Uzasadnienie
Skarżący K. C. wnioskiem z dnia 4 grudnia 2012 r. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych (wpis od skargi w kwocie 200 zł), gdyż prowadzi gospodarstwo domowe z małżonką oraz dwojgiem dzieci i nie stać go na poniesienie tych kosztów. Wyjaśnił, że posiada dom o powierzchni 140 m ² oraz grunty rolne o powierzchni 7,44 ha. Stwierdził również, że uzyskuje dochód - czynsz dzierżawy w wysokości 1.130 zł, a miesięczne wynagrodzenie za pracę jego małżonki wynosi 3.000 zł. Skarżący ponadto oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności, innych nieruchomości ani majątku.
W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącego, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 11 grudnia 2012 r. - zobowiązał go do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Wezwanie zostało doręczone skarżącemu w dniu 14 grudnia 2012r., natomiast skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, oraz nie nadesłał żadnych dokumentów. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy - postanowieniem z dnia 21 stycznia 2013 r. - odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że skarżący nie zastosował się do wystosowanego wezwania bowiem nie przedstawił wskazanych w wezwaniu dokumentów ani nie złożył żadnych oświadczeń, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Stwierdził również, że skoro skarżący uchyla się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, to powinien liczyć się z tym, iż referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania mu prawa pomocy.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżący stwierdził, że brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania, że jego oświadczenie jest niewystarczające do oceny wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, a formularz, za pomocą którego składa się oświadczenie, wymaga podania standardowych danych, które to powinny wystarczyć do rozpoznania wniosku. Ponadto skarżący motywował brak złożenia wymaganych dokumentów tym, że jego sytuacja osobista i majątkowa nie jest na tyle nietypowa, aby było to wymagane.
Rozpoznając wniosek skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie.
Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy).
Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy).
Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą skarżącego, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach.
Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
W tym miejscu wskazać należy, że skarżący domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący nie wykazał jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, bowiem nie przedstawił wskazanych w wezwaniu dokumentów - w tym wyciągów z kont za ostatnie 3 miesiące oraz zestawienia ponoszonych wydatków, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Ponadto z oświadczenia skarżącego zawartego w formularzu PPF - zdaniem Sądu, wynika, że sytuacja majątkowa skarżącego jest dobra, posiada on dom o powierzchni 140 m ² oraz grunty rolne o powierzchni 7,44 ha, a dochód jego 4-osobowej rodziny to co najmniej 4.130 zł miesięcznie.
Skarżący - pomimo wezwania, nie przedłożył dokumentów, na podstawie których można ustalić czy wskazany dochód wystarcza, czy też nie, na pokrycie potrzeb jego i jego rodziny oraz stwierdzić czy trafnie skarżący wywodzi, że nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł.
Przypomnieć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu, a z oświadczenia skarżącego wynika, że skarżący nie zalicza się do tej grupy osób.
Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.