Uzasadnienie
U podstaw podjętego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia.
Decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w sprawie K. L. K. (powoływanej dalej jako: skarżąca) ustalono kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconą w okresie od 1 lutego 2012 r. do 30 września 2012 r., w łącznej wysokości 3200 zł wraz z ustawowymi odsetkami, na rzecz uprawnionej B. K. Wnioskiem z dnia 22 kwietnia 2014 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie ustalonej kwoty nienależnie pobranych świadczeń.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. Specjalista MOPR w B. odmówił umorzenia skarżącej kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w wysokości 2400 zł oraz odsetek ustawowych w wysokości 613,64 zł naliczonych na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie brak jest szczególnych okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Wprawdzie wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną, jednakże jak podkreślił organ, nie można wykluczyć, że pracę podejmie, co jest wręcz wskazane, a brak ofert pracy nie zwalnia strony z aktywności w jej poszukiwaniu. Skarżącą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z czwórką dorosłych dzieci. Dwoje z nich ma okresowo orzeczoną niepełnosprawność. Lokal w którym zamieszkuje, należy do jednego z synów i jest zadłużony. Stan zdrowia skarżącej nie uzasadnia, zdaniem organu I instancji, zastosowania instytucji umorzenia.
Organ podniósł jednocześnie, że ze stanu faktycznego sprawy nie wynika, aby przekreślone zostały całkowicie możliwości spłaty powstałego zadłużenia, co uzasadnia stwierdzenie o braku słusznego interesu strony dla uwzględnienia jej wniosku. Umorzenie zaległości nie spowodowałoby bowiem poprawy codziennych warunków finansowych, ani życiowych. Potencjalne możliwości uzyskania dochodów przez poszczególnych członków rodziny powodują to, że subiektywnie pojmowana wyjątkowość sytuacji życiowej skarżącej w szerokim spectrum podobnych sytuacji, nie posiada cech szczególnych. Organ zwrócił także uwagę na to, iż wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego lub świadczeń z nim związanych mają charakter wyjątkowy i w związku z tym powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający.
W ocenie organu, umorzeniu zobowiązań stoi na przeszkodzie interes społeczny, bowiem nie zachodzi w przedmiotowej sprawie sytuacja przekreślająca istnienie realnej możliwości zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Subiektywna ocena sytuacji życiowej dokonana przez stronę nie może zaś uzasadniać automatycznego zwolnienia z obowiązków ustawowych.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła K. L. K. podkreślając, że organ w sposób krzywdzący dokonał oceny jej sytuacji życiowej, albowiem nie ma ona żadnej możliwości spłaty przedmiotowego zadłużenia z uwagi na złą sytuację materialną.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w szczególności przepis art. 23 ust. 8 tej ustawy, który przewiduje możliwość umorzenia nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego jeżeli przemawia za tym sytuacja dochodowa, ewentualnie zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny zobowiązanego. Na tym tle organ podkreślił, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od stwierdzenia szczególnych okoliczności opartych na sytuacji dochodowej i rodzinnej. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika wprawdzie, że skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów z pracy lub innej działalności zarobkowej, będąc od dłuższego czasu osobą bezrobotną, a jedynymi dochodami, jakie strona uzyskuje, są alimenty oraz różnego typu świadczenia o charakterze socjalnym.
W ocenie Kolegium decyzja o umorzeniu takich należności nie miałaby żadnego wpływu na sytuację dochodową strony, ale wpływałaby na jej sytuację majątkową, tymczasem, ustawodawca nie przewidział, aby w sprawach prowadzonych na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy organy właściwe miały mieć na względzie właśnie tę sytuację. W przedmiotowej sprawie, jak zaakcentował organ, istnieje interes strony, polegający na dążeniu do poprawy sytuacji osobistej poprzez redukcję ciążącego na niej zobowiązania, które powstało w wyniku długotrwałego pobierania świadczeń, do których strona nie miała prawa. Podkreślono jednocześnie, że skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo braku prowadzenia egzekucji komorniczej, wskutek jej umorzenia na wniosek samej skarżącej. Tak więc doskonale wiedziała, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie mogą jej przysługiwać. Nie bez znaczenia pozostaje też świadomość skarżącej, która była informowana o negatywnych konsekwencjach naruszenia warunków przyznanych świadczeń, będąc osobą pobierająca wcześniej takie świadczenia w długim okresie czasu.
Konkludując SKO uznało, że świadczenia nienależnie pobrane, obciążające skarżącą nie powinny zostać umorzone, ponieważ w żadnym stopniu nie przyczynią się do realizacji celu przepisu art. 23 ust.8 ustawy. Umorzenie tych należności nie będzie bowiem rzeczywistą pomocą osobie zobowiązanej, znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej (materialnej lub osobistej), służącą poprawie jej sytuacji dochodowej lub rodzinnej i stwarzającą tej osobie szansę przezwyciężenia trudności finansowych, aby w przyszłości umożliwić jej normalne funkcjonowanie i nie dopuścić do sytuacji, w której stanie się ona wyłącznie beneficjentem pomocy społecznej. Nie wpłynie bowiem na wysokość dochodów skarżącej, nie zmieni jej sytuacji rodzinnej i nie będzie służyło prewencyjnie chroniąc jej przed sytuacją, w której stanie się wyłącznie beneficjentem pomocy społecznej, gdyż de facto taką osobą strona już jest obecnie. Inaczej natomiast przedstawiałaby się sytuacja skarżącej, gdyby przejawiała aktywność w uzyskiwaniu środków finansowych na utrzymanie siebie i swojej rodziny. Wówczas umorzenie należności lub ich stosowne rozłożenie na raty mogłoby, w ocenie Kolegium, zapobiegać pogarszaniu sytuacji rodzinnej i dochodowej i byłoby zgodne z celem ustawy.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku złożyła K.L.K. wnosząc ponownie o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości. W ocenie skarżącej zaskarżone rozstrzygnięcie jest niezgodne ze stanem faktycznym sprawy i przepisami prawa. Podkreśliła, że sytuacja materialna jej rodziny jest bardzo zła, a stan jej zdrowia wymaga poddania się dwóm operacjom.
W odpowiedzi na skargę SKO w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując ustalenia i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie jest zgodne z prawem, a zarzuty i argumenty skargi nie podważają jego legalności. Kontrolowane rozstrzygnięcie nie jest też dotknięte innymi wadami, które sąd administracyjny jest obowiązany uwzględniać z urzędu jako niezwiązany wnioskami i zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.).
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z treści tego unormowania wynika uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie, na co zresztą trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy do organu, który w ramach uznania administracyjnego, rozstrzyga w sprawie. Wydanie decyzji przez organ musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, a także rozpoznania "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji, cytowany wyżej przepis. Ustawa nie precyzuje przy tym warunków umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, odnosząc się jedynie do ocennego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustalenie, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisie leży w gestii właściwego organu administracji publicznej.
Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 kpa), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.
W ocenie Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącej został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej przedstawionej przez nią, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne.
Jak wynika z akt sprawy skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów z pracy lub innej działalności zarobkowej, będąc od dłuższego czasu osobą bezrobotną. Jedynymi dochodami, jakie posiada to alimenty oraz różnego typu świadczenia o charakterze socjalnym. Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z czwórką dorosłych dzieci. Dwoje z nich ma okresowo orzeczoną niepełnosprawność, pobiera naukę. Lokal w którym zamieszkuje, należy do jednego z synów i jest zadłużony. Skarżąca podała, że oczekuje na cztery operacje, co potwierdziła stosowną dokumentacją medyczną z 2012 r., z której wynika, że posiada skierowania z konkretną datą przyjęcia do szpitala. Skarżąca nie wykonała wskazanych tam zabiegów, równocześnie nie zrezygnowała z tych skierowań.
Mając na względzie powyższe uznać należy za organami obu instancji, że w sprawie nie zaistniały okoliczności tego rodzaju, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia świadczenia. Przewidziana przez ustawodawcę sytuacja szczególna winna bowiem stanowić następstwo zdarzeń, czy okoliczności niezależnych od wnioskodawcy, czy jej członków rodziny. Przede wszystkim zauważyć należy, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z istnieniem interesu strony, polegającym na dążeniu do poprawy sytuacji osobistej poprzez redukcję ciążącego na niej zobowiązania. Nie chodzi tu o nałożenie na rodzinę skarżącej obowiązku pieniężnego, bowiem ten obowiązek powstał w wyniku pobierania świadczeń, do których strona nie miała prawa, lecz o rozstrzygnięcie, czy strona ma być zwolniona z obciążających ją obowiązków. Przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia mają zatem znaczenie przy ocenie przesłanki warunkującej możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, ze względu na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W przedmiotowej sprawie skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomimo braku prowadzenia egzekucji komorniczej wskutek jej umorzenia, co nastąpiło na jej wniosek. Skarżąca zatem wiedziała, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie mogą jej przysługiwać. Była również informowana o negatywnych konsekwencjach naruszenia warunków przyznanych świadczeń, będąc osobą pobierająca wcześniej takie świadczenia w długim okresie czasu.
Słuszność ma także Kolegium, że świadczenia nienależnie pobrane, obciążające skarżącą nie powinny zostać umorzone, z uwagi na fakt, że w żadnym stopniu nie przyczynią się do realizacji celu przepisu art. 23 ust. 8 ustawy. Umorzenie omawianych należności nie wpłynie bowiem na wysokość dochodów skarżącej, nie zmieni jej sytuacji rodzinnej i nie będzie służyło prewencyjnie chroniąc jej przed sytuacją, w której stanie się wyłącznie beneficjentem pomocy społecznej, gdyż de facto taką osobą strona już jest obecnie. Trafnie też stwierdza organ, że sytuacja skarżącej przedstawiałaby się inaczej, gdyby przejawiała ona aktywność w uzyskiwaniu środków finansowych na utrzymanie siebie i swojej rodziny. Strona wprawdzie podaje, że ma lekki stopień niepełnosprawności na stałe i może pracować jedynie w biurze lub w szkole, jednakże nie wykazała orzeczeniami lekarskimi okoliczności eliminujących ją z rynku pracy.
Jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, ale nie wykazuje żadnej aktywności w uzyskaniu zatrudnienia. Jak wynika z ustaleń organów, skarżąca nie jest zainteresowana ofertą szkoleniową z PUP, z góry wyrażając przekonanie, że nie zapewnia ona podniesienia kwalifikacji ani pracy. Rozważa jedynie możliwość udziału w szkoleniu na opiekunkę seniora. Podobnie uznać należy za organami obu instancji, że stan zdrowia skarżącej nie daje podstaw do umorzenia żądanych przez nią należności. Wskazywana przez ww. dokumentacja medyczna świadczy bowiem o przewlekłości posiadanych schorzeń, a co za tym idzie, również o tym, że nie są to zdarzenia nagłe, które wystąpiły aktualnie i w sposób znaczący uniemożliwiają podjęcie działań zmierzających do poprawy kondycji finansowej rodziny. Zwrócić również należy uwagę, że skarżąca podnosi okoliczność zadłużenia rodziny, a jednocześnie bardzo wysokie koszty pobierania nauki na prywatnych uczelniach jej synów.
Reasumując przyjąć należy, że przedstawione powyżej okoliczności nie przekreślają w sposób całkowity możliwości spłaty powstałego zadłużenia, co uzasadnia stwierdzenie o braku słusznego interesu strony dla uwzględnienia jej wniosku. Jak już wyżej wskazano, sytuacje które uzasadniają zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności muszą mieć charakter wyjątkowy i dotyczą sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o tego rodzaju ulgę z przyczyn niezależnych od siebie nie może zarobkować (jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, całkowicie niezdolna do pracy, niedołężna, nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny) bądź uzyskać dodatkowego dochodu, bo nie ma żadnego majątku. Umorzenie należności dotyczy zatem tylko takich przypadków, gdy dana osoba, z przyczyn obiektywnych, już nie zapłaci ciążących na niej należności dobrowolnie i nie ma możliwości ściągnięcia zadłużenia poprzez przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego z jej majątku.
Jak słusznie zwrócił uwagę organ w przypadku skarżącej właściwym rodzajem ulgi byłoby rozłożenie należności na raty, jednakże przy założeniu, że skarżąca podjęłaby aktywność w uzyskaniu środków finansowych na utrzymanie siebie i swojej rodziny, co jednak w konkretnym przypadku nie ma miejsca.
W tym stanie rzeczy, na postawie art. 151 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarga podlega oddaleniu.