Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstokuz 13 lipca 2023 r., sygn. akt II SA/Bk 381/23

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z 24 marca 2023 r. nr 406.98/E-8/22/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku z 21 grudnia 2022 r. nr 012966/SP/12/2022, którą odmówiono M. S. (dalej: skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 7 listopada 2022 r. skarżący zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. I. Dołączył m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki, z którego wynika, że jest ona niepełnosprawna w stopniu znacznym od 26 lipca 2018 r. oraz oświadczenie, w którym wskazał, że obecnie nie pracuje, nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jest jedynakiem i jedyną osobą, która może się opiekować ciężko chorą matką.

W trakcie przeprowadzonego 23 listopada 2022 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką, jest uczniem Zespołu Szkół R. w B. w trybie dziennym, ponadto uczestniczy w praktykach zawodowych w okresie od 16 września 2022 r. do 27 maja 2023 r. w Zakładzie M. Skarżący sprawuje opiekę nad matką około siedmiu godzin dziennie, świadczy pomoc przy poruszaniu się co 4-5 tygodni, pomaga w obmywaniu ciała, przynosi posiłki z pobliskiego baru, po zabiegach częściowo pomaga ubierać się, przygotowuje i podaje leki, wstrzykuje insulinę, jak również pomaga przy prowadzeniu gospodarstwa domowego w chwilach osłabienia matki. Wszystkie te czynności wykonuje w chwilach wolnych od zajęć w szkole. Do wywiadu dołączono oświadczenie skarżącego, zaświadczenie o odbywaniu przez niego praktyk, zaświadczenie lekarskie, z którego wynika, że rodzice matki skarżącego nie są w stanie sprawować opieki nad córką oraz umowę o praktyczną naukę zawodu z 9 września 2022 r.

Decyzją z 21 grudnia 2022 r. Prezydent Miasta Białegostoku odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącego opieki nad matką, jednakże wykonywane czynności mają charakter pomocowy, są powszechnie wykonywane w każdej rodzinie, także gdy członkowie rodziny pracują zawodowo i mają pod opieką osoby niepełnosprawne. Zakres i czas sprawowania tej opieki jest niewystarczający do ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia, bowiem nie jest to opieka stała oraz nie wymaga ona rezygnacji z pracy zarobkowej przez skarżącego.

Ponadto organ powołał się na przepis art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej: u.ś.r.) i wywiódł, że skoro ustalony stopień niepełnosprawności matki strony datuje się od 26 lipca 2018 r., to nie została spełniona przesłanka wieku powstania niepełnosprawności wynikająca z tego przepisu.

Odwołanie złożył skarżący. Zarzucił organowi:

1. - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez dokonanie jego błędnej wykładni, w tym nieuwzględnienie skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 w oparciu o który obecnie nie sposób wyinterpretować żadnej normy prawnej uzależniającej przyznawanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od momentu powstania niepełnosprawności;
2. - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez dokonanie jego błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, że zakres i czas opieki sprawowanej przez odwołującego nad niepełnosprawną matką nie stanowi pomocy o charakterze stałym, w sytuacji gdy przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki wykazuje gotowość niesienia pomocy, przy tym sprawowanie stałej opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę;
3. - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 8 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.) w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. przez lakoniczne sformułowanie uzasadnienia rozstrzygnięcia, w sposób sprzeczny z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej, polegające na braku wyjaśnienia stronie zasadności przesłanek, którymi organ kierował się przy załatwieniu sprawy, zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji i weryfikacji prawidłowości twierdzeń organu.

Zaskarżoną decyzją z 24 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Zdaniem Kolegium bezspornie matka strony jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 26 lipca 2022 r. Nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji, iż wiek w którym powstała u niej niepełnosprawność (po ukończeniu 18 lub 25 roku życia) wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium powołało się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13, w którym orzeczono o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. SKO wskazało, że powyższe nie powoduje jednak możliwości uzyskania przez wnioskodawcę świadczenia pielęgnacyjnego.

Przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. są bowiem przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od łącznego ich wystąpienia. Niespełnienie którejkolwiek z nich, bez względu na zaistnienie pozostałych, skutkuje brakiem uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wywiódł, że bez wątpienia na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Skarżący jest jednak uczniem w trybie dziennym, ponadto uczestniczy w praktykach zawodowych, na które uczęszcza w trybie zaocznym (piątek, sobota, niedziela w godzinach popołudniowych) i we własnym zakresie przygotowuje się do egzaminów zawodowych. Zadeklarował rezygnację z egzaminów maturalnych, a co za tym idzie z dalszego kształcenia. Czynności wykonywane przez skarżącego w trakcie opieki nad matką nie mają charakteru stałego, poza tym nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. Są działaniami wykonywanymi w każdej rodzinie, także w rodzinach, w których są osoby niepełnosprawne, a jej członkowie pracują zawodowo. Kolegium nie kwestionuje sprawowanej opieki nad matką, jednak nie zgadza się, że pomoc ta ma charakter długotrwały i stały. SKO uznało za właściwe stanowisko NSA w sprawie I OSK 351/21 (wyrok z 24 czerwca 2021 r.), w której sąd wskazał, że opieka w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. musi być stała lub długoterminowa.

Nie może być świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, sporadycznie. Zakres opieki powinien wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Omawiane świadczenie jest bowiem przyznawane nie za opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być więc traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje.

SKO zaznaczyło, że skarżący w dacie wydania decyzji w pierwszej instancji był uczniem III klasy technikum, w której kontynuował naukę w systemie dziennym. Nie było zatem podstaw do uznania, że mógł jednocześnie sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką w taki sposób, aby opieka ta mogła zostać uznana za stałą lub długoterminową. Jak wskazał NSA, uczeń szkoły średniej, uczący się w systemie dziennym, nie ma możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny z uwagi na fakt, że obowiązki jakie wiążą się z nauką wykluczają sprawowanie takiej opieki rozumianej jako stała (ciągła). Do obowiązków każdego z uczniów szkoły średniej, aż do jej ukończenia, należy bowiem systematycznie uczęszczanie na zajęcia edukacyjne, zdobywanie i poszerzanie wiedzy, przygotowanie się do zajęć edukacyjnych oraz aktywne uczestniczenie w lekcjach, co w zasadzie wyłącza przypisanie osobie z obowiązkiem szkolnym cechy opiekuna uprawnionego do świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro więc skarżący jest uczniem Zespołu Szkół R., to nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny.

Skargę do sądu administracyjnego wywiódł M. S. Zarzucił:

1. I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
2. 1) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art 80 k.p.a. przez dokonanie dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego i wyprowadzenie niesłusznych wniosków skutkujące wadliwym ustaleniem, że opieka sprawowana przez skarżącego nad niepełnosprawną matką nie ma charakteru stałej ani długotrwałej, zaś jej zakres nie wyklucza możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, w sytuacji gdy: a) skarżący zamieszkuje wraz z matką i wspomaga ją w prowadzeniu gospodarstwa domowego, podaje jej leki, wstrzykuje insulinę (kilkukrotnie w ciągu dnia), pomaga w obmywaniu ciała, ubieraniu się, pomaga przy poruszaniu się, przygotowuje posiłki w domu (przynajmniej trzykrotnie każdego dnia), ścieli łóżko, sprząta, wynosi śmieci, robi pranie, wykupuje leki, wozi matkę do lekarzy, b) skarżący wskazywał, że sprawuje nad matką opiekę łącznie w wymiarze około 7 godzin dziennie, c) skarżący wykazuje ciągłą gotowość niesienia pomocy matce - gdy jest taka potrzeba (np. zawiezienie na badania) zmuszony jest opuszczać lekcje, zwykle specjalnie po zajęciach w szkole przyjeżdża do domu aby zrobić matce jedzenie, podać leki, a czynności te musi powtórzyć wieczorem, d) z uwagi na stale pogarszający się stan zdrowia matki - coraz większe trudności z poruszaniem się, zalecenie lekarza o poruszaniu się na wózku inwalidzkim, stwierdzenie w marcu 2023 r. dysfunkcji narządu wzroku obu oczu, co powoduje duże trudności z wykonywaniem podstawowych czynności dnia codziennego - skarżący zrezygnował z nauki w trybie dziennym,
3. 2) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, w sytuacji gdy naruszenie przepisów uzasadniało jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
4. II. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nie zachodziły wymienione w tym przepisie przesłanki dla uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia.

Zdaniem skarżącego, nie jest on obecnie w stanie podjąć się zajęcia zarobkowego, gdyż musi świadczyć pomoc matce. Choruje ona na cukrzycę i zgodnie z zaleceniami lekarskimi musi spożywać posiłki mniejsze, jednak częściej. Każdego dnia rano skarżący przygotowuje matce śniadanie, pomaga jej w umyciu się i ubraniu, ścieli jej łóżko, sprząta, wynosi śmieci. Zwykle specjalnie po zajęciach w szkole przyjeżdża do domu, aby zrobić matce jedzenie, podać leki. Czynności te musi też powtórzyć wieczorem. Skarżący sprząta, robi pranie, wykupuje leki, wozi matkę do lekarzy. Z uwagi na stale pogarszający się stan zdrowia matki wymaga ona coraz większej pomocy ze strony syna, który zrezygnował z nauki w trybie dziennym. Do skargi skarżący dołączył m.in. zaświadczenie lekarskie z 28 marca 2023 r., z którego wynika, że matka skarżącego nie jest w stanie przemieszczać się bez użycia wózka inwalidzkiego, zaświadczenie lekarskie z 23 marca 2023 r., z którego wynika, że matka skarżącego cierpi na dysfunkcję nadrządu wzroku (obydwu oczu) oraz zaświadczenie wydane przez Zespół Szkół R. w B. z 22 marca 2023 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę materialnoprawną decyzji stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom innym niż wymienione w punktach 1-3, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osobami, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. są osoby, na których, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Skarżący, syn niepełnosprawnej matki, niewątpliwie należy do kręgu osób o jakich mowa w cytowanym art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Za zasadniczą przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy uznać niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Bezsporne jest, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 2 grudnia 2022 r., którego ustalenia nie zostały podważone, wynika że skarżący sprawuje opiekę nad matką codziennie - wskazał wówczas, że w wymiarze około siedmiu godzin. Pracownik socjalny potwierdził, że fakt sprawowania opieki (w zakresie czynności wskazanych w wywiadzie i oświadczeniu skarżącego) nie budzi zastrzeżeń. Organy zakwestionowały zakres tej opieki w kontekście tego, że skarżący był uczniem szkoły w trybie nauki dziennej, a z umowy o praktyczną naukę zawodu wynikał obowiązek uczestniczenia w praktykach zawodowych w okresie od 16 września 2022 r. do 27 maja 2023 r. Zdaniem jednak sądu zbyt dużą uwagę organy przywiązały do treści dokumentu o odbywaniu nauki zawodu i do dziennego trybu nauki, gdy tymczasem na inne fakty wskazują dowody uwzględnione przez organ a na inne dowody nieprzeanalizowane przez organy, w tym treść przedłożonych przez skarżącego zaświadczeń.

Dodatkowo należy zauważyć, że od złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne (7 listopada 2022 r.) do wydania decyzji w drugiej instancji (24 marca 2023 r.) minęły ponad cztery miesiące, w których zmienił się stan faktyczny sprawy. Obowiązkiem organu odwoławczego jako organu merytorycznego było dostrzeżenie tych zmian i ich ocena dla wyniku sprawy, co nie nastąpiło.

Zgodzić się należy z Kolegium, że dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego musi istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny. Świadczenie nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki stałej lub długoterminowej.

Wstępnie wskazać trzeba, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, wyznaczona zakresem niepełnosprawności podopiecznego. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (vide np. wyrok z 19 lipca 2022 r., II SA/Po 354/22, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Po drugie, przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, przy czym może to być sytuacja rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania go (vide np. wyrok z 24 października 2008 r., I OSK 1758/07).

Zdaniem sądu, przedwcześnie organy przyjęły, że z uwagi na pobieranie przez skarżącego nauki w trybie dziennym brak jest związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że skarżący 22 czerwca 2022 r. skończył 18 lat co oznacza ustanie obowiązku szkolnego (art. 70 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Po drugie, bycie uczniem i zawarcie umowy o praktyczną naukę zawodu choć co do zasady (i w większości przypadków) oznacza związanie się obowiązkiem nauki i odbywania praktyki, to jednak w tej konkretnej sprawie znajdujące się w aktach dokumenty wskazują, iż faktycznie ani nauka, ani praktyka zawodowa nie były realizowane w zakresie wynikającym z ww. dokumentów, tj. wymagającym obecności ucznia w szkole i na praktykach. Już w zaświadczeniu z 28 listopada 2022 r. wychowawca Zespołu Szkół R. Centrum Kształcenia wskazał, że skarżący jest uczniem Szkoły w trybie dziennym, ale we własnym zakresie (zaocznie) przygotowuje się do egzaminów państwowych (k. 18 akt adm.).

Z kolei w "Zaświadczeniu o przebiegu nauczania" z 16 stycznia 2023 r. wychowawca ww. Zespołu Szkół wskazał, że "Ze względu na wyjątkową i trudną sytuację rodzinną [...] M. S. uczęszcza na praktyki zawodowe w systemie zaocznym (godziny popołudniowe piątek, sobota, niedziela) oraz samodzielnie przygotowuje się do egzaminów państwowych we własnym zakresie. [...] Kategorie B (nieczytelne – przyp. sądu) T również zdał we własnym zakresie [...] zadeklarował rezygnację z egzaminów maturalnych a co się z tym wiąże z dalszego kształcenia [...]" (k. 35 akt adm.). Natomiast w zaświadczeniu z 22 marca 2023 r. wystawionym również przez wychowawcę ww. Zespołu Szkół (k.

8) wskazano, że rezygnacja z nauki dziennej przez skarżącego miała związek z sytuacją rodzinną. W dokumencie tym znalazły się również następujące sformułowania "Niska frekwencja w szkole spowodowana opieką dzienną (jedyny opiekun w rodzinie i bardzo ciężka sytuacja życiowa i chorobowa). Nie ma możliwości materialnych aby zatrudnić opiekuna w codziennym życiu rodziny I. Z uwagi na zaangażowanie M. S. w roku szkolnym 2022/2023 i postawę godną naśladowania w życiu podjęta została decyzja o wydaniu świadectwa szkolnego zgodnie z harmonogramem kalendarza szkolnego. Rezygnacja z nauki nastąpi w dniu 25 kwietnia 2023 r."

Zdaniem sądu powyższe co najmniej uprawdopodabnia, że zaangażowanie skarżącego w opiekę nad matką było na tyle znaczne, iż wykluczało podejmowanie jakiejkolwiek stałej aktywności poza sprawowaniem opieki, nie tylko w zakresie kontynuowania i dokończenia nauki w trybie dziennym, ale też równoznacznie – w zakresie podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Tym samym wydanie decyzji odmownej spowodowało powstanie sytuacji, w której skarżący - sprawując opiekę nad matką posiadającą znaczny stopień niepełnosprawności - został bez dogłębnego wyjaśnienia sprawy pozbawiony prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy istnieje prawdopodobieństwo, że nie mógł podjąć żadnej innej poza opieką stałej aktywności (edukacyjnej bądź zawodowej). Okoliczność więc, że skarżący nie pozostawał jeszcze w zatrudnieniu nie wykluczała co do zasady przyznania świadczenia. Odmowa prawa do świadczenia byłaby uzasadniona, gdyby skarżący zrezygnował z nauki a zakres opieki uprawniałby do stwierdzenia, że może podjąć zatrudnienie. To jednak z akt sprawy w sposób niebudzący wątpliwości nie wynika.

Z przedłożonych dokumentów widać wyraźnie, że zakres opieki opisany w oświadczeniu z 2 grudnia 2022 r. mógł ulec zmianie do dnia wydania decyzji w drugiej instancji, skoro skarżący stopniowo rezygnował z nauki. Opieka nad matką była priorytetowa i na tyle pochłaniająca, że skutkowała niską frekwencją skarżącego w szkole, a finalnie także rezygnacją z dalszej nauki, w związku też ze stale pogarszającym się stanem zdrowia matki (vide ww. zaświadczenia lekarskie). Organy tymczasem zbyt formalnie podeszły do kwestii uczenia się przez skarżącego w systemie dziennym, a zbyt mało uwagi poświęciły ustaleniu i zweryfikowaniu w jakim zakresie faktycznie sprawowana była i jest opieka oraz czy w świetle powyższych okoliczności jej zakres uległ zmianie od oświadczenia począwszy od oświadczenia z 23 listopada 2022 r. i wywiadu środowiskowego z 2 grudnia 2022 r. do daty wydania zaskarżonej decyzji. Stan faktyczny sprawy może przecież ulegać zmianie w trakcie postępowania i organy mają obowiązek te zmiany uwzględnić.

Budzi zastrzeżenia nie dość dogłębne wyjaśnienie sprawy zwłaszcza w kontekście pozytywnej opinii wychowawcy skarżącego, który stwierdził wręcz o "postawie godnej naśladowania" prowadzącej do wystawienia świadectwa mimo niskiej frekwencji na zajęciach. Wydaje się, że wychowawca szkolny może mieć większą wiedzę o sytuacji skarżącego niż organ, co wymaga zweryfikowania. Podobnie jak wymaga weryfikacji faktyczny zakres opieki. Jak wynika z akt sprawy, opieka była sprawowana przez skarżącego codziennie, w jej zakres wchodziły czynności opiekuńcze, ale także prowadzenie gospodarstwa domowego. Jej charakter zdecydowanie można opisać jako stały, bowiem była to opieka ciągła w sensie jej rozciągłości w czasie.

Skarżący w opiece nad matką musiał wykonywać określone czynności jak pomoc przy obmywaniu ciała, ubieranie się, przygotowywanie czy przynoszenie posiłków, przygotowywanie i podawanie leków (w tym wstrzykiwanie insuliny). Wszystkie te czynności skarżący, jak deklaruje, musi wykonywać kilkukrotnie w ciągu dnia. Skarżący także ścieli łóżko, sprząta, wynosi śmieci, robi pranie, wykupuje leki czy wozi matkę do lekarzy. Czynności te, z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego, są również wykonywane często codziennie, co świadczy o ich stałym charakterze.

W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 17).

Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tego pojęcia, nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia. Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna zostać odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

W świetle powyższego "faktu instytucjonalnego" należy wskazać, że stan zdrowia matki skarżącego nie wskazuje na to, aby wymagała ona opieki jedynie w takim zakresie, który nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia zatrudnienia. Skoro matka jest osobą o ograniczonej zdolności do samodzielnej egzystencji (vide orzeczenie o stopniu niepełnosprawności), to organ powinien rozważyć, czy prowadzenie przez skarżącego gospodarstwa domowego nie jest przypadkiem rodzajem opieki ustawicznej, ciągłej, wymagającej stałej gotowości do świadczenia pomocy w każdej dziedzinie aktywności życiowej, zwłaszcza że nie ma innej osoby taką opiekę mogącej świadczyć. Analizą i oceną organu powinno zostać również objęte to, czy wymiar sprawowanej opieki jest porównywalny z wymiarem etatu pracowniczego, a opieka sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy.

Dodatkowo zauważyć należy, że dysfunkcja zdrowotna matki skarżącego postępuje, co również wymaga ponownej oceny wpływu na zakres wymaganej opieki – tak aby i ustalenia faktyczne, i ocena prawna odpowiadały aktualnej a nie historycznej sytuacji rodziny skarżącego. Nie jest też powiedziane, że skoro skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego 7 listopada 2022 r., to wyłącznie od tej daty świadczenie mogłoby zostać przyznane. Data złożenia wniosku wyznacza jedynie najwcześniejszy moment, od którego wniosek może zostać uwzględniony.

Należy przy tym podkreślić, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki (vide: B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 17).

Reasumując powyższe stwierdzić trzeba, że przedwczesne i nieuzasadnione było przyjęcie przez organy braku przesłanki niepodejmowania zatrudnienia w sytuacji gdy oceniły jedynie dokumenty o byciu przez skarżącego uczniem szkoły w trybie dziennym bez rozważenia czy nauka była w ogóle kontynuowana a jeśli nie to z jakich powodów. Oczywiste jest, że jeśli skarżący nie mógł kontynuować nauki w trybie dziennym, i faktycznie jej nie kontynuował, to nie mógłby również podjąć zatrudnienia. Nie jest zgodne z prawem "karanie" go za taki stan nieprzyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego.

Podobnie przedwcześnie organy odrzuciły koncepcję o sprawowaniu przez niego opieki w zakresie uzasadniającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy nie rozważyły czy ograniczenie jego matki w zdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga takiej aktywności syna na co dzień, która odpowiada sprawowaniu opieki ustawicznej, ciągłej i długotrwałej, w skład której wchodzi również prowadzenie gospodarstwa domowego.

Trafny zatem okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. odmowę przyznania świadczenia mimo że okoliczności sprawy nie zostały dostatecznie wyjaśnione. Zaniechanie to odpowiada naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Ponownie prowadząc sprawę organ zastosuje się do oceny prawnej sądu sformułowanej w niniejszym uzasadnieniu, tzn. jednoznacznie ustali moment, od którego skarżący sprawując opiekę nad matką nie mógł kontynuować edukacji, a także jednoznacznie ustali zakres sprawowanej od tego momentu opieki – a następnie rozważy i oceni czy oraz konkretnie od kiedy skarżący mógł spełniać przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Natomiast oczywiście uzasadnione są argumenty Kolegium odnośnie tego, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13 moment powstania niepełnosprawności (wiek, w którym niepełnosprawność powstała – art. 17 ust. 1b u.ś.r.) nie może być przesłanką relewantną przyznania bądź nieprzyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. w ww. sprawie orzekł o niezgodności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – to oceny przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tej części przepisu, której niekonstytucyjność została stwierdzona wyrokiem Trybunału. W konsekwencji data powstania niepełnosprawności u wymagającej opieki matki skarżącego nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia.

Mając na uwadze powyższe, w pkt 1 sentencji wyroku orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji pierwszoinstancyjnej na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: p.p.s.a.). O zasądzeniu kosztów postępowania sądowego od organu odwoławczego na rzecz skarżącego, w wysokości 480 zł, orzeczono w pkt 2 sentencji wyroku, na mocy art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. Kwota ta stanowi wynagrodzenie pełnomocnika, wynikające z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800).