Uzasadnienie
Skarga D. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 listopada 2022 r., nr SKO Gd/3201/22, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
W dniu 8 października 2021 r. skarżąca złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem – M. W., legitymującym się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 lipca 2018 r. o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2023 r.
Po przeprowadzeniu w dniu 20 października 2021 r. wywiadu środowiskowego, Wójt Gminy S. decyzją z dnia 4 listopada 2021 r. odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, wskazując, że zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem niepełnosprawność męża skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 18 roku życia, na skutek wypadku przy pracy a ponadto zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem żona skarżącego nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Decyzja ta została uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2022 r., nr SKO Gd/6617/21, a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.
Po ponownym przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 25 kwietnia 2022 r., Wójt Gminy S. decyzją z dnia 18 maja 2022 r., nr GOPS.8252.165.2021.ZM.2, wydaną na podstawie art. 1, art. 3, art. 17, art. 20, art. 23, art. 23b i art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615), również odmówił przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia na okres od dnia 6 października 2021 r. do dnia 31 lipca 2023 r.
Uzasadniając wydaną decyzję, Wójt wskazał, że rezygnacja z zatrudnienia przez skarżąca nie nastąpiła z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, jednakże uznać należy, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania całodobowej opieki nad mężem. Skarżąca pozostaje ze swoim mężem w związku małżeńskim od września 2021 r. Skarżąca rozwiązała stosunek pracy z ostatnim pracodawcą we wrześniu 2020 r. z powodu wypadku w pracy w związku z czym była niezdolna do pracy w okresie od 31 marca 2020 r. do dnia 28 września 2020 r. W tym czasie nie była jeszcze w związku małżeńskim a opiekę nad niepełnosprawnym sprawowała jego matka. Po zakończeniu pracy skarżąca zarejestrowała się jako osoba bezrobotna. Od 4 stycznia 2021 r. przyznano jej prawo do zasiłku dla bezrobotnych, do którego skarżąca była uprawniona do dnia 5 października 2021 r. W tym czasie pomagała już przy opiece nad niepełnosprawnym. Po ślubie, tj. od września 2021 r., skarżąca zaczęła sprawować całkowitą opiekę nad mężem, również z uwagi na pogarszający się stan zdrowia matki męża skarżącej.
Wójt stwierdził jednocześnie, że zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad mężem. Wójt wskazał przy tym, że podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 25 kwietnia 2022 r. ustalono, że skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad mężem. Według oceny pracownika socjalnego mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i nie poradzi sobie w codziennych czynnościach bez pomocy żony. Skarżąca od godzin porannych cały swój harmonogram dnia ustala pod potrzeby męża. Skarżąca pomaga mężowi w porannej toalecie. Mąż skarżącej jest w stanie sam podnieść się i usiąść na łóżku, jednak samodzielnie nie przesiądzie się na wózek inwalidzki, na którym się porusza. Mąż skarżącej jest w stanie sam założyć górną część garderoby, jednak nie jest w stanie sam założyć dolnej części garderoby. Skarżąca musi mu przy tym pomagać.
Skarżąca musi pomagać mężowi również przy korzystaniu z toalety, cewnikowaniu oraz przy kąpieli. Mąż skarżącej nie jest w stanie sam wykonać tych czynności albowiem łazienka i toaleta nie są przystosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej a skarżącej nie stać na przystosowanie mieszkania do potrzeb męża i nie może skorzystać z dofinansowania na przystosowanie mieszkania do potrzeb męża ponieważ mieszkanie, w którym mieszkają nie jest ich własnością. Nadto, skarżąca przygotowuje wszystkie posiłki. Mąż skarżącej ma sprawne górne kończyny jednak nie jest w stanie sam przygotować posiłków, gdyż kuchnia nie jest przystosowana do potrzeb osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim. Mąż skarżącej sam przyjmuje leki, które przygotowuje mu żona. Dwa razy dziennie skarżąca pomaga mężowi w rehabilitacji. Mąż skarżącej sam ćwiczy kończyny górne, a skarżąca pomaga mu przy rozciąganiu i rozluźnianiu mięśni, masuje męża oraz smaruje go maściami przeciwbólowymi.
Mąż skarżącej nie jest w stanie sam opuścić mieszkania, gdyż wyjście z mieszkania wiąże się z pokonaniem klatki schodowej, dlatego skarżąca musi mu w tym pomagać. Wójt podkreślił ponadto, że do dokumentacji skarżąca dołączyła m.in. wypis pielęgniarski z dnia 18 listopada 2005 r., w którym jako wskazówki i zalecenia pielęgniarskie dla pacjenta i rodziny, wskazana jest konieczność pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego, w tym wykonywaniu toalety oraz pionizacji z PARAPODIUM. W ocenie przy tym Wójta, opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem jest bez zarzutów a rozmiar tej pomocy uniemożliwia podjęcie przez skarżącą zatrudnienia.
Jednakże, Wójt ocenił, że przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe albowiem w sprawie zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie można bowiem przyjąć aby niepełnosprawność męża skarżącej powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji, wydanym przez lekarza orzecznika ZUS w dniu 26 lipca 2018 r. Z orzeczenia tego wynika, że niepełnosprawność męża skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 18 roku życia, na skutek wypadku przy pracy, podczas którego doszło do uszkodzenia rdzenia kręgowego. Uraz kręgosłupa piersiowego z porażeniem kończyn dolnych, skutkuje paraliżem od pasa w dół.
Również z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawność wydanego przez Powiatowy Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. wynika, że niepełnosprawność męża skarżącej istnieje od listopada 2005 r.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie w jakim różnicuje ona prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 15 listopada 2022 r., wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadniając wydaną decyzję, Kolegium wskazało, że organ I instancji błędnie po raz kolejny przyjął, że istnieje negatywna przesłanka do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych należy stosować z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Jednakże, w ocenie Kolegium, brak jest związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Przede wszystkim, zdaniem Kolegium, rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia i jej nieaktywność zawodowa nie miały bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bowiem, że ostatnie zatrudnienie skarżącej zakończyło się we wrześniu 2020 r. i nastąpiło na skutek wypadku skarżącej w pracy, braku rehabilitacji i w efekcie tego złego stanu zdrowia uniemożliwiającego jej powrót do pracy. Opiekę nad niepełnosprawnym skarżąca rozpoczęła natomiast dopiero po zawarciu z nim związku małżeńskiego, co miało miejsce we wrześniu 2021 r.
Ponadto, w ocenie Kolegium, rozmiar obowiązków skarżącej związanych z opieką nad mężem nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Zakres samodzielności męża skarżącej, choć ograniczony, to jednak nie jest tego rodzaju, by wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z akt sprawy wynika, że mąż skarżącej, pomimo swojej niepełnosprawności, tj. paraliżu dolnych kończyn nie jest osobą obłożnie chorą i stale leżącą, w związku z czym nie wymaga przeciwdziałania odleżynom, porusza się na wózku inwalidzkim i w tym zakresie potrzebuje jedynie wsparcia skarżącej poza domem. Mąż skarżącej nie jest też niepełnosprawny ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia, jest świadomy, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i leki, samodzielnie wykonuje pewne czynności higieniczne, tj. mycie twarzy, zębów i górnej części ciała, samodzielnie wykonuje ćwiczenia kończyn górnych, samodzielnie ubiera górne części garderoby oraz może pozostać sam w domu na pewien czas.
Czynności opiekuńcze związane z osobą niepełnosprawną wykonywane przez skarżącą regularnie to pomoc w wejściu na wózek inwalidzki i zejściu z niego, pomoc przy skorzystaniu z WC, pomoc przy kąpieli oraz obcinaniu paznokci i włosów, przygotowanie leków, przygotowanie i podawanie posiłków, przygotowanie ubrań i pomoc w ubraniu dolnych części garderoby, uczestniczenie w wizytach lekarskich i spacerach, masowanie i moczenie nóg oraz smarowanie maściami, pomoc w ćwiczeniach rozciągających i pionizacji w parapodium (raz w tygodniu), mierzenie ciśnienia i cewnikowanie (1 raz dziennie).
Zdaniem Kolegium, nie ma przeszkód, aby przy odpowiedniej organizacji czasu skarżąca pomogła mężowi w wejściu na wózek, ubraniu się, porannej toalecie, a także przygotowała i podała mężowi śniadanie przed wyjściem do pracy a kolejne posiłki przygotowała wcześniej lub po powrocie z wykonywanej pracy bądź w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych, prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Nie ma również przeszkód, aby skarżąca przygotowała mężowi wcześniej leki, zwłaszcza że przyjmuje on je samodzielnie i nie potrzebuje przy tym pomocy. Także inne czynności, jak wspólne wyjście na spacer, kąpiel, czy pomoc w ćwiczeniach i moczenie nóg mogą również odbywać się po godzinach pracy. Kwestie załatwiania potrzeb fizjologicznych przez męża skarżącej podczas ewentualnej kilkugodzinnej nieobecności skarżącej mogą być rozwiązane poprzez zastosowanie ogólnodostępnych artykułów higienicznych, jak np. pieluchomajtki, czy pampersy, które zabezpieczają osobę niepełnosprawną na kilka godzin (3, 4 godziny), podczas nieobecności drugiej osoby.
Z kolei, takie czynności jak kontakty z lekarzami, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych - nie mają miejsca codziennie. Natomiast pozostałe czynności wykonywane przez skarżącą, tj. gotowanie, robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie, palenie w piecu, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem przez nią zatrudnienia.
We wniesionej do Sądu skardze, skarżąca wniosła o uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację, przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Rozpoznając wniesioną skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, zważył co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 listopada 2022 r. wydana została z naruszeniem przepisów prawa.
Decyzją tą utrzymana została w mocy decyzja Wójta Gminy S. z dnia 18 maja 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem, legitymującym się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 lipca 2018 r. o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2023 r.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 poz. 615) - zwanej dalej u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jednocześnie, przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.
Przy tym, niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności.
W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W okolicznościach niniejszej sprawy niesporne jest, że skarżąca, jako żona jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem. Nadto, w sprawie niesporne jest, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 lipca 2018 r. męża skarżącej uznano za całkowicie niezdolnego do pracy i do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2023 r.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zaś istnienie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia przez skarżącą a potrzebą sprawowania przez nią stałej opieki nad mężem, który orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 lipca 2018 r. uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy i do samodzielnej egzystencji do dnia 31 lipca 2023 r.
Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Oznacza to, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, oraz czy istnieje opisany wyżej związek przyczynowo - skutkowego.
W ocenie organu I instancji zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki na mężem. Z kolei, zdaniem Kolegium, brak jest takiego związku.
Zdaniem Sądu, dokonana przez Kolegium ocena, dotycząca sprawowanej przez skarżącą opieki i braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki i pomocy niepełnosprawnemu w stopniu znacznym mężowi jest nieprawidłowa.
Niewątpliwie, z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (tak wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1045/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym, zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnieni w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Samo więc posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie.
Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zauważyć przy tym należy, że artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 215/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania. (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 354/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Okoliczności powyższe muszą niewątpliwie być uwzględniane również w sytuacji przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jest wystarczające do przyjęcia, że stała lub długotrwała opieka jest konieczna, tylko zmiana tego orzeczenia we właściwym trybie przez odpowiednie organy pozwala na odmienną ocenę (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 20/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Sądu, ocena organu odwoławczego nie przystaje do zgromadzonego przez organ I instancji materiału dowodowego. Wbrew stanowisku Kolegium, w ocenie Sądu, ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że zakres i charakter sprawowanej przez skarżącą nad jej mężem opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze.
Z akt sprawy wynika bowiem, że mąż skarżącej w związku z wypadkiem przy pracy i stanem narządu ruchu (pourazowe zwichnięcie przednie kręgosłupa piersiowego na poziomie Th11-Th12, paraplegia dolna) jest całkowicie niezdolny do pracy i do samodzielnej egzystencji. Porusza się on na wózku, gdyż jest sparaliżowany od pasa w dół.
Skarżąca mieszka z mężem i wykonuje przy nim następujące czynności: pobudka, kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, golenie, moczenie nóg, prowadzanie na wózku inwalidzkim do toalety, cewnikowanie, smarowanie kremami przeciwodparzeniom, przygotowywanie ubrań i pomoc w ubieraniu (codziennie), przewracanie na inny bok, działanie przeciw odleżynom, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia (2 razy dziennie), suplementacja, przygotowywanie i podawanie posiłków (4 razy dziennie i na życzenie), sprzątanie, pranie, prasowanie (w zależności od potrzeb), transport do lekarza, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, realizacja recept (w zależności od potrzeb), robienie zakupów (codziennie), wyjście na spacery, wyjścia do kościoła, przygotowywanie i przynoszenie opału, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, ścielenie łóżka, pomoc w ubieraniu się do snu i w układaniu do snu, wymiana pościeli, masaże, czuwanie podczas snu.
Mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie skorzystać z WC i prysznica, jest mu potrzebna pomoc w umyciu dolnych części ciała, obcięciu paznokci, posmarowaniu maścią nóg, nie jest w stanie samodzielnie wyjść poza dom, nie jest w stanie sam zmierzyć ciśnienia i wykonać niektórych ćwiczeń - szczególnie pionizacji w parapodium, czy ćwiczeń rozciągających, nie jest też w stanie ubrać się i zdjąć samodzielnie dolnych części garderoby.
Mąż skarżącej nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie. Samodzielnie może jedynie: wykonać toaletę górnej części ciała, spożywać wcześniej przygotowane i podane posiłki, pić, przyjmować wcześniej przygotowane leki, wykonywać ćwiczenia kończyn górnych.
Z powyższego, zdaniem Sądu, wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem przez całą dobę i jest mu niezbędna do wykonywania czynności życia codziennego, w tym podstawowych czynności, tj. mycie, jedzenie, chodzenie, mimo, że skarżący nie jest osobą leżącą na stałe.
Konfrontacja potwierdzonej w orzeczeniu całkowitej niezdolności męża skarżącej do pracy i do samodzielnej egzystencji w związku ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi jemu w sposób ciągły i stały przez skarżącą, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze. Tym bardziej, że, jak stwierdzono, mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez dozoru i pomocy innej osoby.
Przy tym, Kolegium nie przedstawiło żadnych przekonywujących argumentów przemawiających za możliwością pogodzenia niezbędnej opieki nad mężem z określonym zajęciem zarobkowym. Już tylko fakt znacznie ograniczonej, potwierdzonej przez właściwy organ, możliwości męża skarżącej do samodzielnej egzystencji, spowodowany obciążającymi go schorzeniami, wyznacza zakres niezbędnej pomocy innej osoby, którą wypełniają czynności opiekuńcze i inne czynności życia codziennego wykonywane przez skarżącą, których niezbędności nie zdołało podważyć Kolegium. Wszystkie wskazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie ograniczonej w możliwościach samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do wieku i stopnia niepełnosprawności. Z zakresu tych czynności nie można wykluczyć zwykłych czynności życia codziennego, takich jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, którym osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne.
Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza bowiem naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Wobec powyższego nieuprawnione jest stanowisko organu, że skarżąca wykonuje tylko zwykłe czynności dnia codziennego, które przy należytej organizacji dają jej możliwość podjęcia zatrudnienia, a przy tym dyskwalifikują ją z możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym bardziej, że podczas przeprowadzonego w dniu 25 kwietnia 2022 r. wywiadu środowiskowego stwierdzono, że skarżąca sprawuje całodobową opieką nad mężem a mąż skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i nie poradzi sobie w codziennych czynnościach bez pomocy żony.
Podkreślić jednocześnie trzeba, że w razie spełnienia przesłanek ustawowych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać oparta jedynie na negatywnej (nawet jeżeli w jakimś stopniu osadzonej w okolicznościach sprawy) ocenie dotychczasowej aktywności (czy też braku aktywności) wnioskodawcy na rynku pracy (zob. wyrok WSA W Poznaniu z dnia 26 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Po 432/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że ze zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że opieka sprawowana przez skarżącą jest codzienna i ciągła, a ponadto jej zakres uniemożliwia skarżącej podjęcie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze z uwagi na potrzeby męża związane z jego stopniem niepełnosprawności i stanem zdrowia. Materiał dowodowy nie potwierdza stanowiska przeciwnego Kolegium w powyższym zakresie.
Należy bowiem uwzględnić, że czynności opiekuńcze świadczone osobie ze znacznie ograniczonymi możliwościami samodzielnej egzystencji, wymagają większej niż przeciętnie intensyfikacji i systematyczności, gdyż ich podmiotem jest osoba, cierpiąca na przewlekłe, pogłębiające się schorzenia i wymagająca specjalistycznego leczenia. Nie można bagatelizować również faktu, że skarżąca pozostaje w ciągłej gotowości do świadczenia pomocy i opieki, w tym wsparcia emocjonalnego. Ponadto, nie można wykluczyć z czynności opiekuńczych, wyręczania osoby bliskiej od jej normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, co stanowi przejaw opieki nad nią. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego.
Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 czerwca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 319/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W konsekwencji, Sąd uznał, że Kolegium dokonało wadliwej oceny materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r., wydając decyzję naruszającą zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego. Uchybienie organu polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy zatrudnieniem a opieką sprawowaną przez skarżącą, co doprowadziło do wadliwej odmowy przyznania świadczenia. W ocenie Sądu, postępowanie wyjaśniające pozwoliło na zgromadzenie materiałów, których analiza umożliwiała dokonanie właściwego rozstrzygnięcia merytorycznego przez organ.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej i organu o rozpoznanie sprawy w tym trybie.