Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022, poz. 2000 t.j. ze zm.; dalej: k.p.a.); art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j Dz. U. z 2023, poz. 390 dalej: u.ś.r.), decyzją z 23 marca 2023r., Nr SKO-82-167/23 utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C. z dnia 23 stycznia 2023 r., znak: GOPS.525.1.2023.DB, w której: organ I instancji:
Uznał świadczenie pielęgnacyjnego, przyznane z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie od dnia 11.06.2021 r. do 31.01.2022 r. w łącznej kwocie 15 259,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane.
Zobowiązał A. D. (dalej jako: "Skarżąca") do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości łącznej kwocie 15 259,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
wyznaczył terminu 14 dni od otrzymania decyzji na spłatę ww. zobowiązania wraz z ustawowymi odsetkami.
Do wydania powyższych decyzji doszło w następujących okolicznościach sprawy:
Otóż decyzją z dnia 8 lipca 2013 r., znak: PLF.8252.000289.2013, Wójt Gminy C. przyznał A. D. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., na A. D., w kwocie 620,00 zł miesięcznie, na okres od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia 30 września 2023 r.
W dniu 6 sierpnia 2021 r. Skarżąca złożyła pisemne oświadczenie, w którym poinformowała Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w C., że zmieniła się jej sytuacja mogąca mieć wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na rozpoczęcie przez nią służby przygotowawczej w Wojskach Obrony Terytorialnej, w związku z chęcią uzyskania zatrudnienia, która polega na zgłoszeniu się do Terytorialnej Służby Wojskowej - w trybie rotacyjnym.
Decyzją z dnia 30 listopada 2021 r., znak: GOPS.5231.06-2.2021.DB, Wójt Gminy C. uchylił z dniem 1 grudnia 2021 r. w całości decyzję z dnia 8 lipca 2013 r., znak: PLF.8252.000289.2013, z późniejszymi zmianami przyznającą świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., na dziecko A. D.. Powyższą decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją znak SKO-82-1094/21 z dnia 19 stycznia 2022r. utrzymało w mocy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę A. D. na decyzję organu II instancji wyrokiem z 9 sierpnia 2022r., sygn. akt II SA/Bd 345/22. Skarżąca nie złożyła wniosku o uzasadnienie wyroku. Orzeczenie Sądu jest prawomocne.
Następnie Wójt Gminy C. w dniu 5 grudnia 2022 r. z urzędu wszczął postępowanie administracyjne w sprawie uznania pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., na A. D. za nienależnie pobrane.
Decyzją z dnia 23 stycznia 2023 r., znak: GOPS.525.1.2023.DB, Wójt Gminy C.:
uznał świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie od dnia 11.06.2021 r. do 31.01.2022 r. w łącznej kwocie 15 259,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane, zobowiązał A. D. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości łącznej kwocie 15 259,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
wyznaczył termin 14 dni od otrzymania niniejszej decyzji na spłatę ww. zobowiązania wraz z ustawowymi odsetkami
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. na dziecko A. D. w okresie od dnia 11 czerwca 2021 r. do 31 stycznia 2022 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w łącznej kwocie 15 259,00 zł, tj. od dnia rozpoczęcia służby wojskowej, zgodnie z kartą powołania seria T nr [...], z dnia 25 maja 2021 r.
Skarżąca wniosła z zachowaniem ustawowego terminu odwołanie od wyżej opisanej decyzji, w treści którego wskazała m.in., że GOPS został poinformowany oficjalnie 6 sierpnia 2021 r. o powołaniu do TSW. Skarżąca wskazała, że służbę może odbywać, bez uszczerbku dla swoich innych obowiązków, w szczególności chodzi o obowiązki pracownicze i analogicznie służba ma się odbywać bez uszczerbku dla obowiązków związanych z opieką nad synem. Nadto Skarżąca wskazała, że wcześniej rozmawiała kierownik GOPS, która uspokajała ją, że nie będzie to miało wypływu na przyznany zasiłek, jednocześnie wskazując, że formalnie należy zgłosić powołanie do TSW. Skarżąca zarzucciła, że kierownik GOPS przeciągała sprawę i wcześniej mogła wszcząć postępowanie administracyjne i nie narażać jej na wyższe odsetki. Skarżąca podniosła również, że pouczenie zawarte w decyzji GOPS nie było w wystarczającym stopniu zindywidualizowane i zrozumiałe, nie wyjaśniało, że pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego nie może mieć miejsca w sytuacji uzyskania pieniędzy, które nie są opodatkowane.
Organ odwoławczy w decyzji z 23 marca 2023r., Nr SKO-82-167/23 powołał się na art. 25 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu stwierdziło, że Skarżąca słusznie w dobrym czasie zgłosiła w dniu 6 sierpnia 2021 r. w piśmie skierowanym do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., że zmieniła się jej sytuacja mogąca mieć wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż rozpoczęła służbę przygotowawczą w wojskach obrony terytorialnej, a tym samym zachowała rygor z art. 25 u.ś.r.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W oparciu o art. 30 ust. 2b u.ś.r. od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.
W myśl art. 30 ust. 8 u.ś.r. kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Organ odwoławczy wskazał, że w przedmiotowej sprawie okolicznością bezsporną jest to, że Skarżąca w okresie od 11 czerwca 2021 r. została powołana do terytorialnej służby wojskowej, co jest w świetle ww. przepisu niedopuszczalne i co w konsekwencji spowodowało wydanie decyzji z 30 listopada 2021 r. orzekającej o uchyleniu w całości z dniem 1 grudnia 2021 r. decyzji przyznającej skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymanej w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego znak SKO-82-1094/21 z dnia 19 stycznia 2022 r.
W dniu 24 lutego 2022 r. wpłynęła skarga A. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na decyzję SKO znak: SKO-82-1094/21, z dnia 19 stycznia 2022 r. dot. utrzymania w moc decyzji uchylającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na syna A. D.. Następnie w dniu 10 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze przesłało do Wójta Gminy C. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy sygn. akt II SA/Bd 345/22 oddalający skargę A. D..
Zdaniem organu odwoławczego z momentem powołania do terytorialnej służby wojskowej Skarżąca przestała spełniać przesłanki uprawniające do dalszego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że prawidłowo organ I instancji ustalił i nakazał zwrot kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia 11 czerwca 2021 r. do dnia 31 stycznia 2022 r.
Z treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wynika, że warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza w istocie odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie.
Skarżąca w piśmie z dnia 6 sierpnia 2021 r. poprosiła o weryfikację czy "bycie ochotnikiem i otrzymywanie pieniędzy za "gotowość" ok. 500 zł ma wpływ na świadczenie", a tym samym w tej sytuacji, zdaniem Kolegium, prawidłowo przyjęto, że Skarżąca jako osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, mimo prawidłowego pouczenia i związanego z nim wywiązania się z obowiązku wynikającego z art. 25 u.ś.r., zobowiązana jest do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że ma świadomość, że orzeczona do zwrotu łączna kwota nienależnie pobranego przez Skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego jest kwotą wysoką, a sytuacja życiowa, jak majątkowa strony jest trudna. Niemniej jednak, okoliczności te nie mają wpływu na ocenę legalności decyzji wydanych w przedmiocie uznania przedmiotowego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Organ stwierdził,że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu z dnia 23 marca 2023r, znak sprawy: SKO-82-167/23,, którą zaskarżyła w całości.
W skardze zarzuciła błędną wykładnię przepisów w prawa, polegającą na:
Uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie od dnia 11.06. 2021r., do 31.
- 01. 2022 r. w łącznej kwocie 15 259,00zł za świadczenie nienależnie pobrane;
Zobowiązaniu ją do zwrotu rzekomo nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości łącznej 15 259,00 zł wraz z odsetkami za opóźnienie;
Wyznaczeniu terminu 14 dni od otrzymania niniejszej decyzji na spłatę ww. zobowiązania wraz z odsetkami ustawowymi.
W uzasadnieniu skargi Skarżąca podniosła, że to ona osobiście poinformowałam GOPS w C. o wstąpieniu do WOT. Podała, że będąc na spotkaniu w WKU (obecnie WCR) nikt nie potrafił udzielić jej odpowiedzi na pytanie czy ekwiwalent z WOT mimo, że nie jest opodatkowany, będzie miał wpływ na pobierane świadczenie pielęgnacyjne. Uważa, że została wprowadzona w błąd.
Skarżąca w uzasadnieniu skargi zarzuciła zaskarżonej decyzji niezastosowanie art. 85 Konstytucji RP (obrona Ojczyzny jako obowiązek obywatela polskiego) oraz ustawy o powszechnym obowiązku RP. Skarżąca nie rozumie dlaczego skoro pobieranie uposażenia na czas szkoleń powoduje zawieszenie za ten czas prawa do zasiłku dla bezrobotnych, to ona zostaje całkowicie pozbawiona środków do życia i godności człowieka. W jej ocenie niezasadne jest wyłączenie z ewidencji osób bezrobotnych, osób pobierających uposażenie z tytułu odbywania ćwiczeń wojskowych w ramach TSW. Podkreśliła, że uposażenie za ćwiczenia powoduje jedynie zawieszenie za ten czas prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a nie pozbawienie ich statusu osoby bezrobotnej. Stosunek służbowy nie ma charakteru stałego i dotyczy przede wszystkim szkoleń. Pobieranie uposażenia na czas ćwiczeń nie powoduje utraty zasiłku dla bezrobotnych i nie powinno pozbawiać jej zasiłku pielęgnacyjnego, jest to wysoce krzywdzące i niesprawiedliwe w stosunku do osób bezrobotnych z prawem do zasiłku korzystających z kursów i TSW.
Wskazała, że nie wykonuje pracy na podstawie żadnego stosunku prawnego, jest to szkolenie podnoszące jej umiejętności. W wojsku umowa szkolenia zastępowana jest powołaniem i stosunkiem służbowym. Jest to analogiczna sytuacja. Nie zgodziła się z tym, że wykonuje inną pracę zarobkową w sytuacji, gdy uczestniczy w szkoleniu z obronności. Należności pieniężne, które otrzymuje za udział w szkoleniu podnoszącym jej kwalifikacje nie są jej dochodem. Znaczenie słowa dochód definiuje nawet sama ustawa o świadczeniach rodzinnych. Uważa, że świadczenie pieniężne, które otrzymuje nie jest jej ani przychodem ani dochodem. Skarżąca powołała się na art. 411kc, art. 409 kc. Podała,że pouczenie nie wskazywało, że pieniądze nieopodatkowane, niewchodzące w rozliczenie roczne PIT, są wliczane do dochodu. Powołała się na brak podstawy prawnej czyli kontraktu, umowy lub innej formy wiążącej ją z wojskiem. Dodała, że ona jako żołnierz, niezawodowy ochotnik, może w każdym momencie z dnia na dzień zrezygnować z WOT. Uważa, że żaden stosunek służbowy jej nie wiąże.
Skarżąca zakwestionowała zwrot świadczenia, wskazując na trudną sytuację finansową. Zwróciła uwagę, że kierownik GOPS, mógł jej w trybie natychmiastowym zawiesić wypłacany zasiłek. Dodała, że pracownica ZUS z działu zasiłki, również zapewniała, że nikt nie ma prawa odebrać jej pieniędzy, bo środki z WOT nie są opodatkowane.
W ocenie Skarżącej 14 dni na spłatę takiej sumy nie jest realny, ponieważ żaden bank nie udzieli jej pożyczki.
W udzielonej odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Spór w sprawie sprowadzał się do odpowiedzi na pytanie, czy powołanie Skarżącej do terytorialnej służby wojskowej skutkuje uznaniem świadczenia wypłaconego jej we wskazanym okresie od dnia 11.06.2021 r. do 31.01.2022 r. za świadczenie nienależnie pobrane.
Z akt sprawy wynika, że decyzją z 30 listopada 2021r. nr GOPS.5231.06-2 2021. DB Wójt Gminy C. uchylił w całości z dniem 1 grudnia 2021r. decyzję własną z 8 lipca 2013 r. z późniejszymi zmianami znak: PLF.8252.000289.2013, o przyznaniu Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., w kwocie 620,00 zł miesięcznie, na okres od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia 30 września 2023 r. na syna – A. D.. Powyższa decyzja o uchyleniu świadczenia pielęgnacyjnego jest ostateczna, ponieważ Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją znak SKO-82-1094/21 z dnia 19 stycznia 2022 r., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C., uchylającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na syna A. D.. Po za tym skargę od orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wyrokiem z 9 sierpnia 2022r. sygn. akt II SA/Bd 345/22. Skarżąca nie złożyła wniosku o uzasadnienie orzeczenia Sądu i od wyroku nie została złożona również skarga kasacyjna. Wyrok Sądu jest prawomocny.
Podstawę do wydania powyższej decyzji, uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, stanowił przepis art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.
Z kolei ostateczność decyzji Wójta Gminy C. z 30 listopada 2021r. poskutkowała wydaniem również przez Wójt Gminy C. decyzji dnia 23 stycznia 2023 r., znak: GOPS.525.1.2023.DB, w przedmiocie:
uznania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w okresie od dnia 11.06.2021 r. do 31.01.2022 r. w łącznej kwocie 15 259,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane, zobowiązania A. D. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości łącznej kwocie 15 259,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
wyznaczenia terminu 14 dni od otrzymania niniejszej decyzji na spłatę ww. zobowiązania wraz z ustawowymi odsetkami.
Materialno-prawną podstawę do wydania powyższej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stwierdzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącą organy oparły podstawie przesłani z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., który to przepis stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Zastosowanie przez organy powyższego przepisu wymagało ustalenia, czy Skarżąca, która pobierała świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1 lipca 2013r. do 30 września 2023r.na mocy decyzji z 8 lipca 2013r. była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia. Powyższe ustalenie jest istotne z tego względu, że jeżeli z akt sprawy wynika, że świadczeniobiorca nie został prawidłowo pouczony o tym fakcie, to niewątpliwie pobierał świadczenie, do którego nie miał prawa, jednakże nie mamy wówczas do czynienia ze świadczeniem "nienależnie pobranym" w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a zatem niedopuszczalne jest wydanie decyzji o zwrocie takiego świadczenia.
Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej.
Otóż wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa we wskazanym przepisie u.ś.r., to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Według utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń.
Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia(por. Wyrok NSA z 27.02.2013 r., I OSK 1525/12, ONSAiWSA 2014, nr 3, poz. 52 oraz Wyrok NSA z 25.05.2022 r., I OSK 1869/21, LEX nr 3365277).
Pouczenie powinno także jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. Wreszcie pouczenie nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia – np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia (por. wyrok 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19).
Z akt sprawy nie wynika, aby Skarżąca została pouczona o obowiązku powiadomienia organu w sytuacji powołania jej do terytorialnej służby wojskowej. W aktach sprawy znajduje się jedynie decyzja Wójta Gminy C. z 8 lipca 2013r. nr PLF.8252.000289.2013 o przyznaniu Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. z tytułu opieki nad dzieckiem. Decyzja ta zawiera pouczenie wyłącznie o treści: "Od niniejszej decyzji służby prawo wniesienia odwołania do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu za pośrednictwem tutejszej Instytucji w terminie 14 dni od daty doręczenia".
W ocenie Sądu treść powyższego pouczenia nie wyczerpuje przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Natomiast w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu na potwierdzenie,że Skarżąca została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Organy w dacie wydawania decyzji nie dysponowały dokumentami na potwierdzenie prawidłowego pouczenia Skarżącej o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie mogły tym samym, z uwagi na niekompletny materiał dowodowy, wyprowadzić wniosku o prawidłowym pouczeniu Skarżącej. Brak dowodów, tj. dokumentów o pouczeniu Skarżącej, nie daje możliwości uznania, że spełniona została przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
Podkreślić należy w tym miejscu, że ustalenie, że Skarżąca została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, będzie miało bezpośredni związek ze stwierdzeniem,czy świadczenie zostało przez nią nienależnie pobrane.
Sąd zwraca uwagę, że w decyzji z 30 listopada 2021r., uchylającej świadczenie pielęgnacyjne za okres od dnia 11.06.2021 r. do 31.01.2022 r. Wójt Gminy C. stwierdził, że:"w związku ze zgłoszeniem się Pani do Terytorialnej Służby Wojskowej, nie spełnia Pani przesłanki, dot. rezygnacji z zatrudnienia, czy też nie podejmowania zatrudnienia. Fakt, iż wykonuje Pani inną pracę na postawie stosunku służbowego nawiązanego na podstawie powołania oraz otrzymuje za nią gratyfikacje finansowe potwierdza, iż podejmuje Pani inną pracę zarobkową".
Te okoliczności organ uznał jako negatywną przesłankę do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego we wskazanym powyżej okresie.
Powyższa decyzja Wójta z 30 listopada 2021r., jako ostateczna wywołuje skutki prawne w tej postaci,że jest wiążąca w obowiązującym porządku prawnym.
Nie można jednak pominąć tego, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych" i to tym samym obowiązek zwrotu dotyczy jednak świadczenia nienależnie pobranego a nie świadczenia nienależnego. Pojęcia te nie są tożsame. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. np. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09).
Analiza przytoczonego przepisu wskazuje, że o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18, 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19, 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2814/16, 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1525/12, czy z 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 922/21).
W ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawie, a zatem czy został skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Wspomniane pouczenie nie powinno sprowadzać się do powtórzenia treści przepisów prawa, ale powinno być zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy, tak aby miał on świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. m.in. wyrok NSA z 22.10.2021 r., I OSK 708/21, LEX nr 3309769., wyrok NSA z 19.10.2022 r., I OSK 581/21, LEX nr 3423232.).
Skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, że owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyroki NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1529/13; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19; z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że analiza akt sprawy, treści pouczeń decyzji nie pozwala na uznanie, że Skarżąca została w wystarczający, jasny i skonkretyzowany sposób pouczony zarówno o zasadach i warunkach przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, jak również o ciążącym na niej, jako adresacie decyzji, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, którego zaniechanie może skutkować uznaniem przyznanego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane oraz koniecznością jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
Uchylenie decyzji z 8 lipca 2013r. decyzją 30 listopada 2021r. we wskazanym w niej okresie skutkuje tym, że świadczenie pielęgnacyjne stało się świadczeniem nienależnym. Brak natomiast jest dowodów na uznanie,że świadczenie to było świadczeniem nienależnie pobranym.
Przede wszystkim brak jest dowodów na okoliczność prawidłowego pouczenia skarżącej co do okoliczności, które powodują ustanie prawa do świadczenia. Po drugie organy całkowicie pominęły stan faktyczny niniejszej sprawy, z którego wynika, że Skarżąca dochowała należytej staranności. W piśmie z 6 sierpnia 201r. Skarżąca poinformowała organ formalnie, na piśmie, o zmianie jej sytuacji, mogącej mieć wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Z treści odwołania wynika, że Skarżąca wcześniej kontaktowała się z kierownikiem GOPS. Poza tym Skarżąca przedłożyła również organowi Kartę powołania z 25 maja 2021r. do terytorialnej służby wojskowej. Organ zatem miał wiedzę już 6 sierpnia 2021r., natomiast dopiero 2 września 2021r. podjął czynności wyjaśniające – wezwał Skarżąca o zaświadczenie o zarobkach, 15 października 2021r. skierował do Wojskowej Komendy Uzupełnień w G. zapytanie, czy wykonywana przez skarżącą służba wojskowa jest rodzajem zatrudnienia, a otrzymywane uposażenie wynagrodzeniem za pracę. Powyższe dowodzi, że organ sam nie miał wiedzy, czy powołanie Skarżącej do służby należało traktować jako zatrudnienie.
Z tego też względu nie mógł pouczyć prawidłowo Skarżącej, skoro sam nie miał wiedzy na ten temat. W świetle tych okoliczności nieuprawnione jest stanowisko organów, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 30 ust. 1 ustawy, zgodnie z którymi organ pomocy społecznej może żądać zwrotu kwoty stanowiącej równowartość wypłaconego skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami.
Zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się zasadne. Organ oparł rozstrzygniecie na nieprawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który nie pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, czy skarżąca została prawidłowo pouczona. W decyzji brak jest ustaleń w powyższym zakresie, akta są niekompletne.
Ponownie rozpoznając sprawę organ zgromadzi pełną dokumentację w sprawie, łącznie z aktami sprawy, które posłużyły do wydania decyzji z 8 lipca 2013r. Przeanalizuje treść wszystkich pouczeń z akt sprawy, które oparte zostały o art. 25 u.ś, r., który reguluje obowiązek poinformowania o zmianach w stanie faktycznym osób pobierających świadczenia. Organ powinien również mieć na uwadze, że dopiero na mocy ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2138), z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2017r. utworzono w składzie Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej Wojska Obrony Terytorialnej -ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2138).
Powyższe tym bardziej poddaje pod wątpliwość,że Skarżąca została prawidłowo pouczona. Uwzględniając zatem motywy niniejszego wyroku obowiązkiem organów będzie rozstrzygnięcie czy zachodzą podstawy do wydania decyzji uznającej, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres 11 czerwca listopada 2021 r. – do 21 stycznia 2022 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane, podlegające obowiązkowi zwrotu.
Bez znaczenia pozostaje natomiast stanowisko Skarżącej, czy mogła ona, czy też nie mógła odmówić stawienia się do służby jako niezawodowy żołnierz. Obowiązki z tytułu powołania zawarte zostały w pouczeniu "Karty powołania" i nie mają wpływu na wynik niniejszej sprawy. Istotne jest to, że Skarżąca nie sprawował bezpośredniej opieki nad synem, wypełniając obowiązki z tytułu powołania do terytorialnej służby wojskowej.
Reasumując stwierdzić należy, że organy administracji nie tylko naruszyły przepisy postępowania art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., gdyż nie ustaliły wyczerpująco, czy Skarżąca została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, ale także naruszyły przepis prawa materialnego art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Brak wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego i jego należytej oceny skutkował przedwczesnym uznaniem, że zachodzi podstawa do uznania wypłaconych świadczeń w okresie od 11 czerwca 2021r. do 31 stycznia 2022r. za nienależnie pobrane i orzeczenia o ich zwrocie.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji w całości.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym na podstawie art.15zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.)