczności, że połowę kwoty świadczenia wychowawczego przekazywała na konto ojca dzieci Kolegium stwierdziło, że powyższa okoliczność w świetle regulacji u.p.p.w.d. pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie. Ponadto strona została prawidłowo poinformowana i pouczona o warunkach przysługiwania prawa do świadczenia wychowawczego, podpisała także oświadczenie że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach organ realizujący świadczenie wychowawcze. Fakt ustanowienia nad dziećmi opieki naprzemiennej jest okolicznością mającą wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego zatem strona była obowiązana do niezwłocznego poinformowania o tej okoliczności organu.
Reasumując Kolegium stwierdziło, że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia wychowawczego w pełnej wysokości, a osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania zatem stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 u.p.p.w.d., które podlega zwrotowi.
- 6. W skardze do Sądu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji całości oraz zwrot wstrzymanego świadczenia wychowawczego.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że w okresie od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. przekazywała połowę świadczenia ojcu dzieci zgodnie z ugodą mediacyjną. Na dowód tych działań przedstawiła potwierdzenia nadanych wpłat na konto A. K. za każdy wskazany w piśmie miesiąc oraz stosowne oświadczenie ojca dzieci potwierdzające ten fakt. Strona wyjaśniła, że różnice w kwotach wynikają z faktu, iż comiesięczny przelew stanowił okazję do rozliczenia się z bieżących kosztów, takich jak wydatki szkolne, odzież, wizyty lekarskie, które każdorazowo były współdzielone przez nią oraz ojca dzieci po połowie. Z tego powodu kwoty przelewów nie zawsze są równe kwocie świadczenia tj. [...] zł. Jednak data tych wpłat wskazuje na fakt, iż były one wykonywane bezpośrednio po otrzymaniu świadczenia.
Ponadto skarżąca oświadczyła, że nie była precyzyjnie poinformowana, a przez to świadoma o konieczności poinformowania TCŚR o rozwodzie oraz zawartej ugodzie, także dlatego, iż pouczenie do świadczenia nie wskazuje wprost takiej okoliczności jak sytuacja rozwodu.
- 7. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie wniósł o oddalenie skargi oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
8. Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym został zgłoszony zarówno przez organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021r., poz. 137) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.
9. Przedmiot kontroli Sądu w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2022r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta M. T. z dnia [...] lutego 2021r. w której orzeczono, że kwota wypłacona skarżącej na rzecz dzieci A. K. i G. K. w okresie od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r., w kwocie [...]zł miesięcznie była nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie należnymi do czasu całkowitej spłaty zadłużenia.
Jak wynika z akt sprawy decyzją Prezydenta M. T. z dnia [...] września 2017r. skarżącej zostało przyznane świadczenie wychowawcze na dzieci A. K. oraz G. K. w wysokości [...] zł miesięcznie na każde z dzieci na okres od [...] października 2017r. do [...] września 2018r. Bezspornym jest, że w dniu [...] listopada 2017r. został wydany wyrok Sądu Okręgowego w T. w którym zatwierdzono ugodę mediacyjną zawartą w dniu [...] czerwca 2017r., w treści której zadecydowano o opiece naprzemiennej nad dziećmi (pkt 11 ugody). Bezsporną okolicznością jest również fakt, że skarżąca przekazywała połowę świadczenia wychowawczego uzyskiwanego na dzieci ich ojcu – A. K. z przeznaczeniem na wykorzystanie ich na częściowe pokrycie kosztów wychowania dzieci.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Powyższy przepis dotyczy sytuacji, w której dochodzi do zbiegu świadczenia, czyli jego pobierania przez oboje rodziców sprawujących opiekę naprzemienną nad dzieckiem. Wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice sprawujący opiekę naprzemienną nad dziećmi i występują z wnioskiem o przyznanie świadczenia, ustawodawca dopuszcza dokonanie podziału świadczenia między rodziców.
Zdaniem Sądu dokonując oceny, czy w przypadku skarżącej doszło do nienależnego pobrania świadczenia wychowawczego organy powinny uwzględnić, że w niniejszej sprawie nie doszło do łącznego ich pobierania przez oboje rodziców, ponieważ z akt sprawy nie wynika, że ojciec dzieci składał wniosek o ich przyznanie. Co więcej, połowa świadczenia była przekazywana ojcu dzieci przez skarżącą i przeznaczana na utrzymanie dzieci, a zatem świadczenie zostało wykorzystane zgodnie z celem określonym w ustawie.
Organ I instancji stwierdzając, że pobrane przez skarżącą świadczenie było nienależne oparł się na przepisie art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, a to z uwagi na pouczenie jej o utracie prawa do świadczenia wychowawczego w przypadku naprzemiennej opieki nad dziećmi, co w przedmiotowej sprawie uregulował wyrok Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] listopada 2017r. zatwierdzający m.in. ugodę mediacyjną. Organ odwoławczy jak wynika z wywodów zawartych na stronie 4 decyzji podzielił to stanowisko.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze zobowiązana jest do jego zwrotu. Zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Skarżąca konsekwentnie wskazywała, nie była precyzyjnie poinformowana, a przez to świadoma o konieczności poinformowania TCŚR o rozwodzie oraz zawartej ugodzie, także dlatego, iż pouczenie do świadczenia nie wskazuje wprost takiej okoliczności jak sytuacja rozwodu, ponadto w okresie od [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. przekazywała połowę świadczenia ojcu dzieci zgodnie z ugodą mediacyjną, co ojciec dzieci w trakcie prowadzonego postepowania potwierdził stosownym oświadczeniem.
W ocenie Sądu interpretacja powyższych przepisów powinna być dokonana z uwzględnieniem celu ustawy, którym jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka. Sytuacja faktyczna, która wystąpiła w niniejszej sprawie powoduje, że brak było podstaw do "mechanicznego" uznania, że świadczenie pobrane przez skarżącą w okresie [...] grudnia 2017r. do [...] września 2018r. zostało pobrane nienależnie. Wynika to z faktu, że czasie, gdy skarżąca otrzymywała sporne świadczenie w obrocie prawnym funkcjonowała decyzja o przyznaniu jej świadczenia w wysokości [...] zł na każde dziecko. Skarżąca przekazywała połowę świadczenia ojcu dzieci, który w tym czasie również sprawował opiekę nad dziećmi, a cała kwota była następnie przekazywana na pokrycie kosztów wychowania dzieci. Jak trafnie podkreśla się w orzecznictwie organy nie mogą zatracić celu regulacji, jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze).
Świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z powyższym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy (por. wyrok NSA z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21).
Skoro z niekwestionowanych okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że skarżąca oraz ojciec dzieci przeznaczyli uzyskaną kwotę świadczenia na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem dzieci, to organy winny uwzględnić tę okoliczność przy ocenie spełnienia przesłanek z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.
Podkreślenia wymaga, że regulacje zawarte w u.p.p.w.d. nie przewidują okoliczności samodzielnego przekazywania pomiędzy małżonkami świadczenia wychowawczego, jednakże skoro ustawa posługuje się sformułowaniem "świadczenia nienależnie pobranego", należy uwzględnić, że jest to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II). Tymczasem, w przypadku skarżącej trudno jest mówić o przyjęciu nienależnego świadczenia, w sytuacji gdy świadczenie to zostało przekazane ojcu dzieci, który w przypadku zbiegu świadczeń byłby uprawniony do pobierania połowy kwoty świadczenia.
Zdaniem Sądu organy dokonując oceny, czy skarżąca pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze pominęły zupełnie okoliczność, że ojciec dzieci nie występował, ani nie otrzymywał świadczenia wychowawczego w spornym okresie. Tym samym, nie doszło do pobrania świadczeń w wysokości przekraczającej ustawowo określoną kwotę [...]zł na dziecko. W rezultacie, gdyby przyjąć za prawidłowe stanowisko organów to doszłoby do pozbawienia dzieci skarżącej połowy kwoty, które zgodnie z ustawą powinny być przeznaczone na ich wychowanie.
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak w pkt pierwszym wyroku. Ze względu na bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego Sąd w oparciu o przepis art. 145 § 3 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie drugim wyroku.