Uzasadnienie
K.Ł. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej jako "Szef Urzędu") z dnia 26 sierpnia 2019 r., o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego w kwocie 50.000 zł.
Zaskarżona decyzja podjęta została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 26 czerwca 2019 r. K. Ł. wniosła do Szefa Urzędu o przyznanie jej, na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 maja 2009 r. o zadośćuczynieniu rodzinom ofiar zbiorowych wystąpień wolnościowych w latach 1956-1989 (Dz. U. z 2020 r., poz. 678 ze zm.), dalej jako ustawa o zadośćuczynieniu, świadczenia pieniężnego po zmarłym ojcu. Jak podała we wniosku, śmierć B. Ł., która miała miejsce w dniu 13 sierpnia 2008 r., nastąpiła na skutek rozstroju zdrowia, jakiego doznał w wyniku brutalnego przerwania przez Służbę Bezpieczeństwa w nocy z 15 na 16 grudnia 1970 r. obrad Międzynarodowego Komitetu Strajkowego, w którym brał udział oraz tortur jakie miały go spotkać w Areszcie Śledczym w dniach 16-20 grudnia 1970 r.
Do wniosku załączono wymagane przepisami prawa dokumenty, w tym dokumentację medyczną ojca wnioskodawczyni. Ponadto materiał dowodowy został uzupełniony przez stronę w piśmie z dnia 30 lipca 2019 r., do którego wnioskodawczyni dołączyła szczegółowe wyjaśnienia.
Na podstawie tak zebranego materiału organ uznał, że w okolicznościach sprawy brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Jak wskazano w uzasadnieniu, śmierć ojca wnioskodawczyni nastąpiła w roku 2008, natomiast ustawa o zadośćuczynieniu dotyczy osób, które poniosły śmierć w latach 1956-1989 w związku z wystąpieniami wolnościowymi, które miały wówczas miejsce. Taka sytuacja nie zaistniała jednak w niniejszej sprawie, a z przedłożonych dokumentów wynika, że ojciec skarżącej przed śmiercią cierpiał m.in. na prawostronne zapalenie płuc, rozsianą chorobę nowotworową, przewlekłą niewydolność nerek i chorobę wieńcową.
W skardze strona zarzuciła błędną interpretację przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu, że świadczenie to dotyczy rodzin osób, które poniosły śmierć w latach 1956-1989 w związku z wystąpieniami wolnościowymi i domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji.
Skarżąca szczegółowo opisała, że jej ojciec przed wydarzeniami grudnia 1970 r. był osobą o dobrym zdrowiu fizycznym i psychicznym, co jednak zmieniło się po tych wydarzeniach, w szczególności po jego aresztowaniu i torturach jakich doznał. Do jego śmierci przyczyniły się także liczne represje, jakich doznał w konsekwencji "grudnia `70" i nieprzerwanej działalności opozycyjnie, m.in. częste wezwania na posterunek milicji czy zwolnienia z pracy. Ojcu towarzyszył ogromny stres i trauma, wskazujące na stres pourazowy charakterystyczny dla pobitych, więzionych i torturowanych osób, a wszystkie kolejne schorzenia fizyczne i psychosomatyczne były konsekwencją tej traumy.
Zdaniem skarżącej śmierć, o jakiej mowa w przedmiotowej ustawie nie musi wystąpić od razu w wyniku danego zajścia, lecz może następować stopniowo. Śmiertelna choroba wieloukładowa pourazowa powstaje często przez wiele lat od momentu tortur. Tak było w przypadku ojca skarżącej, który w wyniku wydarzeń grudniowych podupadł na zdrowiu psychicznym, co następnie doprowadziło do dalszych schorzeń.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Skarga okazała się niezasadna.
Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie była decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 26 sierpnia 2019 r., na mocy której odmówiono K. Ł. przyznania świadczenia pieniężnego w związku ze śmiercią jej ojca B. Ł. Materialnoprawną podstawą zgłoszonego żądania i zaskarżonej decyzji były przepisy ustawy z dnia 7 maja 2009 r. o zadośćuczynieniu rodzinom ofiar zbiorowych wystąpień wolnościowych w latach 1956-1989 (Dz. U. z 2020 r., poz. 678), dalej jako ustawa o zadośćuczynieniu. Przewiduje wskazana ustawa możliwość zadośćuczynienia członkom rodzin osób, które na skutek działań wojska, milicji i innych organów aparatu bezpieczeństwa poniosły śmierć w związku z wystąpieniami wolnościowymi na rzecz odzyskania przez Państwo Polskie suwerenności, niepodległości oraz respektowania praw człowieka i obywatela w czerwcu 1956 r. w Poznaniu, w październiku 1957 r. w Warszawie, w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu (w Elblągu, Gdańsku, Gdyni i Szczecinie), w czerwcu 1976 r. w Radomiu, w okresie stanu wojennego trwającego od dnia 13 grudnia 1981 r. do dnia 22 lipca 1983 r. oraz w trakcie tłumienia manifestacji lub strajków w latach 1983-1989 (art. 1 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu).
Dokonując analizy przepisów powyższej ustawy sąd wojewódzki stwierdza, że istnieją trzy przesłanki uzyskania przewidzianego w niej świadczenia, które muszą wystąpić łącznie. Mianowicie osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne należy do kręgu osób uprawnionych, wniosek został złożony w przewidzianym prawem terminie oraz członek rodziny wnioskodawcy był ofiarą wskazanych zbiorowych wystąpień wolnościowych w latach 1956-1989.
Oceniając te przesłanki na tle kontrolowanej sprawy wymaga zauważenia, że katalog członków rodziny, a więc osób które mogą wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego, jest zamknięty i zawiera jedynie małżonka, dzieci własne oraz dzieci przysposobione, a także rodziców oraz osoby przysposabiające. Jest bezsporne i wynika wprost z akt sprawy, że skarżąca K. Ł. jest córką zmarłego B.Ł.
Dalej wskazać trzeba, że w art. 4 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu ustawodawca przewidział, że uprawnienie do złożenia wniosku o przedmiotowe świadczenie przysługuje tylko przez 10 lat od dnia wejścia w życie ustawy, co miało miejsce 16 lipca 2009 r. Z akt sprawy wynika, że skarżąca złożyła swój wniosek w dniu 22 czerwca 2019 r., został on przyjęty w Urzędzie do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w dniu 26 czerwca 2019 r., w związku z czym przewidziany prawem termin został zachowany, a wniosek podlegał rozpatrzeniu.
Odnosząc się wreszcie do ostatniej przesłanki: przepis art. 1 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu określa zasady zadośćuczynienia członkom rodzin osób, które na skutek działań wojska, milicji i innych organów aparatu bezpieczeństwa poniosły śmierć (podkreślenie sądu) w związku z wystąpieniami wolnościowymi na rzecz odzyskania przez Państwo Polskie suwerenności, niepodległości oraz respektowania praw człowieka i obywatela czerwcu 1956 r. w Poznaniu, w październiku 1957 r. w Warszawie, w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu (w Elblągu, Gdańsku, Gdyni i Szczecinie), w czerwcu 1976 r. w Radomiu, w okresie stanu wojennego trwającego od dnia 13 grudnia 1981 r. do dnia 22 lipca 1983 r. oraz w trakcie tłumienia manifestacji lub strajków w latach 1983-1989.
Ponadto, z preambuły do ustawy o zadośćuczynieniu wynika, że jej ratio legis stanowi m.in. "oddanie należnej sprawiedliwości obywatelom Państwa Polskiego, którzy w walce z komunistycznym ustrojem totalitarnym łamiącym prawa człowieka i obywatela ponieśli śmierć (podkreślenie sadu) podczas tych wystąpień wskutek działań wojska, milicji i innych organów aparatu bezpieczeństwa" a także "powinność wynagrodzenia rodzinom ofiar wolnościowych w latach 1956-1989 krzywd doznanych w związku ze śmiercią ich bliskich".
W ocenie sądu, zarówno treść przepisu art. 1 ust. 1 ustawy, jak i preambuła są jednoznaczne i wyraźnie wskazują, kogo należy uznać za ofiary wystąpień wolnościowych, których rodzinom może być przyznane zadośćuczynienie w formie świadczenia pieniężnego. Mianowicie, były to osoby, które:
(1) poniosły śmierć podczas wystąpień: w czerwcu 1956 r. w Poznaniu, w październiku 1957 r. w Warszawie, w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu (w Elblągu, Gdańsku, Gdyni i Szczecinie), w czerwcu 1976 r. w Radomiu, w okresie stanu wojennego trwającego od dnia 13 grudnia 1981 r. do dnia 22 lipca 1983 r. oraz w trakcie tłumienia manifestacji lub strajków w latach 1983-1989, (2) śmierć ww. osób nastąpiła wskutek działań wojska, milicji i innych organów aparatu bezpieczeństwa.
Choć w art. 1 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu mowa o osobach, które "na skutek działań [...] poniosły śmierć w związku z wystąpieniami wolnościowymi", co mogłoby sugerować, jak wywodzi skarżąca, że śmierć osób biorących udział we wskazanych wystąpieniach nie musi nastąpić w trakcie tych wystąpień, to jednak zdaniem sądu rozważając przedmiotową przesłankę nie można abstrahować od znaczenia pojęć "ponieśli śmierć" i "zmarły". Ustawodawca bowiem uznaje za ofiary wystąpień wolnościowych tylko osoby, które "poniosły śmierć", natomiast znaczenie tego pojęcia odnosi się do nagłej utraty życia, mającej charakter gwałtowny, związany z przemocą, wypadkiem lub poświęceniem się (męczennictwem).
Co więcej, synonimem rozważanego pojęcia jest słowo "ginąć", które używane jest w odniesieniu do śmierci nagłej, brutalnej, często zadanej przez inną osobę. W związku z tym nie sposób uznać, że w znaczeniu pojęcia użytego w ustawie mieści się pojęcie "zmarły", a szczególności "zmarły na skutek rozstroju zdrowia". Tak bowiem należy oceniać zdaniem sądu śmierć ojca wnioskodawczyni, gdyż w samym wniosku strona jednoznacznie pisze, że śmierć ojca nastąpiła "na skutek rozstroju zdrowia", jak również z materiału dowodowego wprost wynika, że ojciec cierpiał na wiele chorób, m.in. zapalenie płuc, rozsianą chorobę nowotworową, przewlekłą niewydolność nerek i chorobę wieńcową.
Zatem B. Ł. zmarł, a nie poniósł śmierć, jak wymaga tego ustawa o zadośćuczynieniu. Przyczyna śmierci, która miała miejsce 38 lat po wydarzeniach, oraz jej związek z urazami doznanymi w grudniu 1970 r., są więc na tle analizowanej ustawy prawnie obojętne.
Ponadto, nie mniej istotne jest, że w preambule do ustawy o zadośćuczynieniu precyzyjnie wskazano, iż śmierć ma mieć miejsce "podczas tych wystąpień", co zdaniem sądu znów jednoznacznie świadczy o tym, że owa śmierć musiała nastąpić w dniu wystąpienia wolnościowego, w trakcie udziału w nim danej osoby, ewentualnie w przeciągu niedługiego czasu np. w trakcie pobytu w szpitalu, gdzie bezpośrednio bo wystąpieniu wolnościowym leczono doznane urazy, a nie w dalszej, wieloletniej perspektywie czasowej.
Reasumując, dopiero spełnienie ww. dwóch warunków łącznie spowoduje, że ziści się ustawowa przesłanka by członek rodziny tragicznie zmarłego mógł otrzymać świadczenie mające na celu zadośćuczynienie jego krzywdom (podobnie: wyrok WSA w Poznaniu z 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Po 910/14, dostępny w CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie ma wątpliwości, że istotą negatywnego rozstrzygnięcia w kontrolowanej sprawie był fakt, że ojciec skarżącej zmarł w dniu 13 sierpnia 2008 r., zatem jego śmierć nie nastąpiła podczas wystąpienia wolnościowego w grudniu 1970 r., w przedstawionym wyżej rozumieniu, w którym zmarły brał udział. Ten fakt powoduje, że bez względu na ewentualne spełnienie innych przesłanek nie jest możliwe orzeczenie o przyznaniu świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy o zadośćuczynieniu.
Zdaniem sądu, na gruncie rozważanej ustawy kwestię związku przyczynowo skutkowego między śmiercią danej osoby a jej udziałem w wystąpieniu wolnościowym należy analizować w dwóch aspektach: rodzaju tej śmierci, która ma mieć charakter gwałtowny i brutalny, wynikający z działań organów aparatu bezpieczeństwa państwa oraz czasu, kiedy nastąpiła, tj. podczas wystąpienia wolnościowego, w jego trakcie lub bezpośrednio po tym wystąpieniu, np. w szpitalu gdzie opatrywano osobę biorącą udział w wystąpieniu wolnościowym. Tymczasem z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynikało wprost, że ojciec skarżącej zmarł dopiero w roku 2008, a więc 38 lat po wydarzeniach grudniowych w G., w których brał udział, jak również jego śmierć nie była bezpośrednim skutkiem doznanej przemocy, lecz wynikiem wielu chorób. Nie ma przy tym znaczenia z punktu widzenia przesłanek ustawy o zadośćuczynieniu, że urazy doznane podczas wydarzeń 16-17 grudnia 1970 r. zapoczątkowały zły stan zdrowia ojca skarżącej, gdyż takiej okoliczności ustawodawca nie uwzględnił jako przesłanki do przyznania świadczenia
Jednoznacznym i nie budzącym wątpliwości sądu celem ustawy było uzupełnienie luki w przepisach prawnych dających prawo członkom rodziny do zadośćuczynienia za śmierć bliskiej osoby, biorącej udział w wystąpieniu na rzecz odzyskania przez Państwo Polskie suwerenności, niepodległości oraz respektowania praw człowieka i obywatela, czego wymaga poczucie sprawiedliwości społecznej (zob. Opinia merytoryczna do rządowego projektu ustawy o zadośćuczynieniu rodzinom ofiar wystąpień wolnościowych w latach 1956-1983 z 26 stycznia 2009 r., druk nr 1510 Sejmu VI kadencji).
Jednocześnie ustawodawca wyraźnie ograniczył zakres podmiotowy tego zadośćuczynienia do członków rodzin osób, które poniosły śmierć podczas udziału w określonych wystąpieniach, nie zaś zmarły po kilkudziesięciu latach, nawet jeżeli choroby, które doprowadziły do śmierci mogły zostać wywołane urazami powstałymi na skutek działań organów aparatu bezpieczeństwa państwa w związku z udziałem danej osoby w wystąpieniu wolnościowym, gdyż po tak długim okresie czasu niemożliwe jest ustalenie w tym zakresie związku przyczynowo skutkowego. W celu ograniczenia tego rodzaju wątpliwości ustawodawca jednoznacznie określił swoją wolę, ograniczając krąg podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pieniężnego na mocy ustawy o zadośćuczynieniu.
Co więcej, takie ograniczenie wynika również z samego celu ustawy, uwypuklonego w jej preambule, jakim jest m.in. wynagrodzenie rodzinom ofiar wystąpień wolnościowych krzywd w związku ze śmiercią ich bliskich w latach 1956-1989, nie zaś za śmierć uczestników tych wystąpień po wielu latach, bowiem rodziny ww. osób nie poniosły w relewantnym czasie krzywdy, jaką jest śmierć bliskiej osoby, która działała w obronie wolności, godności człowieka oraz praw obywatela przed komunistycznym ustrojem totalitarnym.
Nie może wywołać zamierzonego skutku uchylenia zaskarżonej decyzji naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Wprawdzie uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest bardzo lakoniczne i sprowadza się do przytoczenia przepisu prawa oraz oceny braku podstaw do przyznania świadczenia wnioskodawczyni, lecz nie ma to wpływu na wynik sprawy. Z tak sporządzonego uzasadnienia wynika bowiem wprost, że Szef Urzędu nie miał wątpliwości co do wykładni art. 1 ust. 1 ustawy o zadośćuczynieniu oraz zakresu jej zastosowania. Jakkolwiek więc organ nie przedstawił stosownego wyjaśnienia swojego toku rozumowania, to wnioski zeń wynikające są prawidłowe. Tym samym brak jest podstaw do uchylenia kontrolowanego rozstrzygnięcia.
Z przedstawionych wyżej względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.
Na koniec sąd wyjaśnia dodatkowo, że stronie skarżącej na jej wniosek przyznano prawo pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Reprezentujący skarżącą zawodowy pełnomocnik procesowy dwukrotnie wnosił o odroczenie terminów rozpraw, wyznaczonych na dzień 1 lipca 2020 r. oraz kolejnej, wyznaczonej na dzień 5 sierpnia 2020 r. Uzasadnieniem obu wniosków był zły stan zdrowia skarżącej uniemożliwiający stawiennictwo na rozprawie, potwierdzony zaświadczeniem lekarza sądowego. Skarżącej według informacji pełnomocnika, zależało na osobistym udziale w rozprawie.
Sąd uwzględnił wniosek o odroczenie rozprawy wyznaczonej na dzień 1 lipca 2020 r., kolejny termin wyznaczony został na dzień 5 sierpnia 2020 r. Drugi wniosek, oparty na tych samych podstawach, nie został uwzględniony, o czym powiadomiony został pełnomocnik skarżącej, który następnie był obecny na rozprawie, podczas której ogłoszony został wyrok. Sąd wyjaśnia, że co do zasady, zgodnie z art. 91 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako p.p.s.a.) sąd o posiedzeniach jawnych jedynie powiadamia strony lub ich pełnomocników. Oznacza to, że ich udział w posiedzeniu jawnym nie jest obowiązkowy, chyba żeby sąd zarządził stawienie się jednej ze stron osobiście albo przez pełnomocnika (art. 91 § 3 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca, udział strony skarżącej osobiście nie został zarządzony, była ona prawidłowo reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika procesowego ustanowionego w sprawie, wobec czego nie zaistniała konieczność odroczenia rozprawy wyznaczonej na dzień 5 sierpnia 2020 r.