Uzasadnienie
Wnioskiem z 2 marca 2017 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF (data wpływu do sądu: 6 marca 2017 r.), wnioskodawczyni B. O. zwróciła się o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych.
Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawczyni prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe, tj. z mężem, mając na utrzymaniu syna. Małżonkowie utrzymują się z dochodów z działalności gospodarczej w wysokości łącznej 1400 zł netto miesięcznie (według oświadczenia). Z oświadczenia wnioskodawczyni o stanie majątku wynika, że jest ona właścicielką domu jednorodzinnego o powierzchni 250 m2, gospodarstwa rolnego o powierzchni 37 ha, zakładu stolarskiego o powierzchni 600 m2 i hali magazynowej o powierzchni 650 m2. Wnioskodawczyni oświadczyła nadto, że jest właścicielką samochodu osobowego marki Mercedes rocznik 2006 o wartości 18 000 zł. Podkreśliła, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, ponieważ znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej z uwagi na pożar hal magazynowych, który miał miejsce 7 października 2016 r. Dobra, które spłonęły nie były ubezpieczone.
Straty oceniono na 850 000 zł. Wnioskodawczyni podkreśliła, że koszty utrzymania mieszkania wynoszą 1500 zł, ubezpieczenie majątku stanowi kwotę około 400 zł. Podkreśliła również, że obciążają go kredyty na łączną kwotę 570 000 zł.
W związku z tym, że oświadczenia zawarte w formularzu PPF były niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, zarządzeniem referendarza sądowego z 9 marca 2017 r. wezwano ją do przedłożenia - w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania - szeregu dokumentów i oświadczeń (w tym zwłaszcza: wyciągów z kont bankowych swojego i małżonki – osobistych i dla prowadzonej działalności gospodarczej, kopii dokumentów obrazujących ponoszone wydatki, oświadczeń wraz ze stosowną dokumentacją w zakresie wysokości przysługujących wnioskodawczyni dopłat bezpośrednich przekazywanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, dokumentu potwierdzającego wysokość osiągniętych dochodów lub straty z tytułu prowadzonej w okresie ostatnich trzech miesięcy działalności gospodarczej), których celem było doprecyzowanie jego oświadczeń, w szczególności co do wysokości uzyskiwanych dochodów oraz ich relacji do ciążących na wnioskodawczyni zobowiązań, zawartych we wniosku oraz ich udokumentowanie.
W wezwaniu do złożenia dokumentów źródłowych wskazano, że niezastosowanie się do jego treści może prowadzić do uznania, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy i skutkować jego odmową.
Niniejsze wezwanie zostało doręczone wnioskodawczyni 15 marca 2017 r. 27 marca 2017 r. (data stempla pocztowego) do akt sprawy wpłynęło jej oświadczenie wraz z załącznikami, z których wynika, że:
- - w dniu 7 października 2016 r. jednostki ochrony przeciwpożarowej prowadziły działania ratowniczo gaśnicze dotyczące pożaru hali magazynowej wyrobów stolarskich w M. przy ul. D. [..]. W wyniku pożaru zniszczeniu uległy składowane w magazynie sklejki, płyty pilśniowe, płyty laminowane oraz konstrukcja stalowa hali w 2/3 wysokości (pismo Komendanta Powiatowego Straży Pożarnej z 14 listopada 2016 r.),
- - z protokołu strat po pożarze (podpisany przez wnioskodawczynię i jej męża, bez daty) wynika, że straty te oszacowano na 1 130 000 zł,
- - wydatki na utrzymanie zakładu stolarskiego kształtują się na poziomie około 2 100 zł (rachunek za prąd w załączeniu),
- - wnioskodawczyni lub jej mąż są właścicielami następujących maszyn rolniczych: ciągnik rolniczy [..], ciągnik rolniczy [..], przyczepa ciężarowa rolnicza [..], samochód ciężarowy [..], samochodów osobowy [..], samochód osobowy [..] (do pisma załączono kserokopie dowodów rejestracyjnych, jednak wbrew zobowiązaniu nie określono aktualnej wartości rynkowej ww. pojazdów i maszyn rolniczych)
- - przedłożono PITy 36L za 2015 rok – w odniesieniu do B. O. przychód wyniósł 801 833,46 zł, koszty uzyskania przychodu – 688 218,76 zł, zaś dochód – 113 614,70 zł; w odniesieniu do wnioskodawcy – przychód wyniósł 1 284 246,83 zł, koszty uzyskania przychodu – 1215 036,10 zł, zaś dochód – 69 210,73 zł; wnioskodawczyni oświadczył, że uśrednił uzyskiwany dochód i aktualnie dochody małżonków wynoszą 1400 zł netto (łącznie),
- - w 2016 r. mąż wnioskodawczyni przebywał na zwolnieniu chorobowym w związku z przebytą operacją guza mózgu,
- - wnioskodawczyni przedłożyła wyciągi bankowe - swoje i męża, przy czym rachunki wspólne małżonków obejmowały okres 9/01/2017 do 8.02.2017, 9.02.2017 do 8.03.2017, rachunek wnioskodawczyni (dla prowadzonej działalności gospodarczej) - okres 1.02 2017 do 28.02.2017 r., zaś rachunki jej męża dla prowadzonej działalności gospodarczej – okres 1.02.2017 r. – 28.02.2017 r. Analiza operacji na rachunkach dla prowadzonej działalności gospodarczej wskazuje, że obroty na nich obejmują kwoty rzędu 50 000 zł w każdym z dwóch miesięcy. Wnioskodawczyni na rachunek osobisty dokonuje wpłat gotówkowych rzędu 4 000 zł (13 stycznia 2017 r.), 9 000 zł (3 lutego 2017 r.), 10 800 zł (16 lutego 2017 r.), 6 400 zł (23 lutego 2017 r., 3 000 (3 marca 2017 r.),
- - z decyzji nr [..] z 15 marca 2017 r. Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wynika, że wnioskodawczyni otrzyma na rok 2016 r. płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w wysokości 30 365,42 zł.
Instytucja prawa pomocy, uregulowana w art. 243-263 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., powoływana dalej jako p.p.s.a.), stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu, umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego (por.: H. Knysiak - Molczyk, Pojęcie "prawo pomocy" [w:] T. Woś (red.), H. Knysiak - Molczyk, M. Romańska, Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 1077).
Uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma jednakże charakteru absolutnego i podlega prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie pomocy prawnej osobom niemajętnym sprawia bowiem, że swoistą koniecznością jest przyjęcie procedury ich racjonalnej selekcji uzasadnionej okolicznościami dotyczącymi stanu majątkowego i dochodów danego podmiotu (por. w tej materii: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2010 r.; sygn. akt I GZ 340/10; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl).
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek przytoczyć i udokumentować okoliczności wskazane w ww. przepisie, tj. w tym przypadku - że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na niej. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319).
Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonywana jest ocena, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Jednocześnie, zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawczyni odpowiedziała jedynie częściowo, prezentując istotne informacje dotyczące swojej sytuacji finansowej w sposób wybiórczy i nie do końca konsekwentny, koncentrując się jednoznacznie na wykazaniu stanu pasywów w swojej sytuacji finansowej, a przemilczając okoliczności dotyczącego kwestii dochodów. Przedłożone wyciągi z kont bankowych przedstawiają pewien wycinek operacji finansowych na rachunkach małżonków, gdyż nie obejmują całego okresu trzech miesięcy, o które to wyciągi wzywano wnioskodawczynię. Analiza operacji na tych rachunkach nie obrazuje trudnej sytuacji finansowej, na jaką powołuje się skarżąca, wręcz przeciwnie – małżonkowie obracają dużymi kwotami, dokonują wpłat gotówkowych na rachunki osobiste, a kwoty tych wpłat, przedstawione powyżej nie świadczą, aby dochody małżonków były na poziomie wskazanym w treści formularza PPF, tj. w kwocie po 700 zł netto miesięcznie.
Należy uwzględnić również fakt, że wnioskodawczyni otrzymuje płatności bezpośrednie do gruntów rolnych na poziomie 30 000 zł rocznie, co oznacza że w skali miesiąca wynoszą one 2500 zł. Powyższe oraz fakt posiadania licznych maszyn rolniczych wskazywałoby również na fakt, że wnioskodawczyni prowadzi działalność rolniczą, jednak nie ujawnia dochodu z niej uzyskiwanego. Podkreślić należy, że już z samego oświadczenia o wysokości dopłat wywodzić należy, że deklaracja wnioskodawczyni co do wysokości dochodów w jej gospodarstwie domowym jest niewiarygodna.
W ocenie referendarza, kwoty dopłat bezpośrednich podlegają wliczeniu do dochodów tego gospodarstwa, a skoro wynosiły one 30 000 zł w 2016 roku, to uznać należy, że dochód małżonków w skali miesiąca kształtuje się na poziomie co najmniej 3900 zł (2500 zł i 1400 zł). Wreszcie, wnioskodawczyni nie ujawniła dokumentu potwierdzającego wysokość osiągniętych dochodów (przychodów) z okresu ostatnich trzech miesięcy, o który była wzywana, oświadczając, że uśredniła dochody swoje i męża i w oparciu o tę operację uśrednienia – kształtują się one miesięcznie na poziomie 700 zł netto. Nie wyjaśniła jednak w oparciu o jakie zasady i kryterium dokonano tego uśrednienia. W tej sytuacji, w świetle przedłożonych dokumentów, oświadczenie w tym zakresie nie może zostać uznane za wiarygodne.
Wybiórcze przedstawienie okoliczności wskazanych w zobowiązaniu referendarza nie stanowi jego prawidłowej realizacji i nie prowadzi do jednoznacznego wyjaśnienia sytuacji finansowej wnioskodawczyni. Referendarz nie jest bowiem w stanie zweryfikować ogólnych i nie do końca jasnych informacji podanych w formularzu PPF, dotyczących dochodów wnioskodawczyni i ich relacji do ciążących na niej jej zobowiązań w skali miesiąca. Ponadto, wbrew wezwaniu, wnioskodawczyni nie udokumentowała swoich wydatków (przedstawił wyłącznie rachunek za energię), wyliczyła wyłącznie swoje długi (nie udokumentowane), co również nie ułatwia dokonania oceny jej sytuacji majątkowej i finansowej. Powyższe zaniechania w zakresie realizacji zobowiązania referendarza prowadzą do wniosku, że strona nie przedstawiła w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości jednej z najistotniejszych informacji, na podstawie której można w sposób prawidłowy zweryfikować, czy spełnia przesłankę przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. informacji na temat tego jaka jest relacja dochodów wnioskodawczyni do ciążących na niej wydatków.
Ostatecznie, taka postawa wnioskodawczyni uniemożliwia uwzględnienie jej wniosku, gdyż nie jest możliwe zweryfikowanie zawartego w formularzu urzędowym PPF stwierdzenia, że jej sytuacja finansowa i majątkowa jest na tyle trudna, że nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów niniejszego postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że niewykonanie wezwania (nieprawidłowe wykonanie wezwania) do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej i pełnej analizy sytuacji finansowej strony i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r.; sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Istniejące nieścisłości i luki w oświadczeniach strony nie pozwalają bowiem uznać, że strona udowodniła, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy zgodnie ze złożonym wnioskiem (por. w tej materii: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2013 r.; sygn. akt II FZ 91/13; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).
Warto wskazać ponadto, że wnioskodawczyni jest właścicielką dużego majątku w postaci gospodarstwa rolnego (37 ha) i domu jednorodzinnego, a także wielu pojazdów mechanicznych i maszyn rolniczych. Równie istotnym elementem oceny jej sytuacji z punktu widzenia przesłanek prawa pomocy jest zatem również jej majątek, opisany powyżej. Należy przy tym podkreślić, że z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, zasadą jest, by w pierwszej kolejności poszukiwać źródeł finansowania swoich spraw sądowych z własnego majątku i dochodów. Analiza sytuacji majątkowej wnioskodawczyni wskazuje zaś, że może ona uzyskać źródło finansowania swojej sprawy administracyjnej z własnych środków – w szczególności z posiadanych dochodów z płatności obszarowych, ewentualnie - majątku, który – według jej oświadczenia – stanowi m. in. gospodarstwo rolne o powierzchni 37 ha. Ten ostatni składnik majątkowy można częściowo spieniężyć lub też uczynić zabezpieczeniem pożyczki. W takiej zaś sytuacji, brak jest podstaw ku temu, by uwzględnić wniosek skarżącej, zwalniając ją z kosztów niniejszego postępowania.
Jednocześnie, w ocenie referendarza za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może przemawiać okoliczność obsługi kredytów. Należy bowiem wskazać, że w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by skarżąca w ramach posiadanych środków finansowych i składników majątkowych preferencyjnie traktowała zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Dbałość o regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza bowiem konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnych (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ499/11; LEX nr 1103914).
Zatem opisany wyżej potencjał finansowy gospodarstwa domowego skarżącej wskazuje na możliwości uregulowania kosztów postępowania sądowego, zamykających się na obecnym etapie postępowania w kwocie 500 zł (wpis od skargi).
W konsekwencji powyższego, referendarz sądowy działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.