Uzasadnienie
Wójt Gminy D. decyzją z [...] listopada 2011 r. przyznał M. P. (Skarżącej) prawo do świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy 2011/2012.
W związku z informacją, że mąż Skarżącej wykonywał działalność zawodową na terenie [...] Wójt decyzją z [...] kwietnia 2013 r. uchylił swoją decyzję z [...] listopada 2011 r.
Następnie Wojewoda K. – P. decyzją z [...] kwietnia 2019 r. nr [...] uznał, że świadczenia rodzinne przyznane na okres zasiłkowy 2011/2012, od [...] lutego 2012 r. do [...] października 2012 r., wypłacone Skarżącej na podstawie decyzji Wójta z [...] listopada 2011 r., są świadczeniami nienależnie pobranymi.
Skarżąca pismem z [...] maja 2019 r. wniosła do Wojewody o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W wyniku rozpatrzenia tego wniosku Wojewoda decyzją z [...] czerwca 2020 r. nr [...], na podstawie art. 21 i art. art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, zwanej w skrócie "u.ś.r.") odmówił Skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją z [...] kwietnia 2019 r. nr [...]
Zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji Skarżąca złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "Kolegium").
Kolegium, na postawie m.in. art. 23 ust. 2 ustawy z dnia [...] lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 1428) oraz art. 30 ust. 9 u.ś.r., decyzją z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wojewody z [...] czerwca 2020 r.
Pomimo skorygowania wyliczeń odnośnie dochodów rodziny Skarżącej (Kolegium w wyniku uwzględnienia, że syn Skarżącej jest już pełnoletni i samodzielny podzieliło ustalone dochody rodziny przez 3 a nie przez 4) Kolegium podtrzymało stanowisko organu pierwszej instancji, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny Skarżącej, pozwalające na umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Kolegium stwierdziło ponadto, że nie doszło do przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W skardze do sądu administracyjnego M. P. sprzeciwiając się decyzji Kolegium podniosła, że informowała ośrodek społeczny o podjęciu przez męża w lutym 2012 r. pracy w [...] i nie jest winna ani ustaleniu świadczeń w [...], ani pobraniu niesłusznych świadczeń. Wskazała, że nie jest w stanie określić, czy świadczenia szwedzkie były wypłacane po pomniejszeniu o świadczenia polskie. Ponadto zdaniem Skarżącej doszło do przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Skarżąca zarzuciła również, że przy ocenie jej sytuacji organ bezpodstawnie pominął wydatki na leki i zabiegi rehabilitacyjne związane z urazem kręgosłupa, którego doznał mąż Skarżącej, oraz bezpodstawnie pominięto wysokość płaconych rat kredytu konsolidacyjnego. Skarżąca wskazała także, że przy obliczeniu dochodów rodziny bezpodstawnie uwzględniono syna, który jest już dorosły i samodzielny.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innego powodu niż wskazuje Skarżąca.
Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; zwanej w skrócie "p.p.s.a."), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd z urzędu. tj. nawet w przypadku braku wskazania przez stronę skarżącą, bierze pod uwagę zaistniałe w toku postępowania administracyjnego naruszenia prawa.
Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, sąd administracyjny czyni to w określonej kolejności. Stwierdzenie istnienia danego typu wad decyzji może bowiem eliminować potrzebę ustalania innych wad, co ma niewątpliwy wpływ na racjonalizację działalności kontrolnej sądu administracyjnego. W pierwszej kolejności Sąd bada ewentualne istnienie wad powodujących nieważność decyzji. Następnie kontroluje przestrzeganie przez organ administracji przepisów o postępowaniu administracyjnym (w zakresie określonym postanowieniami art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) i c) p.p.s.a.). Dopiero w ostatniej kolejności kontrolowane jest przestrzeganie przez organy administracyjne norm prawa materialnego (por. T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska – " Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz.", Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, str. 460 – 461).
Dokonując kontroli w powyższy sposób, Sąd dostrzegł naruszenie prawa powodującego nieważność zaskarżonej decyzji Kolegium wskutek naruszenia przepisów o właściwości organu.
Należy przede wszystkim zauważyć, że w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją Kolegium organy rozstrzygały nie w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia rodzinnego, ale w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Podstawą rozstrzygnięcia był art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (w skrócie "u.ś.r."), zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis ten był podstawą orzekania w związku z treścią art. 23a ust. 9 u.ś.r. stosownie do którego "Wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 30 stosuje się odpowiednio".
Przedmiotowa sprawa toczyła się nie z wniosku o ustalenie świadczeń rodzinnych, ale z wniosku Skarżącej z [...] maja 2019 r. o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Trzeba zwrócić uwagę, że podstawą prawną określającą właściwość wojewody do ustalania prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego jest odrębny przepis tj. art. 21 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. zgodnie z którym do zadań wojewody w zakresie świadczeń rodzinnych należy wydawanie decyzji w sprawach świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego.
Jak wynika z powyższego przedmiotowa sprawa nie jest sprawą o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, o której mowa we wskazywanym przez Kolegium art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 1428). Nie można zatem uznać, że w niniejszej sprawie miał zastosowanie ów przepis, wskazujący, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze.
Trzeba ponadto zauważyć, że wskazana ustawa z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin dokonała zmiany podmiotu właściwego m.in. do orzekania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Stosownie do art. 23a ust. 9 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem ww. nowelizacji tj. przed 1 stycznia 2018 r. organem właściwym do ustalenia i dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego był marszałek województwa. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2018 r. nie określały, jaki organ jest organem wyższego stopnia w takiej sprawie, a tym samym – jaki organ jest organem odwoławczym. Zgodnie z art. 32 ust. 2 u.ś.r. w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 oraz z 2019 r. poz. 60, 730 i 1133). Uwzględniając treść art. 127 Kodeksu postępowania administracyjnego (w skrócie "k.p.a."), zgodnie z którym właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia – w celu określenia właściwego organu odwoławczego należy odwołać się do treści art. 17, który określa organy wyższego stopnia. W przypadku zatem ustalenia organu odwoławczego względem marszałka znajdował zastosowanie art. 17 pkt 1 k.p.a. zgodnie z którym organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego - samorządowe kolegia odwoławcze.
Ustawa z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin, dokonując zmiany organu właściwego w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (art. 23a ust. 9 w związku z art. 30 ust. 9 u.ś.r.) z marszałka województwa na wojewodę – nie wprowadziła regulacji odnośnie organu wyższego stopnia, a tym samym organ odwoławczego względem wojewody. W tej sytuacji, uwzględniając treść art. 127 k.p.a., w celu określenia organu odwoławczego właściwego dla rozpatrzenia odwołania od decyzji wojewody należy zastosować art. 17 art. 17 pkt 2 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są w stosunku do wojewodów - właściwi w sprawie ministrowie.
Określając właściwego ministra należy mieć na uwadze przedmiot rozstrzygnięcia sprawy. W przypadku świadczenia rodzinnego należy zatem zauważyć, że sprawy ochrony i wspierania rodziny z dziećmi na utrzymaniu, w szczególności rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej należą do działu "rodzina’ (art. 28a ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej; Dz.U.2020 r. poz.1220), który podobnie jak dział "zabezpieczenie społeczne (art. 31 ustawy. o działach administracji rządowej), zgodnie z § 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 6 października 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rodziny i Polityki Społecznej (Dz.U.2020 r. poz.1723) należy do zakresu działania Ministra Rodziny i Polityki Społecznej.
Z powyższego wynika, że samorządowe kolegium odwoławcze nie jest organem właściwym do rozpatrzenia odwołania od decyzji wojewody w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
W przedmiotowej sprawie zatem zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości.
Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. nieważna jest decyzja, która wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości.
W konsekwencji, stwierdzając, że zaistniała określona w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. przyczyna stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławcze - Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
W ponownym postępowaniu, wobec braku swojej właściwości Kolegium winno podjąć względem odwołania Skarżącej czynności przewidziane w art. 65 k.p.a. w związku z art. 140 k.p.a. tj. przekazać je do organu właściwego.