Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] października 2022 r. znak [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z [...]sierpnia 2022 r. nr [...], którą odmówiono U. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
We wniosku z [...] kwietnia 2022 r. U. K. zwróciła się do Prezydenta Miasta S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. U. legitymującą się orzeczeniem z [...] września 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ustalonym do [...] września 2022 r.
W tak zainicjowanym postępowaniu [...] maja 2022 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, odebrano od niepełnosprawnej oświadczenie o zakresie opieki sprawowanej przez córkę oraz załączono informację o przebiegu zatrudnienia wnioskodawczyni.
Decyzją z [...] maja 2022 r. ww. Prezydent Miasta odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Ustalił, że wnioskodawczyni posiadała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do [...] marca 2022 r. i pobierała do tej daty zasiłek stały. Ocenił w związku z tym, że rezygnacja z zatrudnienia bądź jego niepodejmowanie nie pozostaje w bezpośrednim i ścisłym związku z opieką sprawowaną przez stronę nad matką. Odrębnym powodem odmowy przyznania świadczenia organ pierwszej instancji uczynił powstanie niepełnosprawności u G. U. po ukończeniu 25 roku życia.
Po rozpoznaniu odwołania U. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z [...] lipca 2022 r. uchyliło odmowne rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne i sprawę przekazało do ponownego rozpoznania. Wskazało, że według wywiadu środowiskowego niepełnosprawna mieszka w F. i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest pod stałą opieką kilku poradni lekarskich, natomiast jej córka U. K. przyjeżdża codziennie do matki i zajmuje się nią około 8-9 godzin (w godzinach 9.00-16.00), a w weekendy u matki nocuje. Zdaniem Kolegium, ustalenia te nie są jednak wystarczające do przyjęcia wystąpienia związku między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką, bowiem brak jest informacji jak matka strony radzi sobie pod nieobecność córki, tj. w okresie 17 godzin między godz. 16.00 a 9.00 dnia następnego, zwłaszcza że nikt inny opieki nad nią w tym czasie nie sprawuje, bowiem druga córka mieszka w Belgii.
Organ podkreślił, że osoba sprawująca opiekę powinna pozostawać w sytuacji przymusu rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tymczasem, jak ocenił, nie zostało to dostatecznie wyjaśnione. Niezbędny jest zatem szczegółowy wywiad środowiskowy, o którym mowa w art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.). Kolegium zaleciło w szczególności ustalenie, czy opieka sprawowana przez U. K. nad matką ma charakter stały i osobisty.
Ponownie prowadząc postępowanie organ pierwszej instancji przeprowadził [...] lipca 2022 r. wywiad środowiskowy oraz odebrał od G. U. oświadczenia.
Decyzją z [...] sierpnia 2022 r. Prezydent Miasta S. ponownie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie wszystkich przesłanek do jego uzyskania, tj. w szczególności przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, która musi pozostawać w ścisłym związku przyczynowo-skutkowym ze sprawowaną opieką. Organ podkreślił, że zakres oraz sposób opieki powinien w sposób oczywisty i niezaprzeczalny wykluczać możliwość podjęcia zatrudnienia nawet w ograniczonym zakresie. Tymczasem z dwóch wywiadów środowiskowych oraz złożonych przez niepełnosprawną oświadczeń wynika, że G. U. jest osobą niepełnosprawną, schorowaną i wymagającą pomocy osób drugich w codziennym funkcjonowaniu; prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe; pozostaje pod stałą kontrolą poradni onkologicznej; jest po operacji narządów rodnych, zmaga się z cukrzycą, zakrzepicą oraz problemami z krążeniem; jest sprawna ruchowo lecz w ograniczonym zakresie, w obrębie własnego mieszkania porusza się przy pomocy laski – samodzielnie (wymaga to dużego wysiłku z uwagi na silny ból); niepełnosprawna nie jest w stanie samodzielnie przygotować posiłku, wykąpać się, sprzątnąć mieszkania czy zrobić zakupów; nie jest pampersowana ani cewnikowana, nie jest też osobą leżącą.
W oparciu o wywiad środowiskowy i oświadczenia niepełnosprawnej ustalono, że w godzinach 16.00 do godziny 9.00 dnia następnego (od poniedziałku do piątku) G. U. pozostaje sama, nie sprawują nad nią wówczas opieki inne osoby, w tym sąsiedzi, a z uwagi na sytuację materialną nie ma możliwości wynajęcia osoby postronnej do opieki. Córka w weekendy pozostaje na noc. Podczas nieobecności córki codziennie po godzinie 16.00 niepełnosprawna leży lub ogląda telewizję; do toalety przemieszcza się za pomocą laski; ma przygotowany wcześniej przez córkę posiłek (spożywa go samodzielnie, nie wymaga pomocy osób drugich) oraz podane leki; w czasie swojej nieobecności córka pozostaje z matką w stałym kontakcie telefonicznym oraz pozostaje w gotowości przyjazdu do matki w razie konieczności. Zakres opieki sprawowanej przez stronę nad niepełnosprawną matką w czasie pobytu u matki sprowadza się do: sprzątania, wynoszenia śmieci, prania, robienia zakupów, przygotowywania posiłków, zmiany pościeli, opłacania rachunków za mieszkanie, realizacji recept, monitorowania wizyt lekarskich, robienia zastrzyków jeśli zachodzi jest taka potrzeba, pomocy w kąpieli, toalecie porannej oraz zmianie odzieży.
Organ pierwszej instancji wskazał, że w oświadczeniu załączonym do odwołania od poprzedniej decyzji wnioskodawczyni wskazała, iż od grudnia 2021 r. jest zdolna do pracy, ale jej nie podjęła z powodu opieki nad matką. Ponadto oświadczyła, że jest opiekunem medycznym i zapewnia mamie opiekę medyczno-pielęgniarską (robi iniekcje, stosuje tlenoterapię, rehabilituje, dokonuje różnych pomiarów). Jest też w stanie zapewnić wypożyczenie potrzebnego sprzętu medycznego i rehabilitacyjnego.
Prezydent Miasta ustalił również, że niepełnosprawna posiada drugą córkę, która zamieszkuje w Belgii, a więc z uwagi na odległość nie jest w stanie zaopiekować się matką.
Zdaniem organu pierwszej instancji, czynności wykonywane przez wnioskodawczynię w związku z opieką nad matką nie mają charakteru nadzwyczajnego, bowiem polegają na prowadzeniu gospodarstwa domowego (sprzątanie, zmiana pościeli, pranie, przygotowywanie posiłków, wynoszenie śmieci) i są typowymi czynnościami dnia codziennego wykonywanymi również przez osoby aktywne zawodowo, przy tym niektóre z tych czynności (tj. zakupy, wizyty lekarskie, realizacja recept) nie muszą być wykonywane codziennie. Zdaniem Prezydenta Miasta, nie wypełnia wymogu ustawowego opieka świadczona codziennie lecz tylko przez część doby, polegająca w głównej mierze na prowadzeniu gospodarstwa domowego (sprzątanie, wynoszenie śmieci, pranie). Jak ustalono bowiem, G. U. nie wymaga ciągłej gotowości ze strony córki w niesieniu pomocy (od godziny 16.00 do 9.00 pozostaje sama w mieszkaniu), jej potrzeby nie wymuszają rezygnacji z zatrudnienia czy jego niepodejmowania przez wnioskodawczynię.
Czynności opiekuńcze można wykonać będąc w zatrudnieniu, bez uszczerbku dla opieki nad niepełnosprawną. Wnioskodawczyni nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych wymagających ciągłej obecności i pomocy (niepełnosprawna nie jest osobą leżącą, pampersowaną, cewnikowaną). Strona nie karmi matki, nie przewija. Pomoc sprowadza się do czynności dnia codziennego jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również gdy członkowie rodziny pracują. Ponadto, jak ustalono, po godzinie 16.00 matka nie wymaga obecności córki, jest w stanie samodzielnie dotrzeć do toalety, przyjąć przygotowane wcześniej leki, spożyć wcześniej przygotowany posiłek. Świadczona opieka nie ma charakteru stałego, całodobowego i długotrwałego. Jest ona doraźna, wykonywana w określonym czasie. Nie jest na tyle absorbująca, ciągła w sensie rozciągłości w czasie, aby wykluczała podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, tj. w tym przypadku od godziny 16.00 do 9.00 dnia następnego.
Pozostawanie z matką w stałym kontakcie telefonicznym jest istotną formą wsparcia przez zapewnienie poczucia bezpieczeństwa, niemniej nie jest tożsame ze sprawowaniem osobistej opieki na miejscu. Fakt uczestniczenia w pomocy nad matką wynika z moralnego obowiązku. Organ podkreślił, że związek między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły, a takiego w sprawie nie ustalono, bowiem w sytuacji strony możliwe jest pogodzenie pracy z opieką nad matką. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Jako drugi z powodów odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał organ pierwszej instancji moment powstania niepełnosprawności u matki strony, który przypada po ukończeniu przez niepełnosprawną 25 roku życia.
Organ pouczył wnioskodawczynię o możliwości ubiegania się np. o zasiłek celowy na zakup leków, czy też możliwość skorzystania z usług opiekuńczych.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła U. K. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji przez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności uznania tego przepisu częściowo za niekonstytucyjny w sprawie K 38/13, tj. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności.
Zaskarżoną decyzją SKO w S. utrzymało rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne w mocy. Zdaniem Kolegium, które dokonało analizy przepisu art. 17 u.ś.r., podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby wnioskodawca sprawował stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną, a jednocześnie by opieka oczywiście stanowiła przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości zarobkowania z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Kolegium wskazało, związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania a opieką nie istnieje.
Zdaniem Kolegium, z przeprowadzonych w sprawie wywiadów środowiskowych wynika, że stan zdrowia niepełnosprawnej umożliwia jej samodzielne funkcjonowanie na co dzień w pewnym zakresie, a wykonywane przez U. K. czynności opiekuńcze nie kolidują z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W znacznej mierze pomoc wnioskodawczyni sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, takich jak: przygotowanie i podanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów. Matka strony jest na tyle samodzielna i sprawna ruchowo, że przez większą część doby może pozostać w mieszkaniu bez obecności córki, nadto nie ma przeszkód aby czynności, które strona wykonuje w godzinach od 9.00 do 16.00, nie mogłyby zostać przeniesione w czasie, co znacznie umożliwiłoby pogodzenie opieki nad niepełnosprawną z podjęciem zatrudnienia.
Tym samym nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż zakres sprawowanej opieki nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki na osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie, czy rodzaj bądź zakres czynności w ramach sprawowanej opieki, wykonywanych przez osobę wnioskującą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki.
Kolegium wyjaśniło, że zarzuty odwołania są trafne, jednak nie miały wpływu na wynik sprawy. Błędnie organ pierwszej instancji ustalił brak spełnienia przesłanki, wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. powstania niepełnosprawności przed ukończeniem 25 roku życia.
Skargę na decyzję odwoławczą złożyła do sądu administracyjnego U. K., która zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zdaniem skarżącej, z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową, tj. nieustannie przez 24 godziny (wskazała wyrok w sprawie III SA/Gd 577/21). Istotą bowiem opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (wskazała wyrok w sprawie II SA/Rz 535/19).
Nie zgodziła się z ustaleniem organu, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreśliła, że w przepisie tym chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których to z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), dalej: u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, tj. legitymującą się stosownymi orzeczeniami stwierdzającymi określony stopień niepełnosprawności.
W rozpatrywanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności u jej matki (nie uwzględniając skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13) oraz brak związku przyczynowego między charakterem sprawowanej opieki a rezygnacją z zatrudnienia (podważył konieczność sprawowania opieki w zakresie przymuszającym do rezygnacji z zatrudnienia bądź do jego niepodejmowania). Z kolei organ odwoławczy zakwestionował istnienie ww. związku przyczynowego miedzy brakiem zatrudnienia skarżącej a sprawowaną opieką, nie zgadzając się ze stanowiskiem Prezydenta Miasta odnośnie wpływu na wynik sprawy momentu powstania niepełnosprawności u matki skarżącej.
Zdaniem sądu, w pełni prawidłowe stanowisko zaprezentował organ odwoławczy korygując argumentację organu pierwszej instancji odnośnie skutków wyroku Trybunalskiego. Dlatego zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Odróżnić należy dwie kwestie, po pierwsze: konieczność sprawowania opieki i udzielania pomocy osobie niepełnosprawnej, w tym niezbędny zakres tej opieki i pomocy, co ustala się na podstawie treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, po drugie: stopień faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne. Przy czym nadmienić należy, że skarżąca należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej matki (jest jej zstępną) w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
W sprawie niniejszej matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ustalonym do [...] września 2022 r. (art. 3 pkt 21 lit. "a" u.ś.r.) Orzeczenie to przesądza jeden z elementów stanu faktycznego a mianowicie to, że matka skarżącej jest osobą wymagającą pomocy o charakterze wsparcia codziennej egzystencji, a więc nie wyłącznie pomocy przy niektórych czynnościach dnia codziennego.
Czym innym jest jednak to, jakiej opieki według ww. orzeczenia potrzebuje matka skarżącej oraz to, czy ten zakres opieki w pełni wykonuje skarżąca, a więc czy zakres opieki sprawowanej przez skarżącą odpowiada treści wydanego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dalej wywodząc, kolejną, odrębną kwestią jest, czy zakres sprawowanej opieki wywołuje u skarżącej konieczność (przymuszą ją do) rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia. Innymi słowy, istotne jest więc czy niepodejmowanie przez nią zatrudnienia jest wywołane (pozostaje w związku przyczynowym) koniecznością sprawowania ww. opieki. Może się bowiem zdarzyć sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności wymaga opieki, jednak opieka nie absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu go nie podejmował. Ustalenie tej okoliczności wymaga wnikliwego postępowania wyjaśniającego.
Zdaniem sądu, takie postępowanie w sprawie niniejszej zostało przeprowadzone, a ocena zgromadzonego materiału dowodowego, w szczególności dwóch wywiadów środowiskowych i oświadczeń matki skarżącej, nie budzi wątpliwości z punktu widzenia zgodności z prawem. Przy czym zgodnie z art. 7 K.p.a., organ ustala stan faktyczny sprawy na zasadzie dążenia do prawdy obiektywnej. Ocenia materiał dowodowy w całokształcie, we wzajemnym powiązaniu, a nie wybiórczo. Nie przyjmuje więc za pewnik wyłącznie oświadczeń stron, ale wnioski ma obowiązek sformułować po skonfrontowaniu treści tych oświadczeń z całym materiałem dowodowym. Stosownie bowiem do treści art. 80 K.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W orzecznictwie sądów administracyjnych – wobec braku w u.ś.r. definicji legalnej "opieki" czy "sprawowania opieki" oraz wobec nieposłużenia się przez ustawodawcę jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter opieki – ukształtował się pogląd, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie chodzi o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w przepisie tym chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie, ustawicznie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (por. np. wyrok w sprawie I OSK 1939/21 oraz cytowane tam orzecznictwo, orzeczenia.nsa.gov.pl).
W sprawie niniejszej organy wskazały, że brak jest związku przyczynowego między sprawowaną opieką a niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, bowiem opieka nad niepełnosprawną nie jest tego rodzaju, że przymusza skarżącą do niepodejmowania pracy zarobkowej. Wywiodły to z analizy podejmowanych przez skarżącą wobec matki czynności oraz tego, że przez większą część doby (między godz. 16.00 a godz. 9.00 dnia następnego) matka skarżącej pozostaje sama w mieszkaniu, zaś skarżąca pozostaje jedynie w telefonicznej gotowości do świadczenia opieki. Wniosków tych nie sposób zakwestionować.
Z orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącej wynika, że legitymuje się ona niepełnosprawnością o kodach 09-M – choroby układu moczowo-płciowego oraz 05-R – dysfunkcje narządu ruchu. Jak wynika z przeprowadzonych wywiadów środowiskowych, nie jest jednak osobą leżącą, pampersowaną czy cewnikowaną. Nie wymaga karmienia. Jest w stanie sama, przy pomocy laski – przemieścić się do łazienki (choć towarzyszą temu dolegliwości bólowe), zjeść posiłek, przyjąć leki. Skarżąca przygotowuje matce posiłki, pierze, sprząta, robi zakupy, co jest pomocą istotną, ale – jak trafnie zwróciły uwagę organy – częstokroć wykonywaną przez osoby pozostające w zatrudnieniu a jednocześnie z moralnego obowiązku opiekujące się swoimi starszymi rodzicami. Nie jest to więc pomoc wykluczająca z życia zawodowego, choćby w części. Taki wniosek potwierdza czas wykonywania tych czynności w tygodniu przez skarżącą, tj. w godzinach 9.00 do 16.00.
Sąd zwraca uwagę, że co prawda skarżąca deklaruje wykonywanie ww. pomocy w ciągu dnia, ale w istocie większą część doby, bo aż 17 godzin, matka skarżącej przebywa sama w mieszkaniu, za wyjątkiem weekendów. W czasie nieobecności córki ogląda telewizję. Nie sposób nie dostrzec, że matka skarżącej w istocie przez całe popołudnie, wieczór i noc, tj. przez okres nieobecności córki, jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Nie sposób też przyjąć, że przez ten czas (znaczną część doby) matka skarżącej nie wykonuje przy sobie żadnych czynności, tj. np. spożywa posiłku, nie korzysta z toalety, nie układa się do snu, nie przebiera itp. Zgodzić się więc należy z Kolegium, że istnieje w sytuacji skarżącej możliwość takiego ułożenia i przeorganizowania się w tygodniu, aby wygospodarować czas na podjęcie zatrudnienia choćby przez część dnia. Tego wniosku charakterystyka sprawowanej opieki i czas jej sprawowania w ocenie sądu nie podważają.
Jeszcze inaczej rzecz ujmując można stwierdzić, że zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana opieka, odbywa się w niniejszym przypadku przez mniejszą część doby, co wyklucza przyjęcie, że jest to opieka uzasadniająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest normatywnie ukształtowane jako wsparcie za wykonywanie moralnego obowiązku niesienia pomocy niepełnosprawnym członkom rodziny, ale jest wsparciem w pewnej sytuacji przymusowej. Zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb niezbędne dla osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest bowiem tym samym co zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb osób nieposiadających orzeczenia o takim stopniu niepełnosprawności. W przypadku osób niepełnoprawnych ma być to pomoc w podtrzymaniu codziennej egzystencji, pomoc ustawiczna, znacznie angażująca, wymagająca ciągłej gotowości, choć istotnie niekoniecznie wymagająca obecności 24 godziny na dobę.
Jak wyżej wywiedziono, okoliczności sprawy nie wskazują, aby taką pomoc w sytuacji przymusowej świadczyła skarżąca. Nie podważa tego wniosku stanowcza deklaracja skarżącej o pozostawaniu po godz. 16.00 w gotowości do świadczenia pomocy matce i pozostawanie w kontakcie telefonicznym. Po pierwsze dlatego, że z akt wynika inne miejsce zamieszkania skarżącej (S.) i jej matki (F.), które to miejscowości są oddalone o ponad 20 km. Po drugie dlatego, że zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż pozostawanie w kontakcie telefonicznym nie może być zastępczą formą pomocy i opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną, tj. zastępczą dla opieki i pomocy wymaganej przy ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne.
W ocenie sądu, wskazana odległość między miejscami zamieszkania osoby niepełnosprawnej i osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne oraz pozostawanie wyłącznie w telefonicznej gotowości do świadczenia pomocy i to przez większą część doby, w powiazaniu z pozostałym wyżej rozważonymi okolicznościami, tj. charakterem świadczonej pomocy starszemu rodzicowi niebędącemu osobą leżącą – w tym konkretnym przypadku wyklucza przyjęcie, że zakres i forma sprawowanej opieki przymusza skarżącą do rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania, nawet w części.
Marginalnie należy też zauważyć, że orzecznictwo powołane przez skarżącą nie może być wprost odniesione do stanu faktycznego sprawy niniejszej. Przykładowo bowiem, w sprawie III SA/Gd 577/21 mamy do czynienia z osobą niepełnosprawną po dwóch udarach, z niedowładem, zanikami pamięci, z koniecznością czuwania w nocy, przy ustalonej odległości zamieszkiwania niepełnosprawnego i jego opiekuna możliwej do pokonania w ciągu 10 minut pieszo; w sprawie III SA/Kr 1164/19 chodziło z kolei o opiekę nad osobą sparaliżowaną i leżącą (wymagającą podnoszenia ciała celem wykonania zabiegów higienicznych); w sprawie II SA/Rz 535/19 w stanie faktycznym mowa jest o osobie, co do której w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazano, że wymaga ona opieki i pomocy innych osób, polegających m.in. na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia, wsparcia w czynnościach samoobsługowych, a opiekun zamieszkiwał w odległości 120 m od niepełnosprawnego.
Są to zatem stany faktyczne zupełnie odmienne niż w sprawie niniejszej. Przy czym z oczywistych względów wskazanie wyżej opisanych sytuacji nie ma na celu wartościowanie tych przypadków, ale uświadomienie, że każda sprawa ma własne, indywidualne okoliczności podlegające ocenie, a korzystanie z orzecznictwa sądowego za każdym razem wymaga analizy również stanu faktycznego, w jakim konkretne orzeczenie zostało wydane.
Dodatkowo natomiast sąd zauważa, choć nie było to przedmiotem rozważań w ponownie wydanych decyzjach ale wyłącznie w decyzji pierwszoinstancyjnej uchylonej przez Kolegium, że w aktach sprawy znajdują się dokumenty wskazujące na to, że skarżąca do [...] marca 2022 r. korzystała z zasiłku stałego w związku z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Natomiast przebieg jej zatrudnienia dokumentuje wydruk z PUP na k.
24. Wynika z niego, że od [...] lipca 2008 r. do [...]listopada 2009 r. skarżąca była zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku, następnie w okresie [...] grudnia 2009 r. – [...] czerwca 2019 r. przebywała na rencie, po czym w okresie [...] czerwca 2019 r. – [...] października 2019 r. była osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, a od [...] października 2019 r. – według informacji – rozpoczęła staż organizowany przez inny podmiot niż urząd pracy (brak informacji o sposobie jego zakończenia). Te okoliczności, w powiązaniu z charakterem sprawowanej opieki, nie wykluczają skarżącej całkowicie z rynku pracy i nie pozwalają na przyjęcie, że w chwili obecnej niepodejmowanie przez nią zatrudnienia jest wynikiem wyłącznie konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być bowiem traktowane jako źródło dochodu.
W świetle powyższego przyjąć należy, że decyzja odwoławcza i decyzja pierwszoinstancyjna nie są dotknięte nieprawidłowościami. Nie naruszają one zasady prawdy obiektywnej i obowiązku wszechstronnego zebrania i rozważenia materiału dowodowego (art. 7 § 1 K.p.a.), a sporządzone uzasadnienia odpowiadają wymaganiom art. 107 § 3 K.p.a., w tym zawierają ocenę przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ocena ta nie narusza prawa.
Natomiast sąd w całości podziela stanowisko Kolegium, iż w obecnym stanie prawnym nie jest przesłanką odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wiek, w jakim powstała niepełnosprawność dorosłego podopiecznego (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Dzieje się tak z uwagi na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13, który podważył konstytucyjność ww. przepisu. Konsekwencją wyroku z 21 października 2014 r. w sprawie sygn. K 38/13 jest ocena przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem tej części przepisu u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona wyrokiem Trybunału. Orzeczono w nim bowiem o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
W tym zakresie stanowisko organu odwoławczego jest zgodne z prawem.
Reasumując, kwestionując zakres sprawowanej przez skarżącą opieki, a w konsekwencji związek przyczynowy między opieką a nieodejmowaniem zatrudnienia, Kolegium rozważyło wszystkie okoliczności, które powinny zostać przeanalizowane przed sformułowaniem tezy o występowaniu bądź niewystępowaniu związku przyczynowego. Sformułowane wnioski nie naruszają prawa.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.