Uzasadnienie
Skarga została wywiedziona na tle następujących zdarzeń faktycznych i prawnych.
O.L. wystąpiła we wrześniu 2000r. do Starosty Powiatowego w S. z wnioskiem o wprowadzenie zmiany w operacie ewidencji gruntów obrębu U., gmina J., poprzez wpisanie jej jako właścicielki gospodarstwa rolnego o powierzchni 26 ha oraz nieruchomości oznaczonej numerem geodezyjnym 95 o powierzchni 0,15 ha. Decyzją z dnia [...] października 2001r. organ I instancji odmówił wprowadzenia zmiany. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że wnioskodawczyni wykazała, że jest spadkobierczynią A.K. Jego gospodarstwo rolne jednak - jak ustalił organ – zostało przejęte na Skarb Państwa w trybie dekretu z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a konkretnie przepisu art. 2 ust. 1 pkt "b" tego dekretu o przeznaczeniu na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich będących własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej, nie Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej. Nieruchomości te – jak stwierdził organ – przechodziły na własność Państwa z mocy prawa, bez żadnego wynagrodzenia a tryb postępowania w tym przedmiocie nie przewidywał wydania decyzji administracyjnej.
Parcelacji gruntów poniemieckich we wsi U. gm. K. (obecnie J.) dokonała komisja podziału ziemi w dniu [...] stycznia 1945r., a projekt parcelacji został zatwierdzony przez Pełnomocnika Powiatowego do Spraw Reformy rolnej. Wydana została również decyzja Starostwa Powiatowego S. z dnia [...] listopada 1948r. w przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku rozparcelowanych gruntów.
Obecnie z przejętego gospodarstwa mienie komunalne Gminy J. stanowią grunty oznaczone numerami działek 92, 98, 99, 323/2, 97 i część dz. 59/2 o pow. około 2, 50 ha. Pozostałe grunty rolne zostały trwale rozdysponowane na rzecz rolników indywidualnych a grunty pod wodami (dz. 93, 96, 72 i część dz. 94 i dz. 168) oraz działka nr 95 o pow. 0,15 ha pozostały własnością Skarbu Państwa.
Z uwagi na to, że przedłożone przez wnioskodawczynię postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po A.K. nie stanowi o tym, że do spadku po nim weszły grunty wymienione przez O.L. – przejęte przez Skarb Państwa – brak było podstaw do wprowadzenia zmiany w operacie ewidencji gruntów.
Od tej decyzji w części dotyczącej odmowy wprowadzenia zmiany w rejestrze gruntów w stosunku do działki Nr 95 o powierzchni 0,15 ha (tzw. młyńskiej) odwołała się O.L. W odwołaniu O.L. powołała się na pismo Archiwum Państwowego w S. z [...] sierpnia 2001r. stwierdzające fakt wpisania jej ojca A.K. w księdze wieczystej Nr 162, założonej dla osady U. jako właściciela części osady Nr 12, położonej we wsi U. o powierzchni 32 morg i 125 prętów oraz młynem wodnym, które to pismo organ I instancji zignorował. Stwierdziła przy tym, iż brak jest dokumentu potwierdzającego przejęcie spornych gruntów jej ojca przez Skarb Państwa w trybie dekretu z 1944r. Stąd stanowisko, iż sporne nieruchomości są własnością Skarbu Państwa jest bezpodstawne a wpis Skarbu Państwa do ewidencji gruntów nie znajduje żadnego prawnego uzasadnienia. Stwierdziła też, że w stosunku do gruntów innych niż działka młyńska, bezprawnie rozdysponowanych na rzecz rolników i gminy, będzie dochodziła na drodze sądowej odszkodowania, natomiast w trybie administracyjnym domaga się wpisania jej jako właścicielki działki z młynem wodnym tj. działki Nr 95 o powierzchni 0,15 ha.
Po rozpatrzeniu powyższego odwołania P. Wojewódzki Inspektor Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego decyzją z [...] sierpnia 2003r. orzekł o uchyleniu decyzji pierwszoinstancyjnej w całości i orzekł o całości wniosku strony w następujący sposób:
- - w jednostce rejestrowej Nr G.380 operatu ewidencji gruntów obrębu U., gmina J., zapisanej na Skarb Państwa wykreślił działkę Nr 95 o powierzchni 0,1500 ha i wpisał tę działkę do nowo założonej jednostki rejestrowej z wykazaniem jako właściciela O.L. c. A.,
- - odmówił wprowadzenia zmiany w operacie ewidencji gruntów w stosunku do pozostałych gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego o powierzchni 26,00 ha.
Organ II instancji ustalił, że gospodarstwo rolne ojca wnioskodawczyni zostało w latach 1945-1946 rozparcelowane przez ówczesne władze państwowe na rzecz miejscowych rolników w ramach przepisów dekretu z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ale z wyjątkiem działki młyńskiej, teraz oznaczonej numerem geodezyjnym 95 a poprzednio Nr 26. Powyższego ustalenia organ dokonał w oparciu o protokół przejęcia na cele reformy rolnej nieruchomości stanowiących własność obywateli polskich narodowości niemieckiej, a wśród przejętych gruntów brak jest działki o ówczesnym numerze 26. Nawet gdyby przyjąć – jak stwierdził organ – że przejęcie nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. "b" dekretu z 6.09.1944r. nastąpiło z mocy samego prawa i przepisy nie przewidywały wydawania aktów administracyjnych potwierdzających nacjonalizację, to organ państwowy aby móc rozporządzać przejętymi nieruchomościami powinien był przejąć je w zarząd i założyć Księgę Wieczystą.
Stąd organ odwoławczy uznał za zasadne żądanie wpisania wnioskodawczyni do ewidencji gruntów w odniesieniu do działki Nr 95, na której zlokalizowany jest młyn wodny. Natomiast co do pozostałych gruntów, trwale rozdysponowanych przez państwo na rzecz innych osób fizycznych i prawnych, czy stanowiących własność publiczną (rzeka S., mienie skomunalizowane) brak jest podstaw do wprowadzenia zmiany w ewidencji gruntów tym bardziej, iż niemożliwe jest teraz ustalenie, jakie aktualnie działki lub ich części odpowiadają gruntom gospodarstwa rolnego, opisanym Księga Wieczystą Nr [...] założoną dla osady "U." o łącznej powierzchni 32 morgów i 129,5 prętów.
Skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję wywiódł Prokurator Rejonowy w S., podnosząc zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego w postaci:
- - art. 7 pkt 1 ust. 2 "a", art. 2 ust. 8 i 22 ustawy z 17 maja 1989r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne i § 46 Rozporządzenia MRRiB w sprawie ewidencji gruntów i budynków z 29 marca 2001r., które miało wpływ na wynik sprawy, a polegającego na tym, że w sprawie, w której istnieje nierozstrzygnięty spór co do własności nieruchomości pomiędzy O.L. a Skarbem Państwa, Wojewódzki Inspektor Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego niezgodnie z charakterem techniczno-deklaratoryjnym postępowania o wprowadzeniu zmiany w operacie ewidencji gruntów, przekraczając zakres swoich uprawnień w tym postępowaniu przesądził o prawie własności zarządzając zmianę wpisu, przy czym uznał prawo O.L. do części spornej nieruchomości przez co zarządzony wpis w operacie ewidencji gruntów nastąpił z naruszeniem przytoczonych wyżej przepisów,
- - art. w dekretu PKWN z 6.09.1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez wskazanie O.L., jako właścicielki nieruchomości, która na mocy wskazanego artykułu została znacjonalizowana – przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa w dniu 13 września 1944r.
Podnosząc powyższe prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Inspektor Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w B. wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga podlegała uwzględnieniu. Najistotniejszą okolicznością, która przesądziła o konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji stał się ujawniony fakt wpisania prawa własności Skarbu Państwa do nieruchomości oznaczonej numerem geodezyjnym 95, położonej we wsi U., w nowo założonej Księdze Wieczystej Nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. Z akt administracyjnych organu I instancji wynika, że Starostwo Powiatowe w S. wnioskiem z [...] sierpnia 2003r. wystąpiło do Sądu Rejonowego w S. – Wydziału Ksiąg Wieczystych o założenie dla nieruchomości składającej się z działek o numerach geodezyjnych 93 i 95, położonych w obrębie U., gmina J., księgi wieczystej z wpisaniem do niej prawa własności Skarbu Państwa z tytułu przejęcia nieruchomości przez państwo na cele reformy rolnej. Wprawdzie założenia księgi wieczystej i ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa do opisanej nieruchomości dokonał sąd wieczystoksięgowy zawiadomieniem z dnia [...] września 2003r. tj. już po wydaniu zaskarżonej decyzji, to jednakże z uwagi na to, że wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od dnia złożenia wniosku o dokonanie wpisu – stosownie do treści art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece – przyjąć należało, że już w dacie rozpatrywania niniejszej sprawy przez organ odwoławczy ([...] sierpnia 2003r.) istniał stan ujawnionego w księdze wieczystej prawa własności Skarbu Państwa do spornej nieruchomości.
Powyższy stan rzeczy wykluczał możliwość dokonania żądanej przez O.L. zmiany wpisu w operacie ewidencji gruntów poprzez wykreślenie jako właściciela Skarbu Państwa i wpisanie prawa własności O.L. jako dziedziczącej po pierwotnym właścicielu.
Ewidencja gruntów z założenia ustawodawcy być powinna bowiem jedynie odzwierciedleniem aktualnego stanu prawnego dotyczącego nieruchomości, o którym to stanie prawnym przesądzają orzeczenia sądowe, akty notarialne, ostateczne decyzje administracyjne lub inne dokumenty posiadające moc dowodową dla ustalenia prawa własności. W wyroku z dnia 23 stycznia 1998r. (sygn. IISA 1283/97) Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział przy tym pogląd, że w postępowaniu o zmianę danych w ewidencji gruntów, nie można samodzielnie ustalać i rozstrzygać o prawidłowości tytułów własności, które były podstawą dokonania wpisów w ewidencji. Wpis prawa własności w ewidencji gruntów, zgodny ze stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej, może być zmieniony wyłącznie po uprzednim podważeniu stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej. Powyższe zaś może nastąpić na drodze postępowania przed sądem powszechnym w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, o którym to roszczeniu mówi art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.
Niezależnie od powyższej, dostrzeżonej przez Sąd z urzędu, przyczyny uchylenia zaskarżonej decyzji, zgodzić się należy z twierdzeniem zawartym w skardze, iż ustalenie organu II instancji jakoby brak było dowodów na przejęcie przez Skarb Państwa w ramach reformy rolnej również działki Nr 95, zostało dokonane bez wnikliwego wczytania się w treść zachowanych archiwalnych dokumentów z lat 1945-1948, dotyczących przejmowania nieruchomości poniemieckich. W aktach administracyjnych I instancji znajduje się kserokopia decyzji Starostwa Powiatowego S. z [...] listopada 1948r. w przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku rozparcelowanych gruntów obywateli polskich narodowości niemieckiej, położonych we wsi U., dawna gm. K., gdzie jako przejęta jest wymieniona działka młyńska o ówczesnym numerze 26 oraz kserokopia wykazu zabudowań pozostałych w gospodarstwach poniemieckich, gdzie też figuruje działka młyńska A."K.".
Sam poprzedni właściciel przejętego przez Skarb Państwa gospodarstwa rolnego – A.K., udzielając w kwietniu 1957r. córce O.L. pełnomocnictwa do przeprowadzenia postępowania dotyczącego zwrotu nieruchomości stwierdził, że opisana przez niego nieruchomość, w tym również działka z młynem wodnym, została przejęta przez Powiatowy Urząd Ziemski w 1945r. Nie ulega przy tym wątpliwości, że działka z młynem stanowiła część gospodarstwa rolnego A.K. oraz to, że po przejęciu jej przez państwo do dnia dzisiejszego pozostawała w dyspozycji Skarbu Państwa. Słusznie prokurator zwraca uwagę na to, że przejęcie nieruchomości w trybie art. 2 ust. 1 pkt "b" dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej następowało ex lege, w całości i bez odszkodowania, z dniem wejścia w życie dekretu, zaś warunkiem nabycia własności przez Skarb Państwa nie była ani decyzja, ani orzeczenie, ani nawet protokół przejęcia nieruchomości (vide: wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 1999r. sygn. III RN 165/98 – OSNP 2000/3/90).
Skoro nieruchomość z młynem stanowiła część gospodarstwa rolnego A.K. (pełnomocnik wnioskodawczyni na rozprawie przed sądem określił ją jako siedlisko), przejętego przez Skarb Państwa w ramach reformy rolnej – czemu sam były właściciel nie zaprzeczał – to ujawniony w założonej ewidencji gruntów wpis władztwa państwowego nad tą nieruchomością był odzwierciedleniem rzeczywistego stanu prawnego, a skuteczna zmiana wpisu osoby właściciela mogła nastąpić dopiero po przedłożeniu dokumentu, potwierdzającego przejście własności. Stwierdzenie nabycia spadku po A.K., w sytuacji gdy do tego spadku gospodarstwo rolne spadkodawcy, w tym i działka z młynem, już nie wchodziło, bo wcześniej – jeszcze za życia A.K. – zostało odebrane przez państwo w ramach reformy rolnej, nie mogło być dokumentem uzasadniającym wprowadzenie zmiany w operacie ewidencji gruntów.
Końcowo wreszcie Sąd zauważa, iż organ II instancji bez wczytania się w treść odwołania O.L. przyjął, iż odwołanie to dotyczy całości rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego podczas, gdy wynikało z niego, iż zainteresowana żądanie wprowadzenia w trybie administracyjnym zmiany w ewidencji gruntów ograniczyła do wpisu dotyczącego działki Nr 95 stwierdzając, iż co do pozostałych gruntów ojca będzie dochodzić odszkodowania na drodze sądowej. Rozstrzygnięcie w tej sytuacji przez organ II instancji o całości pierwotnego żądania wnioskodawczyni, było bezprawne (rozstrzygnięto w postępowaniu odwoławczym co do części decyzji nie skarżonej odwołaniem).
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł, jak w sentencji, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270). Konsekwencją uwzględnienia skargi było określenie z urzędu o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku (art. 152 cytowanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
Z uwagi na ustawowe zwolnienie prokuratora z kosztów sądowych w postępowaniu przed sądem administracyjnym, Sąd nie orzekał o zwrocie kosztów postępowania sądowego.