Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] lutego 2020 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., orzekając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., uchyliło w całości decyzję Wójta Gminy P. z [...] grudnia 2019 r. znak [...] uznającą jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone S. C. na córkę W. C. za lipiec i sierpień 2019 r. w łącznej wysokości 1 000 zł i umorzyło postępowanie przed organem pierwszej instancji.
Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu [...] lipca 2019 r. M. C. złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę W. urodzoną w 2008 r.
W dniu [...] lipca 2019 r. S. C. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci: córkę W. urodzoną w 2008 r. oraz córkę I. urodzoną w 2013 r.
W dniu [...] lipca 2019 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z S. C. Oświadczyła ona, że w większości sprawuje opiekę nad córkami, bowiem męża często nie ma w domu. Nie daje on pieniędzy na utrzymanie dzieci. Zabiera dzieci na zakupy dwa razy w miesiącu kupując im rzeczy typu buty, koszulki i to czego potrzebują.
Informacją z [...] lipca 2019 r. znak [...] Wójt Gminy P. poinformował S. C. o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dzieci: W. - w wysokości 500 zł miesięcznie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021r. oraz I. – w wysokości 500 zł miesięcznie od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r.
Decyzją z [...] sierpnia 2019 r. znak [...], po rozpoznaniu wniosku M. C. z 12 lipca 2019 r., Wójt Gminy P. odmówił przyznania mu świadczenia wychowawczego. Decyzja ta została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. rozstrzygnięciem z [...] września 2019r. znak [...] na podstawie art. 138 § 2 K.p.a. i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. Kolegium oceniło jako niewyjaśnione kto faktycznie sprawuje opiekę nad córką małżonków C. – W. oraz czy sprawują tę opiekę oboje rodzice. Zdaniem Kolegium, ustalono wyłącznie, kto tę opiekę sprawuje "w przeważającej części", podczas gdy dla oceny uprawnienia do świadczenia wychowawczego bez znaczenia jest w jakich proporcjach odbywa się sprawowanie opieki przez oboje rodziców.
W następstwie decyzji Kolegium z [...] września 2019 r. przeprowadzono dwa wywiady środowiskowe: oddzielnie z S. C. (wywiad z [...] września 2019 r.) i oddzielnie z M. C. (wywiad z [...] września 2019 r.). W wywiadach małżonkowie identycznie wskazali, że oboje sprawują opiekę nad córką W. W tych okolicznościach Wójt Gminy P. wszczął postępowanie w przedmiocie świadczenia wychowawczego przyznanego S. C. na córkę W. i decyzją z [...] września 2019 r. znak [...] wydaną na podstawie art. 155 K.p.a. uchylił w części własną informację z [...] lipca 2019 r. o przyznaniu S. C. świadczenia wychowawczego w wysokości 500 zł miesięcznie na tę córkę. Wyjaśnił, że świadczenie wychowawcze należy się rodzicowi, który złożył wniosek o jego przyznanie jako pierwszy. M. C. złożył wniosek [...] lipca 2019 r., a S. C. uczyniła to [...] lipca 2019 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z [...] stycznia 2020 r. znak [...] stwierdziło nieważność decyzji Wójta Gminy P. z [...] września 2019 r. jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, tj. przepisu art. 155 §1 K.p.a. Zdaniem Kolegium, przepis ten dotyczy uchylenia lub zmiany decyzji, zaś Wójt zastosował go do "informacji", która nie stanowi decyzji administracyjnej w rozumieniu K.p.a. Kolegium powołało się na treść przepisu art. 13a ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), dalej: ustawa pomocowa, zgodnie z którym: "Przyznanie przez organ właściwy lub wojewodę świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji". Decyzja Kolegium z [...] stycznia 2020 r. nie została zaskarżona do sądu administracyjnego.
Wójt Gminy P. w następstwie powyższych okoliczności wszczął postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego przez S. C. świadczenia wychowawczego na córkę W. w łącznej kwocie 1000 zł za miesiące lipiec i sierpień 2019 r. Decyzją z [...] grudnia 2019 r. uznał to świadczenie za nienależnie pobrane oraz zobowiązał beneficjentkę do jego zwrotu. Uzasadniając rozstrzygnięcie wywiódł, że M. C. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze jako pierwszy, co było powodem uchylenia prawa S. C. do tego świadczenia. Zostało ono zatem przez S. C. pobrane nienależnie, tj. pomimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do pobierania świadczenia (organ wskazał art. 25 ust. 6 ustawy pomocowej). Dlatego kwota świadczenia w wysokości 1000 zł podlega, w ocenie Wójta, zwrotowi na podstawie art. 25 ust. 9 tej ustawy.
Odwołanie od decyzji pierwszoinstancyjnej z [...] grudnia 2019 r. złożyła S. C., która wywiodła, że jest w trakcie rozwodu z mężem i to ona głównie sprawuje opiekę nad dziećmi w miejscu zamieszkania. M. C. widuje dzieci w weekendy, a dom traktuje jak hotel i tylko w nim nocuje. Wskazała, że sąd w trybie zabezpieczenia zasądził alimenty od męża, dlatego to ona powinna pobierać świadczenie wychowawcze i nie powinna zwracać pieniędzy. Nie zgadza się, że świadczenia pobrała nielegalnie.
Zaskarżoną decyzją SKO w Ł. uchyliło rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne i umorzyło postępowanie przed organem pierwszej instancji. Wskazując na regulacje art. 13a ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy pomocowej wyjaśniło, że – w jego ocenie – aby uznać świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane powinno być to poprzedzone decyzją uchylającą lub zmieniającą prawo do świadczenia. W przedmiotowej sprawie decyzja uchylająca prawo S. C. do świadczenia wychowawczego, tj. decyzja z [...] września 2019 r. została wyeliminowana z obrotu prawnego z powodu jej wydania z rażącym naruszeniem prawa. Oznacza to brak podstawy prawnej do wydania decyzji ustalającej, że świadczenie wychowawcze wypłacone S. C. na córkę W. zostało wypłacone nienależnie w okresie 1 lipca 2019 r. – 31 sierpnia 2019r. Nie spełniła się zatem przesłanka z art. 25 ust. 1 pkt 6 ustawy pomocowej.
Skargę na rozstrzygnięcie organu odwoławczego złożyła do sądu administracyjnego S. C., która wniosła o nakazanie wypłaty świadczenia przyznanego na córkę W. zgodnie z obowiązującym prawem i stanem faktycznym co do sprawowania opieki nad dzieckiem. Wyjaśniła, że pozostaje z mężem w separacji i przed sądem okręgowym toczy się postępowanie o rozwód. W rzeczywistości to ona sprawuje opiekę nad małoletnimi dziećmi, na które wypłatę alimentów zabezpieczył sąd (złożyła odpis postanowienia z [...] listopada 2019 r. w sprawie [...]). Oświadczyła, że opinia psychologiczna sporządzona na zlecenie Sądu Okręgowego w Ł. (załączona do skargi) wskazuje, że małoletnie dzieci powinny być przy matce. Świadczenie wychowawcze powinno zatem "iść za dzieckiem do rąk rodzica, który sprawuje i będzie sprawował nad nim opiekę". Gdyby tak nie było, w ocenie skarżącej nie doszłoby do zabezpieczenia wypłaty alimentów. Zarzuciła organowi stronniczość w rozpoznaniu sprawy oraz wskazała na konieczność ponownego przeanalizowania zgromadzonego materiału.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podkreślił, że w stosunku do S. C. nie funkcjonuje w obrocie prawnym decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego. Zaskarżona decyzja nie miała również za przedmiot ustalenie, któremu z rodziców przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego.
Z dokumentów znajdujących się w aktach sądowych wynika, że decyzją z [...] września 2019 r. Wójt Gminy P. przyznał M. C. prawo do świadczenia wychowawczego i jest ono wypłacane, zaś decyzją z [...] lutego 2020 r. ten sam organ "po rozpatrzeniu podania Pani S. C. dotyczącego uprawnień do świadczenia wychowawczego" uchylił w części prawo do świadczenia wychowawczego nr [...] z dnia [...] lipca 2019 r. wydane przez Wójta Gminy P. dotyczące dziecka W. C. w wysokości 500 zł miesięcznie.
Podczas rozprawy w dniu [...] lipca 2020 r. skarżąca wyjaśniła, że orzeczono rozwód małżonków wyrokiem z [...] marca 2020 r. z pozostawieniem władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom i ustaleniem miejsca pobytu małoletnich dzieci przy matce oraz zasądzono alimenty od byłego męża. Od lipca i sierpnia 2019 r. wstrzymano wypłatę świadczenia i ani skarżąca, ani jej maż tego świadczenia nie otrzymują. Skarżącą oświadczyła, że nie zwróciła jeszcze kwoty 1000 zł świadczenia wychowawczego przyznanego na córkę W. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga podlega oddaleniu.
W sprawie niniejszej wystąpiła sytuacja, w której uchylenie zaskarżonej decyzji nastąpiłoby na niekorzyść skarżącej, zaś nie ziściły się przesłanki uzasadniające stwierdzenie nieważności tej decyzji przewidziane w art. 156 § 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: K.p.a.). Zgodnie zaś z art. 134 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: P.p.s.a., sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.
Przede wszystkim wskazać należy, że przedmiot sprawy niniejszej dotyczy wyłącznie świadczenia wychowawczego przyznanego S. C. na córkę W. w łącznej kwocie 1 000 zł za miesiące lipiec i sierpień 2019 r. Tylko w tym zakresie organ pierwszej instancji decyzją z [...] grudnia 2019 r. uznał świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane oraz tylko w tym zakresie orzekał organ odwoławczy. Zakreśliło to granice rozpoznania sprawy (o uznanie świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane w konkretnie wskazanym okresie), którymi sąd administracyjny był związany (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
Z uwagi na wyżej wskazany przedmiot sprawy, poza zakresem jej rozpoznania pozostają okoliczności związane z orzeczeniem rozwodu, deklarowanym przez skarżącą na rozprawie przed sądem wstrzymaniem wypłaty świadczenia wychowawczego za inny okres niż wyżej wskazany lipiec – sierpień 2019 r. dotyczący córki W. oraz kwestia zabezpieczenia alimentów dokonana postanowieniem Sądu Okręgowego w Ł. I Wydział Cywilny z [...] listopada 2019 r. w sprawie [...]. Rozwód orzeczono już po wydaniu zaskarżonej decyzji, a zabezpieczenie alimentów miało miejsce w listopadzie 2019 r. ze skutkiem na przyszłość a nie z mocą wsteczną, gdy tymczasem okres sporny w sprawie niniejszej to wyłącznie lipiec i sierpień 2019 r.
Z dniem 1 lipca 2019 r. zmieniły się zasady przyznawania świadczeń wychowawczych. Zgodnie bowiem z art. 13a ust. 1 ustawy pomocowej w brzmieniu od 1 lipca 2019 r., przyznanie przez organ właściwy lub wojewodę świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. Z uwagi na powyższe do skarżącej w dniu 31 lipca 2019 r. została skierowana nie decyzja o przyznaniu świadczenia ale informacja w formie pisma procesowego. Jak wynika zaś z kolejnego zdania powyższego przepisu art. 13a ust. 1, decyzji wymagają odmowa przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego oraz rozstrzygnięcie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Z kolei zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy pomocowej, organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Do świadczeń wychowawczych nienależnie pobranych, biorąc pod uwagę stan prawny na lipiec i sierpień 2019 r., ustawodawca zaliczył w art. 25 ust. 2 ustawy pomocowej: świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie; świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
W rozpoznawanym przypadku informacją z [...] lipca 2019 r. przyznano skarżącej świadczenie wychowawcze na córkę W. od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. Zdaniem sądu, aby uznać świadczenie tą informacją przyznane i wypłacone w okresie lipiec - sierpień 2019 r. za nienależnie pobrane, a nadto w – co istotne - trwającym cały czas do 2021 r. okresie świadczeniowym, należałoby doprowadzić do uchylenia prawa do świadczenia za ww. okres lipiec i sierpień 2019 r. przez wydanie decyzji administracyjnej na podstawie art. 13a ust. 1 w związku z art. 27 ust. 1 ustawy pomocowej. Jednakże w sprawie niniejszej skutecznie do tego nie doszło. Decyzja administracyjna uchylająca ww. informację z [...] lipca 2019 r. w części (w stosunku do S. C. na dziecko W.) i wydana przez Wójta Gminy P. [...] września 2019 r. została skutecznie wyeliminowana z obrotu prawnego prawomocną decyzją SKO w Ł. z [...] stycznia 2020 r. stwierdzającą nieważność.
Wskutek tej decyzji Kolegium powstała sytuacja, w której w trwającym okresie świadczeniowym (do 2021 r.), w stosunku do ustalonego informacją z [...] lipca 2019 r. prawa S. C. do świadczenia wychowawczego na córkę W. nie została wydana decyzja administracyjna uchylająca to prawo (na dzień wydania zaskarżonej decyzji Kolegium z [...] lutego 2020 r.), a zatem nie można było również wydać decyzji stwierdzającej, że świadczenie wychowawcze przyznane S. C. za lipiec i sierpień 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Zwróciło na tę okoliczność uwagę Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i stanowisko to należy zaakceptować jako prawidłowe w okolicznościach tej konkretnej sprawy. To zaś musiało prowadzić do uchylenia decyzji organu pierwszej instancji i w konsekwencji na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. do umorzenia (jako bezprzedmiotowego) postępowania w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych za lipiec i sierpień 2019 r. wypłaconych S. C. na córkę W..
W konkluzji zatem stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jest korzystna dla skarżącej a przy niewystąpieniu okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności tej decyzji (w zasadzie można by rozważać wyłącznie wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa lub bez podstawy prawnej, tj. art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.), należało skargę oddalić jako bezzasadną. Na datę zaskarżonej decyzji powstał bowiem stan prawny, w którym nie funkcjonuje w obrocie prawnym decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego na córkę W., w tym w szczególności za miesiące lipiec i sierpień 2019 r., a jednocześnie funkcjonuje w obrocie prawnym informacja o przyznaniu jej tych świadczeń – a więc informacja potwierdzająca to prawo.
Tym samym nie można stwierdzić, że w sposób oczywisty świadczenie za te miesiące wypłacono mimo braku prawa do niego (art. 25 ust. 1 pkt 6 ustawy pomocowej). W konsekwencji również od strony nie będą mogły być egzekwowane świadczenia wychowawcze wypłacone za lipiec i sierpień 2019 r. na córkę W..
Sąd podkreśla, że ocenia zaskarżoną decyzję na datę jej wydania i ocena legalności tak sprawowana nie może uwzględniać okoliczności, które miały miejsce później. Kolejne zapadające w stosunku do skarżącej decyzje będą podlegały odrębnemu zaskarżeniu.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.