Uzasadnienie
Decyzją z dnia 23 lutego 2022 r. znak: [...] Prezydent Miasta [...] odmówił skarżącemu K. J. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem – W. M. J., legitymującym się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] marca 2019 r. znak: [...], zgodnie z którym został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od dnia [...] lutego 2019 r.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że małżonka wymagającego opieki – D. J. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (legitymuje się jedynie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności), w wyniku czego nie została spełniona przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm. – dalej powoływanej jako u.ś.r.), zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Od powyższej decyzji organu I instancji skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł odwołanie domagając się przyznania mu prawa do wnioskowanego świadczenia i zarzucając błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Skarżący wskazał, iż na gruncie przedmiotowej sprawy należy mieć na względzie cel regulacji zawartej w powyższym przepisie, jakim jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad niepełnosprawnymi bliskimi osobami, wymagającymi wsparcia. W ocenie skarżącego zastosowanie literalnej wykładni ww. przepisu pozbawiałoby możliwości opieki dla osób jej wymagających.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 5 maja 2022 r. znak: [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu wolą ustawodawcy było to, aby stan zdrowia współmałżonka uniemożliwiający mu sprawowanie opieki nad drugim z współmałżonków był potwierdzany właściwym dokumentem, gdyż organy administracji publicznej nie są kompetentne do oceny stanu zdrowia drugiego małżonka pod kątem jego możliwości sprawowania opieki nad inną osobą.
Na powyższe rozstrzygnięcie skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, zaskarżając je w całości i wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Skarżąc niniejszą decyzję skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Skarżący, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w odwołaniu podkreślając, że małżonka osoby wymagającej opieki sama jest osobą niepełnosprawną i z tego względu nie może sprawować faktycznej opieki.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył co następuje
Kontrola zaskarżonej decyzji w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm, dalej powoływanej jako p.p.s.a.) wykazała, że wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Istota sporu w sprawie, w następstwie decyzji organu odwoławczego, sprowadza się do oceny, czy dopuszczalne jest przyznanie skarżącemu, jako synowi osoby wymagającej opieki, czyli osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.), ale z przyczyn obiektywnych nie może sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia.
Bezspornym w niniejszej sprawie jest, że skarżący K. J. jest synem osoby wymagającej opieki – W. M. J., pozostającego w związku małżeńskim z D. J., posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności, jednak kwalifikującym ją do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadto stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia powyższych przepisów wynika, że skarżący nie jest uprawniony do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, z tego względu, że jego ojciec, czyli osoba wymagająca opieki, ma żonę, która nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Z powyższego nasuwa się wniosek, że to żona W. M. J. w pierwszej kolejności może ubiegać się o przedmiotowe świadczenie, jednak jak wskazuje skarżący, nie jest ona w stanie sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zatem to, czy z obiektywnych względów polegających na trudnościach w sprawowaniu opieki przez D. J. z uwagi na jej niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym, a pomimo nieprzyznania jej orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, można wyłączyć zastosowanie negatywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia uregulowanej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a.
W tym miejscu wskazać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa odmienne stanowiska co do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Pierwsze z nich, wyrażone również przez organy w niniejszej sprawie, wskazuje, że warunkiem koniecznym do nabycia przedmiotowego świadczenia jest legitymowanie się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (por. wyroki NSA z 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 229/21; z 10 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 699/21; z 6 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 815/21 – dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z drugim stanowiskiem, z którym zgadza się skarżący, legitymowanie się takim orzeczeniem przez małżonka osoby wymagającej opieki nie jest konieczne dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, jeżeli małżonek z przyczyn obiektywnych nie może realnie podjąć się opieki, a osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności sprawuje faktyczną opiekę nad osobą jej wymagającej (por. wyroki NSA z 15 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 364/21; z 18 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 744/21; z 24 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1139/21 – dostęp j.w.).
Z uwagi na powyższą rozbieżność w orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 6 kwietnia 2022 r. podjął w dniu 14 listopada 2022 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów, o sygn. akt I OPS 2/22, która wyznacza aktualną linię orzeczniczą w kwestii przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, co stanowi negatywną przesłankę przyznania ww. świadczenia zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie wynikają z niejednoznaczności przepisu art. 17 ust. 4 pkt 2 lit. a u.ś.r., zaś z tego, że przepis ten miałby zostać uznany za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, czy też prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami. Zgodnie z powyższą uchwałą stwierdzić należy, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane, jakim jest brak orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym współmałżonka osoby wymagającej opieki, nie stanowi rażącego naruszenia zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, a udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu.
Ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Taka regulacja nie jest więc sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej.
W konsekwencji uznać należy, że nie jest wystarczającym wykazanie, że żona osoby wymagającej opieki jest obiektywnie niezdolna do sprawowania tej opieki, gdyż warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Reasumując, Sąd nie mógł przyznać skarżącemu K. J. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na ojca pozostającego w związku małżeńskim, z tego względu, że żona osoby wymagającej opieki nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zaś niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym żony wymagającego opieki nie ma znaczenia dla oceny zastosowania tej normy, o czym wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w powyżej wskazanej uchwale. Z tych względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę jako nieuzasadnioną.
Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym w niniejszej sprawie został zgłoszony przez skarżącego w skardze, czemu organ się nie sprzeciwił.