Uzasadnienie
J. G. (dalej powoływany jako: "Skarżący") w dniu 18 listopada 2022 r. wystąpił do Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Wiźnie o przyznanie pilnej pomocy, na doprowadzenie bieżącej wody do domu, dokończenie wygospodarowanego pomieszczenia na łazienkę i ubikacje, na wymianę dwóch nieszczelnych, spróchniałych ram okiennych, na dojazdy do lekarzy specjalistów na skierowania do poradni specjalistycznych i do lekarza rodzinnego, na zakup potrzebnych leków, na zakup dresu i obuwia do rehabilitacji, na zakup okularów na dojazdy na rehabilitację, na posiłki z programu "Posiłek w szkole i w domu".
Decyzją z dnia 13 grudnia 2022r., nr OPS.5012.22.2022 Wójt Gminy Wizna, odmówił przyznania Skarżącemu pomocy w formie zasiłku celowego w żądanym zakresie, tj. na doprowadzenie bieżącej wody do domu, dokończenie wygospodarowanego pomieszczenia na łazienkę i ubikacje, na wymianę dwóch nieszczelnych, spróchniałych ram okiennych, na dojazdy do lekarzy specjalistów na skierowania do poradni specjalistycznych i do lekarza rodzinnego, na zakup potrzebnych leków, na zakup dresu i obuwia do rehabilitacji, na zakup okularów na dojazdy na rehabilitację, na posiłki z programu "Posiłek w szkole i w domu".
W uzasadnieniu wydanej decyzji organ wyjaśnił, że Skarżący w dniu 18 listopada 2022r. złożył kolejny wniosek o przyznanie zasiłku w formie pieniężnej na doprowadzenie bieżącej wody do domu, dokończenie wygospodarowanego pomieszczenia na łazienkę i ubikacje, na wymianę dwóch nieszczelnych, spróchniałych ram okiennych, na dojazdy do lekarzy specjalistów na skierowania do poradni specjalistycznych i do lekarza rodzinnego, na zakup potrzebnych leków, na zakup dresu i obuwia do rehabilitacji, na zakup okularów na dojazdy na rehabilitację, na posiłki z programu "Posiłek w szkole i w domu".
W związku z powyższym pracownik OPS, w asyście funkcjonariusza Policji, w dniu 30 listopada 2022r. udał się do wnioskodawcy w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie takiego wywiadu środowiskowego. Tymczasem, jak podkreślił organ, asysta Policji była konieczna, ponieważ Skarżący swoim wcześniejszym zachowaniem wzbudził niepokój i stwarzał zagrożenie bezpieczeństwa pracownika socjalnego. W dalszej części uzasadnienia organ wyjaśnił, że niewyrażanie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez osoby ubiegające się o świadczenie z pomocy społecznej lub jego aktualizację stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Taka też okoliczność braku współdziałania Skarżącego z organami oraz uniemożliwienia im przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w asyście Policji, zaistniała w przedmiotowej sprawie, stąd też uzasadniona była odmowa przyznania świadczenia w formie zasiłku celowego na wskazane we wniosku z dnia 18 listopada 2022r. - potrzeby.
W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ powołał art. 106 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004r. 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021r., poz. 2268 ze zm., dalej w skrócie: "u.p.s.") podkreślając, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, który stanowi swoiste postępowanie dowodowe.
Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się Skarżący i wniósł od niego odwołanie. W obszernym uzasadnieniu wskazał m.in., że wydana decyzja narusza wszelkie przepisy prawa, dyskryminuje jego osobę, nie uwzględnia jego trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Decyzja jest ponadto w uzasadnieniu kłamliwa, zmanipulowana, celowo pomija przepisy prawa. Zawiera ogólnikowe stwierdzenia, nie mające pokrycia w rzeczywistości. Wskazał także, że przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego może uczestniczyć drugi pracownik socjalny.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży nie podzieliło zarzutów odwołania i decyzją z dnia 25 stycznia 2023 r. nr SKO 440/83/2022 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania Skarżącemu zasiłku celowego.
W uzasadnieniu Kolegium w pierwszej kolejności przytoczyło podstawę prawną ubiegania się o wnioskowane świadczenie podkreślając, że decyzja o przyznaniu albo odmowie przyznania zasiłku celowego ma charakter decyzji uznaniowej. Dalej, uwzględniając treść przepisów § 4 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. poz. 893) organ podkreślił, że rodzinny wywiad środowiskowy lub jego aktualizacja jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania, świadczenia z pomocy społecznej. Brak takiego wywiadu uniemożliwia natomiast organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga więc od wnioskodawcy szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi.
W rozpatrywanej sprawie brak zgody Skarżącego na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w asyście funkcjonariusza Policji, ma zatem taki skutek, że nie jest możliwe rozpoznanie aktualnej sytuacji bytowej odwołującego. Takie zachowanie w ocenie Kolegium stanowi zaś o braku współdziałania z pracownikiem socjalnym, co z kolei skutkuje odmową przyznania wnioskowanej pomocy. Wywiad środowiskowy (jak i jego aktualizacja) jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który niewątpliwie jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną i ma charakter obligatoryjny. Waga tego dowodu wyraża się w treści art. 11 ust. 2 oraz 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej, które zawierają sankcję w postaci odmowy udzielenia pomocy lub uchylenia decyzji przyznającej pomoc w przypadku braku wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu.
W konkluzji stwierdzono, że aby organ miał w ogóle szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie zasiłku celowego, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Skoro Skarżący w przedmiotowej sprawie nie zgodził się na taki wywiad, tym samym organ nie mógł dokonać oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej.
W skardze na powyższą decyzję Skarżący zarzucił jej naruszenie przepisów: Konstytucji RP, ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, ustawy o pracownikach samorządowych i ustawy o pomocy społecznej.
W uzasadnieniu autor skargi podkreślił, że wydana decyzja w uzasadnieniu jest kłamliwa, zmanipulowana, celowo pomija przepisy prawa, używane są ogólnikowe stwierdzenia, nie mające pokrycia w rzeczywistości, powołując się na przepisy prawa, które te same przepisy prawa w dalszej ich części celowo się pomija, celowo wypaczając ich znaczenie, aby przedstawić rzeczywistość całkiem odmiennie niż to miało miejsce i po raz kolejny celowo odmówić mu prawa pomocy społecznej i wpychać go w choroby i pogłębiać jego biedę, Skarżący zakwestionował jednocześnie jakoby nie współdziałał z pracownikiem socjalnym, podkreślając, że to pracownik socjalny OPS nie współpracuje z nim jako biednym, niepełnosprawnym, samotnie gospodarującym rolnikiem. Skarżący zwrócił też uwagę, że w dniu 4 lipca 2022r. był przeprowadzony przez pracownika OPS wywiad środowiskowy, który był ważny przez pół roku, czyli do 4 stycznia 2023r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżone decyzje nie naruszają prawa materialnego i procesowego w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Dokonując bowiem kontroli zaskarżonej aktualnie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łomży z 25 stycznia 2023r. utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy Wizna dnia z 13 grudnia 2022r. o odmowie przyznania Skarżącemu pomocy w formie zasiłku celowego w żądanym we wniosku z dnia 18 listopada 2022r. zakresie, sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W sprawie bezspornym jest, że w postępowaniu administracyjnym z wniosku Skarżącego złożonego w dniu 18 listopada 2022r. o przyznanie zasiłku celowego na zaspokojenie wymienionych we wniosku potrzeb, nie doszło do przeprowadzenia przez pracownika socjalnego obligatoryjnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania Skarżącego. Bezsporna jest również przyczyna nieprzeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony tj. brak zgody Skarżącego na wpuszczenie do mieszkania pracownika socjalnego wraz z asystującym funkcjonariuszem Policji. Motywy braku wyrażenia zgody przez Skarżącego na wejście do mieszkania funkcjonariusza Policji zostały przedstawione w odwołaniu i skardze. Wynika z nich, ze skarżący asystę Policji odebrał jako szykanowanie jego osoby, zarzucając jednocześnie organom dyskryminację oraz nieuczciwość.
Wskazać należy, że z uwagi na tożsamość stanów faktycznych i argumentację skarżącego oraz zagadnienia prawne, uzasadnienie niniejszego wyroku podziela argumentację zawartą w wyroku wydanym przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku w dniu 30 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Bk 203/22, również dotyczących zasiłku celowego na te same potrzeby, co zgłaszanie w niniejszej sprawie.
Sąd podziela ocenę organów administracji obu instancji, że Skarżący swoją postawą uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Jak wynika z art. 107 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej w przeprowadzaniu rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz świadczeniu pracy socjalnej w środowisku, może uczestniczyć drugi pracownik socjalny a także, iż rodzinny wywiad środowiskowy oraz świadczenie pracy socjalnej w środowisku, może odbywać się w asyście funkcjonariusza Policji (ust. 3a) oraz, że kierownik ośrodka pomocy społecznej, na wniosek pracownika socjalnego lub z własnej inicjatywy, może wystąpić do właściwego miejscowo komendanta Policji o asystę w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego lub świadczenia pracy socjalnej w środowisku a właściwy miejscowo komendant Policji jest obowiązany do zapewnienia pracownikowi socjalnemu asysty Policji przy przeprowadzaniu rodzinnego wywiadu środowiskowego lub świadczeniu pracy socjalnej w środowisku (ust. 3b).
Jak stanowi zaś art. 107 ust. 4a tej ustawy, niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń z pomocy społecznej.
Z treści zacytowanych przepisów wynika uprawnienie kierownika ośrodka pomocy społecznej do wnioskowania o zapewnienie asysty funkcjonariuszy Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego oraz obowiązek Policji zapewnienia takiej asysty. Decyzja kierownika ośrodka pomocy społecznej w przedmiocie wystąpienia do komendanta Policji o wytypowanie asysty funkcjonariuszy Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego, nie została obwarowana przesłankami, stwierdzić należy, iż dostrzeżenie w danej sprawie przez kierownika ośrodka pomocy społecznej potrzeby asysty Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego i nałożony na Policję obowiązek uwzględnienia wniosku o zapewnienie asysty funkcjonariusza Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego oznacza, że wnioskujący o pomoc społeczną ma obowiązek znoszenia obecności policjanta przy czynności przeprowadzania wywiadu niezależnie od tego, jak osobiście odbiera obecność policjanta.
Niewyrażenie przez stronę postępowania ubiegającą się o świadczenie z pomocy społecznej zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracowników socjalnych w asyście funkcjonariusza Policji, jest równoznaczne z niewyrażeniem zgody na wywiad w ogóle (tak m.in. NSA w wyroku z dnia 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1966/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Wywiad środowiskowy (jak i jego aktualizacja) jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który niewątpliwie jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną i ma charakter obligatoryjny. Waga tego dowodu wyraża się w treści art. 11 ust. 2 oraz 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej, które zawierają sankcję w postaci odmowy udzielenia pomocy lub uchylenia decyzji przyznającej pomoc w przypadku braku wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu.
Niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego wymaga współpracy beneficjenta pomocy społecznej z organem a odmowa tej współpracy z mocy ustawy o pomocy społecznej, jest traktowana jako naruszenie przez beneficjenta obowiązku współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej.
W okolicznościach niniejszej sprawy istniały więc faktyczne i normatywne podstawy do odmowy przyznania Skarżącemu zasiłku celowego. Ustawodawca podjął starania, aby zapewnić pracownikom socjalnym w miarę komfortowe warunki tej trudnej pracy. W kontrolowanej sprawie z uwagi na zachowanie Skarżącego nie było możliwe wyjaśnienie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, które miały zdecydować o przyznaniu wnioskowanego zasiłku, wobec uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. To od działań Skarżącego, jego zachowania, współdziałania z organem zależał dalszy bieg sprawy.
Sąd nie podziela przy tym argumentacji Skarżącego, że w przedmiotowej sprawie organ błędnie nie zastosował art. 107 ust. 4 u.p.s. uznając potrzebę przeprowadzenia kolejnego wywiadu środowiskowego podczas, gdy taki wywiad został przeprowadzony w dniu 4 lipca 2022r. Z przepisu art. 107 ust. 4 u.p.s. wynika, że w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej - nie rzadziej niż co 12 miesięcy.
Jak wynika z akt sprawy ostatni wywiad środowiskowy został przeprowadzony w innym postępowaniu z wniosku Skarżącego w dniu 4 lipca 2022 r. Powyższe ustalenia nie mają jednak znaczenia w okolicznościach niniejszej sprawy, a wnioski pełnomocnika, że na tej podstawie organ mógł wydać decyzję korzystną dla Skarżącego są niewłaściwe. Wbrew przekonaniu skarżącego w rozpoznawanej sprawie nie mógł mieć zastosowania przepis art. 107 ust. 4 zd. 2 u.p.s. Przedmiotem wniosku Skarżącego i rozstrzygnięcia organów był zasiłek celowy. Przytoczone wyżej przesłanki przyznania zasiłku celowego (art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s.) wskazują jednoznacznie, że jest to świadczenie doraźne, a nie stała forma pomocy. Zasiłek celowy ma służyć zaspokojeniu konkretnej, niezbędnej potrzeby bytowej, nie jest stałą formą wsparcia tak jak zasiłek stały (art. 37 u.p.s.). Potrzeba przyznania pomocy doraźnej zawsze wymaga potwierdzenia jej aktualności, dlatego też w sprawie dotyczącej przyznania zasiłku celowego konieczne jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacja.
Podkreślić należy, że zasiłek celowy nie należy do stałych form pomocy, przy przyznawaniu których można oprzeć ustalenia na poprzednim wywiadzie środowiskowym, o ile od jego sporządzenia nie upłynęło 6 miesięcy. Potrzeba przyznania doraźnej pomocy celowej zawsze wymaga potwierdzenia jej aktualności. W odniesieniu do potrzeby zgłoszonej wnioskiem z dnia 18 listopada 2022 r., było bezsporne, że aktualizacja wywiadu środowiskowego będzie konieczna, chociażby po to, by sprawdzić wydatkowanie pomocy przyznanej dotychczas Skarżącemu. Przepis art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej wyraźnie zaś stanowi, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej, stanowi samo w sobie podstawę do odmowy przyznania świadczenia.
Niniejszym wyrokiem skład orzekający podtrzymuje stanowisko prezentowane w wielu wcześniejszych wyrokach WSA w Białymstoku ze skarg J. G. na decyzje odmawiające przyznania mu zasiłku celowego z powodu niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego (jego aktualizacji) w asyście Policji, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracowników socjalnych w asyście funkcjonariusza Policji, jest równoznaczne z niewyrażeniem zgody na wywiad w ogóle (sygn. akt II SA/Bk 690/18, II SA/Bk 685/18, II SA/Bk 684/18, II SA/Bk 572/18, II SA/Bk 203/23, CBOSA). Linia orzecznictwa WSA w Białymstoku wpisuje się w kierunkowy nurt orzecznictwa pozostałych sądów administracyjnych, w tym NSA, zgodnie z którym brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwienia pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną w jej miejscu zamieszkania (vide: wyrok NSA w sprawie I OSK 2761/17 i w sprawie I OSK 786/2018, CBOSA). Niestosowną zaś postawę Skarżącego wobec pracowników socjalnych potwierdzają zaś ponadto sformułowania skargi.
Reasumując, zdaniem sądu, postępowanie przed organami zostało przeprowadzone prawidłowo, zaś zgromadzony w sprawie materiał był wystarczający do podjęcia właściwego rozstrzygnięcia. Jeśli natomiast chodzi o ocenę prawną wydanego orzeczenia, to należy stwierdzić, że mające zastosowanie w sprawie przepisy zostały prawidłowo zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się naruszeń przepisów prawa materialnego czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonych decyzji.
W tych okolicznościach skargę należało oddalić, o czym orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a.