Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z dnia 11 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej jako "SKO" lub "organ odwoławczy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 775) - dalej jako "Kpa", art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 390) – dalej jako "u.ś.r.", po rozpatrzeniu odwołania K. P. (dalej jako "strona" lub "Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy Gardeja (dalej jako "organ I instancji) z dnia 20 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy:
Wnioskiem z dnia 6 lipca 2023 r. strona wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem.
Decyzją z dnia 20 lipca 2023 r. organ I instancji odmówił stronie przyznania prawa do ww. świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji odmawiając wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego wskazał, że strona nie spełnia warunków ustawowych do przyznania jej ww. świadczenia.
Odwołanie, w którym strona zarzuca naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej zawartej w przepisie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia stanowiska Trybunału Konstytucyjnego wyrażonego w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13 o niekonstytucyjności wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, w opinii SKO nie zasługuje na uwzględnienie.
SKO w pierwszej kolejności przywołując treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdza, że w niniejszej sprawie wskazany przepis nie mógł i nie był przyczyną odmowy ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji było natomiast wystąpienie przesłanki negatywnej, wynikającej z przepisów art. 17 ust. 5 pkt 2a ww. ustawy.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:
- 1) osoba sprawująca opiekę:
- a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego,
- b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 2) osoba wymagająca opieki:
- a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
- 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
- 4) (uchylony)
- 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
SKO wskazało, że z ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego wynika, że strona jest córką B. P., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. z dnia 8 lutego 2023 r. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawność powstała w 12 roku życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 listopada 2022 r. B. P. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną B. P., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (wywiad środowiskowy k. 19 akt organu I Instancji).
SKO podkreśliło, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, bowiem wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.
SKO podkreśliło przy tym, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.
Zdaniem SKO, ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona B. P. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. To oznacza, że Skarżąca nie spełnia warunków uprawniających do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, określonych przepisami art. 17 ust.5 pkt 2a ww. ustawy, dlatego SKO uznało, że zaskarżona decyzja jest zasadna i utrzymało ją w mocy,
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję, Skarżąca wnosząc o jej uchylenie jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zaskarżonej decyzji zarzuciła rażące naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust 5 pkt 2 lit a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu innym niż znacznym, a także naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie czy żona niepełnosprawnego ze względu na stopień niepełnosprawności i podeszły wiek jest w stanie zapewnić całodobową opiekę na niepełnosprawnym mężem.
W ocenie Skarżącej wykładnia językowa art. 17 ust 5 pkt 2 lit a u.ś.r. dokonana przez SKO prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ww. ustawy oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby zdaniem Skarżącej uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność. Poprzestanie na wykładni językowej i niezastosowanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu, w ocenie Skarżącej, jest niewystarczające.
Wykładnia celowościowa i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji.
Na poparcie swojego stanowiska Skarżąca przywołała wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. – dalej jako "p.p.s.a.") stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa, które skutkowały koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.
W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ pierwszej instancji było wystąpienie przesłanki negatywnej, wynikającej z przepisów art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.
Z prawidłowo ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego wynika, że Skarżąca jest córką B. P., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. z dnia 8 lutego 2023 r. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawność powstała w 12 roku życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 listopada 2022 r. Ojciec Skarżącej prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną B. P., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co potwierdza przeprowadzony wywiad środowiskowy.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak trafnie podkreśla SKO, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni; wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.
Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, dostępny w CBOSA).
Z niespornych ustaleń organów wynika, że ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona B. P. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. To oznacza, że Skarżąca nie spełnia warunków uprawniających do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, określonych przepisami art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy.
Sąd administracyjny nie stwierdził także innych naruszeń prawa, które mogłyby stanowić podstawę do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.
Mając na względzie wszystkie przedstawione okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.