Uzasadnienie
Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Miasta, decyzją z dnia 20 stycznia 2005 r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 20 ust. 3, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 6 i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2003 r. Nr 228 poz. 2255 z póz. zm.) oraz art. 104 k.p.a., zobowiązał A. O. do zwrotu nienależnie pobranych dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na M. i R. N., za okres od dnia 1 maja 2004 r. do dnia 31 sierpnia 2005 r. w wysokości 340,00 zł miesięcznie, wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 12,25% liczonymi od dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia 9 stycznia 2005 r., w wysokości 13,5% od dnia 10 stycznia 2005 r. do dnia 14 października 2005 r. i w wysokości 11,5% od 15 października 2005 r. do dnia ich zwrotu.
W uzasadnieniu podano, iż decyzją Kierownika MOPS z dnia 2 czerwca 2004 r. Nr [...] przyznano A. O. zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na M. i R. N. W dniu 3 sierpnia 2005 r. A. O. złożyła kolejny wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych - na nowy okres zasiłkowy. Z jego treści wynikało, że członkiem jej rodziny jest (poza dwojgiem dzieci) M. N. (ojciec dzieci). Wezwana do udzielenia wyjaśnień w tej sprawie A. O., w dniu 28 września 2005 r. złożyła oświadczenie, że od 24 listopada 1998 r. zamieszkuje z M. N. i dwojgiem dzieci z tego związku w domu należącym do jego rodziców - jest tam zameldowana z dziećmi na pobyt stały.
W związku z tym, Burmistrz Miasta decyzją z dnia 21 października 2005 r. Nr [...] wznowił z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych przyznanych na okres zasiłkowy od maja 2004 r. do sierpnia 2005 r.
Kolejną decyzją z dnia 15 grudnia 2005 r. Nr [...] r. uchylono decyzje Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 2 czerwca 2004 r. Nr [...] i odmówiono A. O. prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, wnioskowanego na M. i R. N., ponieważ przyjęto w niej, że wnioskodawczyni samotnie wychowuje dzieci, co w wyniku postępowania wyjaśniającego w niniejszej sprawie okazało się niezgodne ze stanem faktycznym.
Organ stwierdził, że dodatki z tytułu samotnego wychowywania dziecka na M. i R. N. wypłacone w okresie od maja 2004 r. do czerwca 2005 r. w wys. 340,00 zł miesięcznie zostały pobrane przez A. O. nienależnie. Jako takie podlegają one zwrotowi wraz z należnymi odsetkami ustawowymi, które w tym okresie wynosiły 12,25 % w okresie do 09 stycznia 2005 r., 13,5 % w okresie od dnia 10 stycznia 2005 r. do dnia 14 października 2005 r. i 11,5% do dnia wydania niniejszej decyzji. Przyczyną nienależnej wypłaty tych świadczeń było świadome wprowadzenie w błąd organu przyznającego świadczenia przez stronę. Obowiązek zwrotu wynika z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2 i ust. 8 w/w ustawy, który mówi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust.1), za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2), kwoty nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami oraz podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych (art. 30 ust. 6 i 8). Należność do zwrotu, na dzień wydania decyzji, wyniosła łącznie z odsetkami 5.697,00 zł, tj. 5.440,00 zł z tytułu wypłaconych w/w dodatków i z tytułu ustawowych odsetek.
Od powyższej decyzji A. O. odwołała się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego.
W uzasadnieniu podniosła, iż jej kontakty z ojcem dzieci są jedynie formalne. Swoje wspólne z nim zamieszkanie tłumaczy brakiem środków na wynajęcie mieszkania. Wskazała, że ojciec jej dzieci – M. N. jest bezrobotny i posiada stałą grupę inwalidzką. W ocenie odwołującej okoliczność zamieszkania z M. N. nie zmienia faktu, iż jest matką samotnie wychowującą swe dzieci.
Samorządowe Kolegium Odwoławczego decyzją z dnia 10 kwietnia 2006 r. Nr [...]utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, iż zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała świadczenie nienależne jest obowiązana do ich zwrotu. Ust. 2 tego artykułu definiuje pojęcie "świadczenie nienależnie pobrane" jako świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Świadczeniem takim jest również świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Wypełniając część IV wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku A. O. oświadczyła, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka.
Oświadczyła też, że nie wychowuje dzieci razem z ich ojcem. W świetle wyjaśnień złożonych przez nią pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 28 września 2005 r. Kolegium ww. oświadczenie uznało za nieprawdziwe. Odwołująca zamieszkała z M. N. 24.11.1998r., w dniu 30 maja 1999 r. urodziła mu córkę, a w dniu 23 lipca 2000 r. syna. Jej twierdzenia o formalnym związku z ojcem swych dzieci są całkowicie niewiarygodne, zdaniem Kolegium tworzy ona z M. N. rodzinę, wspólnie zamieszkałą i razem wychowującą wspólne dzieci, przez co rozumieć należy wpływanie na ich rozwój fizyczny i duchowy, kształtowanie charakteru i pożądanych cech osobowości. W kontekście powyższego organ II instancji uznał, iż znając przesłanki uznania osoby za samotnie wychowującą dziecko (co A. O. poświadczyła własnoręcznym podpisem) świadomie wprowadziła organ przyznający świadczenia rodzinne w błąd co, doprowadziło przez nią nienależnych jej świadczeń - dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dzieci. Dlatego Kolegium uznało, że rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji nie narusza prawa.
A. O. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 4 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 pkt 3a w zw. z art. 1 pkt 17a i art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wskutek orzeczenia zwrotu tych świadczeń. Rażące naruszenia procedury, tj. art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy w zw. z art. 75 § 2 k.p.a. wskutek bezpodstawnej odmowy wiarygodności oświadczenia skarżącej oraz art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy.
W uzasadnieniu skarżąca podała, iż jest matką dwojga dzieci urodzonych w związku faktycznym (konkubinacie) w latach 1999 i 2000. Strony zamieszkały w domu rodziców ojca dzieci, gdzie też przebywają obecnie. Jej zdaniem, związek ten trudno nazwać rodziną. Jest to sprzeczne z taksatywnym wyliczeniem zawartym w art. 1 pkt 16 u.ś.r. Konkubinat stron uległ rozpadowi kilka lat temu i każda ze stron prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, co w jej ocenie jest w niniejszej sprawie bezsporne. W wypadku związku faktycznego, jakim jest konkubinat dowodzenie jego istnienia lub nieistnienia jest niezwykle utrudnione, stąd zgodnie z art. 75 § 2 k.p.a. skarżąca złożyła stosowne w tej mierze oświadczenie we wniosku o przyznanie świadczenia. Twierdzenie więc jedynie organów administracji o istnieniu tego związku jedynie wskutek zamieszkiwania stron byłego konkubinatu w jednym domu jest niedopuszczalnym uproszczeniem.
Skarżąca w złożonym oświadczeniu wskazała, że nic ją nie łączy z ojcem jej dzieci, a także że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Także w skardze podniosła, iż zamieszkuje w domu rodziców ojca dzieci jedynie z grzeczności tych ludzi, bowiem sama nie ma środków na odrębne mieszkanie. W opinii skarżącej organ administracji nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, które mogłyby stanowić jakąkolwiek podstawę do pozbawienia skarżącej należnych świadczeń.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jego oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. W uzasadnieniu powołało się ponadto na treść art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uznając, iż niezależnie od stosunków łączących lub nie M. N. ze skarżącą oraz nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, ojciec wspólnie zamieszkujący ze swoimi dziećmi oddziałuje na ich rozwój i postawy życiowe. Przyczynia się też do ich utrzymania choćby przez udostępnianie mieszkania skarżącej przez jego rodziców.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Art. 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz.1269) stanowi, iż sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.
Skarga A. O. zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Z tego rodzaju sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, w której uchylone zostały przez Sąd zarówno decyzje w przedmiocie zwrotu pobranych dodatków do zasiłku, jak również stanowiące podstawę w/w decyzji postanowienie w przedmiocie wznowienia postępowania, oraz wydana w tym postępowaniu decyzja ostateczna z dnia 15 grudnia 2005 r.
Należy bowiem zauważyć, że art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stanowi, że organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny, mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, albo osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne.
Jest to zatem szczegółowe uregulowanie ustawowe odnoszące się do zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej i wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Nie było zatem potrzeby sięgania do odpowiedniego stosowania przepisów kpa (art. 32 ust. 2 ustawy).
Przepisy szczególne mogą przewidywać odrębny tryb wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego w razie ujawnienia nowych okoliczności faktycznych istniejących w dniu wydania decyzji. Przepisy szczególne mają też pierwszeństwo przed regulacją ogólną (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks Postępowania Administracyjnego – Komentarz C.H.Beck, W-wa, 1996, s.639).
Nienależnie pobrane świadczenie rodzinne definiuje art. 30 ust. 2 ustawy.
Powołany w podstawie prawnej decyzji zobowiązującej do zwrotu świadczeń art. 30 ust. 2 pkt 2 stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
Jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji, ta właśnie przesłanka została przyjęta za podstawę orzeczonego zwrotu.
Zawarte w uzasadnieniu decyzji ustalenie, że przyczyną nienależnej wypłaty świadczeń było "świadome wprowadzenie w błąd organu przyznającego świadczenie przez stronę" nie znajduje żadnego potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy.
Z lakonicznej treści zeznań złożonych przez A. O. do protokołu w dniu 28 września 2005 r., w którym podała, że wspólnie zamieszkuje z M. N. "tworząc nieformalny związek", uznanie istnienia przesłanki świadomego wprowadzenia w błąd organu w chwili przyznawania wskazanych wyżej zasiłków nie było jeszcze możliwe.
Zgodzić należy się z prezentowanym w piśmiennictwie prawniczym poglądem (J. Ostałowski – Ustawa o świadczeniach rodzinnych – świadczenia nienależnie pobrane, Samorząd terytorialny, 2006/48), przesłanką odpowiedzialności strony będzie ustalenie, że strona wprowadziła świadomie w błąd orzekający w sprawie świadczeń organ, np. poprzez przemilczenie okoliczności prawnie istotnych w sytuacji, w której była jej znana treść odpowiednich przepisów prawa.
Zwraca się tam też uwagę na konieczność pełnej informacji w w/w przedmiocie, która powinna znaleźć się bądź w treści decyzji ustalającej prawo do świadczenia, albo też na specjalnej ulotce ("pouczenia" z treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy).
W świetle okoliczności wyżej przedstawionych, a także treści art. 32 ust. 2 odsyłającego w sprawach nieuregulowanych do stosowania przepisów kpa, zastosowanie znajduje zasada wyrażona w art. 9 kpa, nakładająca na organy administracji obowiązek informacji faktycznej i prawnej.
W ocenie Sądu, zasada, o której wyżej, na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych ma szczególnie istotne znaczenie, albowiem z samego charakteru świadczeń (art. 2 ustawy) wynika, iż adresatami są osoby, które z reguły znajdują się w niedostatku i pozbawienie świadczeń, a także orzekanie o ich zwrocie winno być poprzedzone postępowaniem dowodowym, w którym w sposób jednoznaczny ustalony zostanie brak przesłanek do przyznania tychże świadczeń.
W związku z uwzględnieniem skargi, Sąd na podstawie art. 200 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 255 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.