Uzasadnienie
Skarżąca W.Ł. wystąpiła do Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. po raz pierwszy w 1999 r. z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji rodziców do Rzeszy Niemieckiej do pracy przymusowej i osadzenia ich w obozie pracy w Hanowerze, gdzie skarżąca [...].01.1943 r. urodziła się.
Decyzją z [...] lipca 2000 r. organ odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego i decyzja ta stała się ostateczna.
W 2004 r. skarżąca powtórnie zwróciła się z żądaniem przyznania jej świadczenia pieniężnego z ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Wniosek ten – z racji niepowołania się przez stronę na ustawowe podstawy wznowienia postępowania ani na ustawowe podstawy stwierdzenie nieważności poprzedniej decyzji – został potraktowany jako żądanie zmiany decyzji ostatecznej w trybie art. 154 kpa. Organ po rozpatrzeniu wniosku decyzją z [...] kwietnia 2005 r. orzekł o odmowie zmiany decyzji z [...] lipca 2000 r. stwierdzając, że nie uległ zmianie stan prawny i faktyczny sprawy. Wskazując na definicję z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31.05.1996 r. pojęcia "deportacja", organ wskazał, że matka skarżącej wywieziona została do Hanoweru w maju 1942 r. z Kijowa tj. z terytorium byłego ZSRR a nie z terytorium należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed 01.09.1939 r. Stąd brak podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego.
Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył w imieniu i na rzecz skarżącej – Ś. [...] Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej, które to stowarzyszenie wniosło o dopuszczenie go do udziału w postępowaniu. Stowarzyszenie powołało się na orzecznictwo wypracowane na tle stosowania przepisów ustawy z 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym... (...) oraz wskazało na treść art. 1 ust. 1 i 2 pkt 1 tejże ustawy.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ najpierw decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. orzekł o utrzymaniu w mocy wcześniejszej decyzji z [...] kwietnia 2005 r., po czym w dniu [...] września 2005 r. wydał postanowienie o dopuszczeniu do udziału w postępowaniu Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej.
W uzasadnieniu decyzji utrzymującej w mocy odmowę przyznania świadczenia pieniężnego organ przytoczył następującą argumentację:
Zauważyć należy, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu (...) represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Jednocześnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego matka strony, wywieziona została z Kijowa (teren byłego ZSRR) gdzie urodziła się i mieszkała, a więc z obszaru nie należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Również we wnioskowanym okresie matka strony posiadała obywatelstwo ZSRR. Związek małżeński z ojcem strony matka zawarła po wojnie 22.05.1945 r.
W myśl art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R. P. nr 7, poz.
44) "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Zgodnie z aktem małżeństwa rodzice strony zawarli związek małżeński w dniu 22.05.1945 r., a zatem strona w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, jako dziecko obywatelki ZSRR posiadała obywatelstwo radzieckie i nie spełnia tym samym warunku koniecznego dla uzyskania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym... (...).
Stowarzyszenie Urodzonych w Niewoli Niemieckiej działając na rzecz W.Ł. złożyło na niniejszą decyzję skargę, w której podniosło, że decyzja naruszyła przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. a postępowanie organu uchybiło przepisom proceduralnym, z których fakt braku dopuszczenia stowarzyszenia do udziału w postępowaniu przed wydaniem zaskarżonej decyzji nosi znamiona rażącego naruszenia prawa. Za niezrozumiałe stowarzyszenie uznało powoływanie się przez organ na art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Ustawa ta obowiązywała tylko i wyłącznie na terytorium państwa polskiego i to w okresie pokoju.
Nadto organ przypisując skarżącej obywatelstwo matki pomija fakt późniejszego zawarcia przez matkę związku małżeńskiego z biologicznym ojcem, posiadającym obywatelstwo polskie, też deportowanym do robót przymusowych. Skarżący akcentuje powszechność historyczną zakazu zawierania związków małżeńskich przez robotników przymusowych i wynikający z tego zakazu fakt możliwości zawarcia małżeństwa przez rodziców skarżącej dopiero po zakończeniu działań wojennych.
Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. zważył, co następuje:
Skarga podlegała uwzględnieniu. W pierwszej kolejności Sąd z urzędu dokonał oceny dopuszczalności skargi wniesionej przez organizację społeczną na rzecz W.Ł. Zgodnie z art. 50 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) organizacja społeczna jest uprawniona do wniesienia skargi w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób w sytuacji gdy dana sprawa pozostaje w zakresie statutowej działalności organizacji a sama organizacja brała udział w postępowaniu administracyjnym. Nie ulega wątpliwości, że sprawa dotycząca przyznania świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, pozostaje w ścisłym związku ze statutowym celem działania Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej, określonym w § 5 statutu stowarzyszenia (vide: treść statutu k. 14-18 akt sądowych).
Z paragrafu powyższego wynika bowiem, że celem stowarzyszenia jest integracja Polaków urodzonych na należących do i byłym terytorium III Rzeszy Niemieckiej, organizowanie samopomocy humanitarnej oraz dążenie do uzyskania rekompensaty materialnej i moralnego zadośćuczynienia z tytułu pobytu matek lub rodziców na terenie III Rzeszy Niemieckiej i poniesionych szkód. W.Ł., na rzecz której udział w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym zgłosiło skarżące stowarzyszenie, jest od 1997 r. członkiem tego stowarzyszenia (vide: adnotacja stowarzyszenia na kwestionariuszu opiniującym wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego – k. 12 odwrót akt administracyjnych). W.Ł. urodziła się [...] stycznia 1943 r. na terenie III Rzeszy, w czasie pozostawania rodziców na deportacji do pracy przymusowej, świadczonej w Fabryce Chemicznej Heinkl’a – Zakładzie Surowców Wtórnych w Hanowerze.
Sąd uznał również, że skarżące stowarzyszenie brało udział w postępowaniu administracyjnym poprzedzającym etap postępowania sądowego, mimo iż formalne postanowienie o dopuszczeniu stowarzyszenia do udziału w postępowaniu administracyjnym na prawach strony zostało wydane dopiero po wydaniu decyzji ostatecznej rozstrzygającej sprawę. Nie ulega bowiem wątpliwości, że decyzja ostateczna jest następstwem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonego nie przez W.Ł. ale przez stowarzyszenie działające wprawdzie na jej rzecz, ale zgłaszające swój udział w postępowaniu administracyjnym na prawach strony (vide: treść wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy k, 32 akt administracyjnych). Powołanie się we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy również na pełnomocnictwo udzielone stowarzyszeniu przez W.Ł., z racji oczywistej nieskuteczności takiego umocowania (w postępowaniu administracyjnym pełnomocnikiem strony mogła być wyłącznie osoba fizyczna a nie organizacja zgodnie z art. 33 § 1 kpa), traktowane być mogło wyłącznie jako potwierdzenie wiedzy W.Ł. co do podjętych na jej rzecz przez stowarzyszenie działań.
Gdyby zatem nie było wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonego przez stowarzyszenie, które w postępowaniu administracyjnym mogło działać we własnym wyłącznie imieniu (jedynie na rzecz osoby trzeciej), nie byłoby etapu postępowania odwoławczego w sprawie. Rozstrzygnięcie o dopuszczeniu stowarzyszenia do udziału w postępowaniu administracyjnym, późniejsze w czasie, niż data rozpoznania wniosku stowarzyszenia o ponowne rozpatrzenie sprawy, było błędne i naruszyło art. 31 § 1 kpa, ale z naruszenia przez organ tego przepisu nie można wyprowadzać negatywnych dla strony skarżącej skutków albowiem de facto stowarzyszenie zostało dopuszczone do udziału w postępowaniu administracyjnym w momencie przystąpienia przez organ do merytorycznego rozpatrzenia sprawy w postępowaniu dwuinstancyjnym na skutek wniosku stowarzyszenia o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Sam organ wnosząc w odpowiedzi na skargę o jej oddalenie a nie odrzucenie, nie kwestionuje uczestnictwa stowarzyszenia na prawach strony w postępowaniu administracyjnym.
Przechodząc do merytorycznej oceny skargi Sąd stwierdza, że jej zarzutom nie można odmówić słuszności. Punktem wyjścia dla rozważań czy skarżąca była obywatelką Polski w okresie poddania represjom (od [...] stycznia 1943 r. do wyzwolenia w 1945 r.), winno być ustalenie czy skarżąca była dzieckiem ślubnym, czy dzieckiem nieślubnym. Obowiązująca w okresie poddania represjom ustawa z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. nr 7, poz.
44) wprowadziła bowiem w art. 5 zapis, iż przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki. Faktem bezspornym w sprawie jest, że ojciec W.Ł. był Polakiem a matka obywatelką ZSRR. Faktem bezspornym też jest, że rodzice W.Ł. zawarli związek małżeński po wyzwoleniu tj. 22 maja 1945 r. Zdaniem Sądu organ traktując W.Ł. jako obywatelkę ZSRR, pominął wynikający z powojennego ustawodawstwa rodzinnego fakt zrównania statusu prawnego dzieci zrodzonych przed zawarciem związku małżeńskiego swych rodziców ze statusem prawnym dzieci z małżeństwa i wynikającą z tego faktu konieczność traktowania W.Ł. jako dziecko ślubne.
W art. XIII przepisów wprowadzających prawo rodzinne (dekret z dnia 22 stycznia 1946 r. – Dz. U. R. P. nr 6, poz.
- 53) stwierdzone zostało, iż prawo rodzinne uregulowane dekretem z 22 stycznia 1946 r. (Dz. U. R. P. nr 6, poz.
- 52) stosuje się też do unormowanych w nim stosunków prawnych, chociażby powstały przed jego wejściem w życie, o ile nie stanowią inaczej dalsze przepisy wprowadzające. Stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, oceniać należało według przepisów dekretu z 22 stycznia 1946 r. (vide: art. XXIII § 1 przepisów wprowadzających), w szczególności należało dzieci uważać za uprawnione z mocy samego prawa, jeżeli spełnione były warunki, przewidziane w art. 63 prawa rodzinnego. Przepis art. 63 § 1 prawa rodzinnego z 22 stycznia 1946 r., stanowił zaś wprost, iż "dziecko, zrodzone przed zawarciem związku małżeńskiego swych rodziców, uważa się wskutek tego związku za dziecko z małżeństwa". Przepis powyższy w odniesieniu do sytuacji W.Ł. oznaczał, że winna ona była być traktowana jako dziecko ślubne a w konsekwencji jako takie, które przez urodzenie nabyło obywatelstwo ojca. Organ odmawiając W.Ł. ciągłości obywatelstwa polskiego, nie wyprowadził zatem właściwego wniosku z podnoszonego konsekwentnie przez stowarzyszenie faktu zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców represjonowanej (dopiero po wyzwoleniu z racji – wedle twierdzeń skarżącego – zakazu zawierania małżeństw przez robotników przymusowych). Z wyjaśnień W.Ł. podanych na rozprawie, wynika, że wróciła ona z rodzicami do Polski wkrótce po zawarciu przez nich związku małżeńskiego (pod koniec maja 1945 r.), gdzie osiedlili się w Ł. Ani matka W.Ł. nie była nigdy traktowana jako obywatelka innego państwa niż Polska (nabyła to obywatelstwo przez zamążpójście) ani W.Ł. nie była nigdy traktowana jako obywatelka innego państwa niż Polska. I w odniesieniu do W.Ł. i w odniesieniu do jej matki, nie były – wedle twierdzeń W.Ł. – podejmowane kroki w kierunku uzyskania obywatelstwa polskiego poprzez nadanie, Zaniechanie zresztą przez organ wyjaśnienia jak W.Ł. uzyskała obywatelstwo polskie, skoro – zdaniem organu – nie nabyła go przez urodzenie, dowodzi powierzchowności przeprowadzonego w sprawie postępowania.
W wyroku z 30 września 2004 r. (sygn. II SA/Lu 1536/03) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyprowadził pogląd, iż odmowa przyznania świadczenia pieniężnego osobie urodzonej i przebywającej ponad 6 miesięcy w miejscu wykonywania prac przymusowych przez rodziców, w wyniku ich deportacji, narusza przepis art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich a w wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r. (sygn. OSK 135/04) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.
Zdaniem Sądu w odniesieniu do świadczeń pieniężnych z w/w ustawy na rzecz dzieci urodzonych w okresie deportacji rodziców do pracy przymusowej bądź urodzonych w okresie osadzenia rodziców w obozach pracy, a nabywających przez urodzenie obywatelstwo polskie, nie może mieć znaczenia fakt niepolskiego pochodzenia drugiego z rodziców. Wystarczające jest, by rodzic, po którym polskie obywatelstwo nabyło takie dziecko, spełniał przesłanki z art. 2 pkt 1 lub 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym...(...).
W okolicznościach niniejszej sprawy organ koncentrując się na pochodzeniu matki W.Ł., nie dokonał ustaleń, jak w miejscu świadczenia pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy znalazł się ojciec represjonowanej. Brakuje przy tym jednoznacznych ustaleń, czy praca świadczona w Hanowerze przez rodziców W.Ł., była związana z osadzeniem ich w obozie pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy, czy z deportacją z rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. W.Ł. wnosząc o przyznanie świadczenia pieniężnego wskazywała na osadzenie rodziców w obozie pracy przymusowej.
Nadto z metryki chrztu W.Ł. wynika, ich chrzest miał miejsce w kaplicy obozowej (Hanower – Empelde). Podkreślić należy, że ustawa z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... (...) traktuje rozłącznie kategorie osób "deportowanych do pracy przymusowej" i "osadzonych w obozach pracy", co oznacza, że wystarczy wykazanie albo faktu deportacji o pracy przymusowej albo osadzenia w obozie pracy (vide: wyrok NSA z 30 czerwca 2000 r. sygn. V SA 3029/99), przy czym jedynie pojęcie "deportacji" obwarowane jest warunkiem wywiezienia z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że organ przy rozpatrywaniu wniosku dopuścił się zarówno naruszenia prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, jak i naruszenia przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy i dlatego skargę uwzględnił (art. 145 § 1 pkt 1 lit "a" i "c" ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 153, poz. 1270). Konsekwencją uwzględnienia skargi było orzeczenie z urzędu o niemożności wykonania zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku (art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 153, poz. 1270).
Skarżące stowarzyszenie zostało zwolnione z kosztów sądowych w sprawie a poniesienia innych kosztów postępowania nie wykazało, stąd nie orzeczono o zwrocie na jego rzecz kosztów.