Uzasadnienie
B. P. wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę na pismo KRUS Oddziału Regionalnego w B. z [...] stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania od orzeczenia lekarza rzeczoznawcy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie, gdyż sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego, ewentualnie wniósł o oddalenie skargi. Uzasadniając wniosek o odrzucenie skargi organ wskazał, że zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.), dalej: u.s.r., Prezes Kasy wydaje decyzje w sprawach ustalenia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia i ich indywidualnego wymiaru. W myśl ust. 3 ww. przepisu, od decyzji w sprawach, o których mowa w ust. 1 pkt 1-9 i 12, a także w przypadkach niewydania decyzji - przysługuje odwołanie do sądu w terminach i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z treścią art. 4778 § 1 K.p.c., do właściwości sądów okręgowych należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów rejonowych.
Organ przywołał także treść art. 46 u.s.r. oraz § 15 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z 31 grudnia 2004 r. w prawie orzecznictwa lekarskiego w Kasie Rolniczego Ubezpieczenie Społecznego (Dz. U. z 2005 r. nr 6, poz.
46) wywodząc, że orzeczenia dotyczące trwałej i okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, w związku z prowadzonym postępowaniem o ustalenie prawa do świadczeń, wydają w pierwszej instancji lekarze rzeczoznawcy Kasy, od których orzeczeń przysługuje odwołanie do drugiej instancji – komisji lekarskich Kasy. Kwestie uchybienia terminu do wniesienia odwołania oceniają, zdaniem organu, sądy powszechne na podstawie art. 4479 § 31 zdanie drugie oraz art. 4479 § 33 K.p.c.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga podlega odrzuceniu, bowiem sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego (art. 58 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: P.p.s.a.).
Zakres właściwości rzeczowej sądu administracyjnego określa przepis art. 3 §2 P.p.s.a., zgodnie z którym kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na: decyzje administracyjne (pkt 1), postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty (pkt 2), postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które przysługuje zażalenie (pkt 3), inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw (pkt 4), pisemne interpretacje przepisów prawa podatkowego wydawane w indywidualnych sprawach, opinie zabezpieczające i odmowy wydania opinii zabezpieczających (pkt 4a), akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej (pkt 5), akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej (pkt 6), akty nadzoru nad działalnością organów jednostek samorządu terytorialnego (pkt 7), bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a (pkt 8) oraz bezczynność lub przewlekłe prowadzenia postępowania w sprawach dotyczących innych niż określone w pkt 1-3 aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw (pkt 9).
Sądy administracyjne orzekają także w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. (art. 3 § 2a P.p.s.a.) oraz w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach (art. 3 § 3 P.p.s.a.).
Powyższe oznacza, że sądy administracyjne mogą rozpatrywać sprawy ściśle określone w P.p.s.a. oraz w innych ustawach szczególnych.
W niniejszej sprawie skarga została wywiedziona na pismo KRUS Oddział w B. informujące, że KRUS nie widzi podstaw do przywrócenia terminu do wniesienia przez odwołania od orzeczeń lekarza rzeczoznawcy KRUS z [...] października 2022 r. i z [...] listopada 2022 r. Tak określony przedmiot nie mieści się jednak w zakresie właściwości sądów administracyjnych, gdyż właściwość ta nie obejmuje co do zasady spraw z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników.
Kontrola sądowoadministracyjna w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych została uregulowana w sposób szczególny w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm.) oraz w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.).
Co do zasady sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rolników zostały poddane kognicji sądu powszechnego, co wynika wprost z art. 36 ust. 1 pkt 1 – 9, 12 w związku z ust. 3 u.s.r. Regulacje te stanowią bowiem, że od decyzji Prezesa KRUS wydanych w sprawach: podlegania ubezpieczeniu oraz ustania ubezpieczenia, a także wysokości należności z tytułu składek na ubezpieczenie (pkt 1), zmiany warunków ubezpieczenia, a także stwierdzenia obowiązku opłacania składki, o której mowa w art. 17 ust. 2 (pkt 1a), stwierdzenia obowiązku opłacania dodatkowej składki miesięcznej, o której mowa w art. 17 ust. 4 (pkt 1b), przedłużenia prawa do renty rolniczej szkoleniowej (pkt 2a), ustalenia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia i ich indywidualnego wymiaru (pkt 3), zawieszenia prawa do świadczeń (pkt 4), zawieszenia lub wstrzymania wypłaty świadczeń oraz wznowienia zawieszonej lub wstrzymanej wypłaty (pkt 5), zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ((pkt 6), przyznania odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczeń (pkt 7), potrącenia składek na ubezpieczenie lub innych należności ze świadczeń z ubezpieczenia (pkt 8), wymierzania i pobierania składek na ubezpieczenie zdrowotne, z zastrzeżeniem ust. 1a (pkt 9), interpretacji indywidualnych, o których mowa w art. 62a (pkt 12), a także w przypadku niewydania decyzji w tych sprawach przysługuje odwołanie do sądu w terminach i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (ust. 3).
Jak wynika z akt sprawy, skarżąca [...] czerwca 2022 r. zainicjowała postępowania o przyznanie renty rolniczej, prawa do dodatku pielęgnacyjnego oraz prawa do świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. W związku ze złożonymi wnioskami została skierowana na badania lekarskie przez lekarza rzeczoznawcę KRUS, które wykonano [...] października 2022 r. i [...] listopada 2022 r. Badania skutkowały wydaniem dwóch orzeczeń lekarskich, w których nie stwierdzono niezdolności skarżącej do samodzielnej egzystencji. Orzeczenia lekarskie doręczono skarżącej wraz z pouczeniami o prawie wniesienia odwołania do komisji lekarskiej KRUS, jednak odwołania nie wpłynęły.
W związku z tym KRUS wydał [...] grudnia 2022 r. dwie decyzje – odmawiającą prawa do świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji oraz odmawiającą prawa do dodatku pielęgnacyjnego (k. 191, 192 akt adm.).
W tych okolicznościach skarżąca złożyła wnioski o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od orzeczeń lekarzy rzeczoznawców KRUS z [...] października 2022 r. i [...] listopada 2022 r. (pismo z [...] stycznia 2023 r.), a następnie wywiodła odwołania od obydwu decyzji z [...] grudnia 2022 r. (pismo z [...] stycznia 2023 r.). Złożenie tych środków zaskarżenia spowodowało zastosowanie w dniu [...] stycznia 2023 r. przez KRUS przepisu art. 4779 § 21 K.p.c. a także art. 83 ust. 6-7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009) – na zasadzie art. 52 ust. 1 pkt 2 u.s.r. i uchylenie obydwu decyzji z [...] grudnia 2022 r. (k. 255, 256 akt adm.).
Zgodnie z art. 83 ust. 6-7 u.s.u.s., jeżeli Zakład uzna odwołanie za słuszne, zmienia lub uchyla decyzję niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia odwołania. W tym wypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu (ust. 6); jeżeli odwołanie nie zostało w całości lub w części uwzględnione, Zakład przekazuje niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia odwołania, sprawę do sądu wraz z uzasadnieniem (ust. 7). Stosownie do treści art. 52 ust. 1 pkt 2 u.s.r., w sprawach nieuregulowanych w ustawie (tj. u.s.r. – przyp. sądu) stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Stosownie zaś do treści powołanego w decyzjach z [...] grudnia 2022 r. przepisu art. 4779 § 21 K.p.c., jeżeli w odwołaniu od decyzji organu rentowego wskazano nowe okoliczności dotyczące niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji albo stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, które powstały po dniu wydania orzeczenia przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub orzeczenia komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, organ rentowy nie przekazuje odwołania do sądu, lecz kieruje do lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpatrzenia. Organ rentowy uchyla decyzję, rozpatruje nowe okoliczności i wydaje decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu. Przepis ten stosuje się także wówczas, gdy nie można ustalić daty powstania wskazanych w odwołaniu nowych okoliczności.
Zdaniem sądu, z przepisu art. 83 ust. 6 u.s.u.s. (stosowanego odpowiednio do spraw z ubezpieczenia społecznego rolników jak wynika z art. 52 ust. 1 u.s.r.), ale także z przepisu art. 4779 § 21 K.p.c. wynika, że organ rentowy ma możliwość uchylenia własnej decyzji i skierowania strony na ponowne badanie lekarskie, jeśli odwołanie jest uzasadnione. Taka sytuacja miała miejsce w przypadku B. P. odnośnie decyzji z [...] grudnia 2022 r. dotyczących świadczenia uzupełniającego i dodatku pielęgnacyjnego, uchylonych na skutek wniesionych odwołań od decyzji merytorycznych (i na skutek poprzedzających je wniosków o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od orzeczeń lekarzy orzeczników). Ponowne badanie (przez komisję lekarską) odbyło się [...] stycznia 2023 r. i skutkowało wydaniem kolejnych orzeczeń merytorycznych [...] lutego 2023 r. (k. 278, 279 akt adm.). W międzyczasie zaś poinformowano skarżącą w piśmie z [...] stycznia 2023 r. (zaskarżonym do tutejszego sądu) o braku podstaw do przywrócenia terminu i właśnie skierowaniu na komisję lekarską.
Dla pełnego obrazu sytuacji należy dodać, że zgodnie z art. 4778 § 1 K.p.c., do właściwości sądów okręgowych należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów rejonowych. Zakres spraw, które ustawodawca uznaje za sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych na potrzeby postępowania cywilnego określony został w art. 476 § 2 i 3 K.p.c.
Z kolei sprawy z zakresu ubezpieczenia społecznego ("zwykłego" i rolniczego), które ustawodawca zastrzegł dla właściwości sądów administracyjnych, to wyłącznie sprawy wymienione art. 83 ust. 4 u.s.u.s. (przyznanie świadczenia z ubezpieczenia społecznego w drodze wyjątku; odmowa przyznania takiego świadczenia; umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne) oraz wymienione w art. 55 u.s.r. (emerytura lub renta rolnicza w drodze wyjątku). Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, kontrola tych decyzji dokonywana jest pod względem zgodności z prawem, a orzeczenie sądu administracyjnego w razie uwzględnienia skargi na decyzję ma zasadniczo charakter kasacyjny, ewentualnie może polegać na stwierdzeniu nieważności decyzji, bądź stwierdzeniu wydania decyzji z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 ust. 1, 2, 3 P.p.s.a.). W przeciwieństwie do spraw podlegających rozpoznaniu przez sądy powszechne, w postępowaniu sądowoadministracyjnym, co do zasady, nie rozstrzyga się w zastępstwie organów administracyjnych o prawach i obowiązkach adresata zaskarżonego aktu (art. 83 ust. 4 u.s.u.s. oraz vide uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2013 r. o sygnaturze I OPS 1/13).
Zatem nie ulega wątpliwości w sprawie niniejszej, w której nie mamy do czynienia z przyznaniem świadczenia z ubezpieczenia społecznego w drodze wyjątku, że dokonane w trakcie postępowania z zakresu ubezpieczenia społecznego rolników czynności informacyjne organu rentowego nie zaliczają się do żadnej z kategorii aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 P.p.s.a. Nie podlegają kontroli sądów administracyjnych, ale kontroli sądu powszechnego właściwego do rozpoznawania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych.
Nadto, jak wynika z akt administracyjnych i co wyżej opisano, wniosek o przywrócenie terminu do złożenia odwołania od orzeczenia lekarza orzecznika KRUS stał się również bezprzedmiotowy – w związku z przeprowadzeniem kolejnego badania lekarskiego właśnie w wyniku odwołań wniesionych od decyzji z [...] grudnia 2022 r.
Z uwagi na powyższe sprawa ze skargi na pismo KRUS Oddziału Regionalnego w B. z [...]stycznia 2023 r. nr [...] nie podlega kognicji sądu administracyjnego, a skarga wniesiona w tak zakwalifikowanej sprawie jest niedopuszczalna i podlega odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 P.p.s.a.