Uzasadnienie
M. M. (dalej: strona, skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: organ odwoławczy, Kolegium) z dnia 6 czerwca 2023 r. nr SKO Gd/6999/22, utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Sztutowo z dnia 8 grudnia 2022 r., którą odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem P. M. Decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Wnioskiem z dnia 22 lutego 2022 r. skarżący zwrócił się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem P. M. Decyzją z dnia 11 marca 2022 r. Wójt Gminy Sztutowo odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na zaistnienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 390), dalej przywoływanej jako u.ś.r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 21 września 2022 r., nr SKO Gd/1921/22, uchyliło decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji decyzją z dnia 8 grudnia 2022 r. ponownie odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Organ wskazał, że pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy w dniu 3 października 2022r., ustalił, że M. M. sprawuje całodobową opiekę nad ojcem. Według oceny pracownika socjalnego P. M. nie jest osobą samodzielną, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, korzystać z toalety czy zadzwonić po pomoc i nie poradzi sobie w codziennych czynnościach bez pomocy syna oraz że M. M. nie jest w stanie połączyć opieki nad ojcem z pracą zawodową. Zdaniem organu I instancji, jakkolwiek ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez M. M. a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, niemniej jednak zachodzi negatywna przesłanka przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. tj. związana z wiekiem powstania niepełnosprawności ojca.
Kolegium opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji wskazało na następujące ustalenia. Skarżący ma 28 lat i mieszka wraz z niepełnosprawnym ojcem P. M. Był aktywny zawodowo od 2015 r. do 10 lutego 2022 r. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 28 lutego 2022 r. skarżący podał, że zrezygnował z pracy, by podjąć się opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Wskazał, że opiekę sprawuje od stycznia 2022 r. W trakcie wywiadu środowiskowego oraz w oświadczeniu z dnia 4 października 2022 r. skarżący podał, że wspiera ojca w codziennym funkcjonowaniu, jak również zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa domowego. Od 7.30 do 8.00 przygotowuje śniadanie, tabletki dla ojca, czasem pomaga ojcu spożyć śniadanie, rozpala w piecu. O 8.30 podaje ojcu tabletki, przygotowuje ubrania dla ojca i pomaga przebrać się. Od 9.00 do 12.00 ojciec śpi, ogląda telewizję lub odpoczywa leżąc. Od 12.00 do 13.00 skarżący przygotowuje obiad.
Od 13.30 do 14.00 ojciec je obiad samodzielnie lub z pomocą. O 14.00 skarżący podaje ojcu tabletki. Do 14.30 ojciec odpoczywa, a o 14.30 skarżący zabiera ojca na spacer. Od 16.30/17.00 do 18.30 ojciec śpi. W tym czasie skarżący zajmuje się domem lub jedzie do sklepu. Od 18.30 do 19.30 skarżący przygotowuje kolację, w razie potrzeby pomaga ojcu ją zjeść, a także podaje ojcu tabletki. Od 19.30 do 20.00 skarżący kąpie ojca i przebiera go w piżamę. Między 21.30 a 22.00 ojciec idzie spać. Skarżący podał, że poza wspomnianymi czynnościami pomaga również ojcu skorzystać z toalety, w dzień lub w nocy, lub spełnia inne potrzeby wynikające z danej chwili.
Osobą niepełnosprawną jest P. M. Ma aktualnie 67 lat. Legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu stwierdzono, że wymaga on stałej lub długotrwałej pomocy lub opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 28 lutego 2022 r. ustalono, że P. M. jest wdowcem od dnia 3 stycznia 2022 r. Skarżący podał w trakcie wywiadu, że stan zdrowia ojca znacznie pogorszył się, odkąd owdowiał. Z uwagi na chorobę niedokrwienną amputowano mu część prawej nogi. Jest po dwóch udarach. Cierpi z powodu niedokrwienia lewej półkuli mózgu, utrwaloną afazję ruchową, niedowład prawej strony. Od stycznia 2022 r. P.M. przysługiwały usługi opiekuńcze codziennie po 2 godziny do końca lutego 2022 r., lecz w ocenie skarżącego nie były wystarczające.
W ocenie pracownika socjalnego P. M. wymaga pomocy w utrzymaniu higieny ciała, przy ubieraniu i rozbieraniu, załatwianiu potrzeb fizjologicznych, przemieszczaniu się, przygotowaniu i spożywaniu posiłków. Wymaga rehabilitacji oraz wsparcia emocjonalnego, gdyż od chwili śmierci małżonki ma obniżony nastrój. Większość czasu spędza w łóżku, leżąc lub oglądając telewizję. Posiłki spożywa, siedząc na łóżku. Skarżący w trakcie wywiadu podał, że ojciec przemieszcza się przy pomocy protezy lub wózka inwalidzkiego, potrzebuje jednak przy tym wsparcia, może pozostać bez opieki co najwyżej od 1 do 2 godzin w ciągu dnia. Gdy skarżący musi wyjechać na dłużej, prosi o pomoc w opiece nad ojcem sąsiada.
W trakcie ponownego rozpatrzenia sprawy uzyskano informację od osoby, która świadczyła usługi opiekuńcze u P. M. Wyjaśniła ona, że usługi opiekuńcze były niewystarczające, gdyż Pan M. wymaga opieki całodobowej, zaś usługi opiekuńcze są wykonywane jedynie w godzinach pracy Ośrodka Pomocy Społecznej, czyli od 7.30 do 15.30, z wyłączeniem dni wolnych od pracy. Z kolei skarżący pracował w systemie zmianowym 12 - godzinnym lub 24 - godzinnym, również w sobotę i niedzielę. W ocenie opiekunki Pan M. nie może pozostać bez opieki, gdyż nie byłby w stanie wezwać w razie potrzeby pomocy.
Karta informacyjna leczenia szpitalnego z dnia 31 marca 2022 r. potwierdza, że P. M. przebył wcześniej 2 udary mózgu i zawał, prawe podudzie ma amputowane z powodu miażdżycy. W wyniku konsultacji neurologicznej stwierdzono, że w domu porusza się przy pomocy balkonika lub na wózku inwalidzkim. W trakcie badania był przytomny, względnie zorientowany co do miejsca, wykazywał natomiast brak orientacji co do czasu. Jego mowa była dyzartyczna z cechami afazji. Stwierdzono niedowład połowiczy prawostronny, a także przewlekłą niedostateczność krążenia mózgowego.
W oświadczeniu z dnia 4 października 2022 r. skarżący podał, że ojciec generalnie jest w stanie samodzielnie usiąść na łóżku, jednak coraz częściej zdarza się, że potrzebuje przy tym pomocy. Nie jest w stanie wstać z łóżka bez pomocy. Tak samo jest z przesiadaniem się na wózek inwalidzki i z powrotem oraz poruszaniem się po mieszkaniu. Posiłki ojciec generalnie spożywa samodzielnie, ale bywają sytuacje, gdy z powodu bólu w ramieniu przy spożywaniu posiłków potrzebna jest pomoc. Skarżący podał, że istnieje potencjalna możliwość podejmowania przez ojca zachowań nieracjonalnych z powodu problemów z pamięcią, problemów ze wzrokiem, przekonania o własnej sprawności.
W trakcie wywiadu skarżący podał także, że ma dwóch braci, z których jeden zamieszkuje w Wielkiej Brytanii, a drugi nie utrzymuje kontaktu z rodziną.
Oceniając decyzję organu I instancji w świetle opisanych wyżej ustaleń, Kolegium doszło do wniosku, że organ I instancji prawidłowo odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nie z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., o czym była już mowa w poprzedniej decyzji Kolegium, czyli decyzji z dnia 21 września 2022 r. Powodem, dla którego skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jest niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., który wymaga, by wnioskujący o świadczenie zrezygnował z pracy zarobkowej i nie podejmował pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad członkiem rodziny legitymującym się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium, rezygnacja przez skarżącego z pracy zarobkowej po dniu 10 lutego 2022 r. była kwestią wyboru, nie zaś bezwzględnej konieczności. Wprawdzie na podstawie informacji o stanie zdrowia P. M. można przyjąć, że aktualnie nie powinien on pozostawać przez dłuższy czas bez czyjejś opieki, w szczególności z uwagi na znacznie ograniczone możliwości samodzielnego poruszania się oraz trudności z porozumiewaniem się, co prawdopodobnie uniemożliwiałoby skuteczne wezwanie pomocy w razie konieczności.
Niemniej jednak pogodzenie opieki nad ojcem z pracą zarobkową byłoby możliwe w przypadku podjęcia przez skarżącego pracy w innym wymiarze czasowym oraz zwiększenia wymiaru usług opiekuńczych. Usługi opiekuńcze w wymiarze 2 godzin dziennie najprawdopodobniej byłyby w tym wypadku niewystarczające. Gdyby jednak opiekunka była u ojca skarżącego 4-5 godzin dziennie, skarżący mógłby pogodzić zajmowanie się ojcem z własną pracą zarobkową. Przeważającą część obowiązków skarżącego jako opiekuna ojca, przy wsparciu profesjonalnej opieki, można zorganizować tak, by skarżący miał czas na pracę zarobkową.
Ponadto skarżący nie jest jedynym dzieckiem P. M. Z prawnego i moralnego punktu widzenia obowiązek zapewnienia właściwej opieki ciąży na wszystkich dzieciach osoby niepełnosprawnej. Zapewnienie pomocy i opieki rodzicowi należy rozumieć zarówno jako podejmowanie osobistych starań na rzecz rodzica, jak i zorganizowanie stosownej opieki rodzicowi poprzez skorzystanie ze wsparcia instytucjonalnego (przykładowo usługi opiekuńcze) lub zatrudnienie opiekuna. Skarżący wskazał, że jeden z braci od wielu lat nie utrzymuje kontaktu z rodziną i nie wiadomo, gdzie przebywa, ale drugi brat przekazuje miesięcznie dla ojca kwotę 800 zł. Skarżący, wraz ze swym bratem, powinni zatem w taki sposób zorganizować dla ojca opiekę, by nie zachodziła konieczność całkowitej rezygnacji z pracy zarobkowej przez żadnego z nich.
Nie można więc zgodzić się z taką interpretacją przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., która prowadziłaby do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która ma możliwość pogodzenia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny z wykonywaniem pracy zarobkowej. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w takiej sytuacji byłoby sprzeczne z jego celem.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku M. M. wniósł o uchylenie obu wydanych decyzji, zarzucając im naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącego i realnych możliwości sprawowania tej opieki oraz art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że Kolegium błędnie przyjęło, iż ma on możliwość zapewnienia opieki dla ojca nie rezygnując z własnego zatrudnienia. Konkluzja Kolegium prowadzi do wniosku, że każdy starający się o świadczenie pielęgnacyjne ma możliwość pogodzenia pracy zarobkowej ze sprawowaną opieką poprzez zwiększenie wymiaru zewnętrznych usług opiekuńczych i zagospodarowanie powyższego czasu na pracę własną, choćby w niepełnym wymiarze godzin. Taki tryb rozumowania jest całkowicie sprzeczny z realiami rynku pracy w Polsce, przede wszystkim z dostępnością pracy, gdzie pracownik rzadko ma możliwość wyboru pracodawcy a tym samym godzin pracy, po drugie wysokości oferowanego wynagrodzenia i możliwości utrzymania z jednej pensji nie tylko pracownika, lecz również niepełnosprawnego członka rodziny i dodatkowo opłacać usługi opiekuńcze. Celem powyższej ustawy było uniknięcie takich właśnie sytuacji, kiedy opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny najbliżsi są zmuszeni przekazać w obce ręce.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze odnotowało okoliczność, że ojciec skarżącego ma problem z wezwaniem pomocy, a także nie ma skłonności do niebezpiecznych zachowań (odkręcanie gazu, przyjmowanie bez kontroli leków). Z powyższego wysnuło jednakże błędny wniosek, że może on przebywać bez nadzoru i opieki przez dłuższy czas. Całkowicie bowiem pominęło ustalony fakt dotyczący niesamodzielności ojca skarżącego i braku możliwości zapewnienia sobie pomocy w krytycznej sytuacji.
Jak wynika z dokonanych przez Kolegium ustaleń skarżący był zatrudniony, w pracy był on osobą szanowaną i docenianą, która swoje obowiązki wykonywała sumiennie. W czasie kiedy ojcem skarżącego opiekowała się żona, skarżący podejmował pracę. Zrezygnował z pracy po śmierci matki, kiedy zorientował się, że rzeczywiste potrzeby ojca znacznie przekraczają jego możliwości pomocy, nawet przy wsparciu opiekunki przychodzącej z MOPSu.
Brak jest jakiegokolwiek uzasadnienia do twierdzenia, że nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a stanem zdrowia ojca i koniecznością sprawowania nad nim opieki. Kolegium bezrefleksyjnie wskazuje, że każdy z synów winien ponosić koszty utrzymania ojca, nie dostrzegając ich realnych możliwości i czasowych i finansowych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634) – zwanej dalej p.p.s.a., uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z uwagi na zaistnienie sytuacji określonej wskazanym przepisem sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2023r., poz. 390), zwanej dalej jak dotychczas u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu;
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka;
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
- 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).
Podkreślić też trzeba, na co zwracały uwagę orzekające organy, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
W związku z tym, analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze - istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym w szczególności ocena zakresu czynności, które osoba ta jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21).
Po drugie, istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że ojciec skarżącego wymaga opieki, której zakres wyklucza podjęcie przez osobę tę opiekę sprawującą zatrudnienia oraz że opiekę tę sprawuje skarżący. W wywiadzie środowiskowym z dnia 3 października 2022 r. pracownik socjalny podsumował, że "Pan M. nie jest w stanie połączyć opieki nad ojcem z pracą zawodową" i że zasadne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Również we wcześniejszym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 28 lutego 2022 r. pracownik socjalny odnotował, że w jego ocenie "niezbędna jest opieka całodobowa ze strony syna M. nad ojcem P.M. a tym samym ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego". Również opiekunka z MOPS świadcząca wcześniej usługi opiekuńcze wobec P. M. wskazała, że wymaga on opieki całodobowej.
Organ I instancji stwierdził, że opieka sprawowana przez skarżącego nad ojcem jest opieką, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., czyli zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a sprawowaniem przez skarżącego opieki nad ojcem.
Jeżeli chodzi natomiast o stanowisko Kolegium, to również i ono dostrzega to, że ze względu na swój stan zdrowia ojciec skarżącego wymaga całodobowej opieki (zob. str. 5 decyzji). Dostrzega Kolegium zatem to, że nie powinien on pozostawać przez dłuższy czas bez czyjejś opieki, w szczególności z uwagi na znacznie ograniczone możliwości samodzielnego poruszania się oraz trudności z porozumiewaniem się, co prawdopodobnie uniemożliwiałoby skuteczne wezwanie pomocy w razie konieczności. Wymaga on również pomocy przy porannych i wieczornych czynnościach związanych z utrzymaniem higieny ciała, przy ubieraniu i rozbieraniu się, przy korzystaniu z toalety (tzn. trzeba go do toalety zaprowadzić, czasem pomóc w trakcie korzystania, albo też pomóc skorzystać z kaczki), czasem wymaga także pomocy przy spożywaniu posiłków (z powodu bólów ręki), przy przemieszczaniu się po mieszkaniu i poza nim, trzeba go nadto wyręczać we wszystkich czynnościach związanych z prowadzeniem domu (tzn. gotowaniu, sprzątaniu, dopilnowaniu wszelkich spraw finansowych), jak również z procesem leczenia (umawianie wizyt lekarskich i ich zorganizowanie, zakup leków, dawkowanie leków).
Mimo tego jednak zdaniem Kolegium nie można uznać, że rezygnacja przez skarżącego z pracy była koniecznością, mógł on bowiem podjąć pracę w innym wymiarze godzin i zwiększyć wymiar usług opiekuńczych z 2 godzin dziennie do 4-5 godzin albo zatrudnić opiekunkę, dzięki czemu mógłby pogodzić pracę zarobkową i sprawowanie opieki nad ojcem.
Z takim stanowiskiem Kolegium nie można się zgodzić, jest ono wynikiem błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Rację ma Kolegium wskazując, że "nie można zgodzić się z taką interpretacją przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., która prowadziłaby do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która ma możliwość pogodzenia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny z wykonywaniem pracy zarobkowej", ale dotyczy to sytuacji, w której opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie jest na tyle absorbująca aby wykluczała podjęcie przez opiekuna zatrudnienia. Jeżeli natomiast jest ona tak absorbująca – a w tej sprawie jest – i skarżący się jej podejmuje, to oznacza spełnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a rezygnacją z zatrudnienia czy jego niepodejmowaniem. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. ani żaden inny przepis tej ustawy nie daje organowi podstaw do rozważania alternatywnych sposobów zapewnienia przez rodzinę opieki osobie niepełnosprawnej.
To do skarżącego należy decyzja, czy sam zrezygnuje z zatrudnienia by podjąć się opieki nad niewątpliwie tego potrzebującym niepełnosprawnym ojcem, czy też będzie pracować, a środki w ten sposób uzyskane przeznaczy na finansowanie profesjonalnych opiekunów. Słusznie skarżący zauważa w skardze, że stanowisko Kolegium w istocie podważa sens omawianej regulacji, którą jest zapewnienie źródła dochodu osobom rezygnującym z zatrudnienia w celu podjęcia się opieki nad bliską osoba niepełnosprawną. Gdyby zgodzić się z argumentacją Kolegium należałoby bowiem uznać, że każdy wnioskodawca starający się o świadczenie pielęgnacyjne ma możliwość pogodzenia pracy zarobkowej ze sprawowaną opieką poprzez zwiększenie wymiaru zewnętrznych usług opiekuńczych i zagospodarowanie powyższego czasu na pracę własną, choćby w niepełnym wymiarze godzin.
Zdaniem Sądu, przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącemu nie mógł być też fakt posiadania przez niego rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować lub współfinansować opiekę nad ojcem. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia ojcu niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niego do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżący pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnego ojca, udzielając mu wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., sygn. akt OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).
W związku z tym, w okolicznościach niniejszej sprawy należało stwierdzić, że wbrew ocenie Kolegium, podjęcie się przez skarżącego opieki nad ojcem pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z rezygnacją przez niego z zatrudnienia w lutym 2022 r. i jego aktualnym niepodejmowaniem. W związku z tym, błędna jest ocena Kolegium, że skarżący powinien tak zorganizować opiekę nad ojcem, aby móc pracować i powinien uczynić to przy pomocy pozostałego rodzeństwa oraz opiekunek. Jak już wskazano, rolą organów nie jest ocena i kwestionowanie wyboru rodziny, co do formy pomocy świadczonej jej niepełnosprawnemu członkowi. To bowiem najbliżsi mają najlepsze rozeznanie w tym, czego potrzeba choremu i w tym zakresie mogą podjąć decyzję, iż jedno z kilkorga dzieci poświęci się opiece nad rodzicem. Kwestie związane z obowiązkiem alimentacyjnym pozostałych dzieci nie mogą mieć decydującego znaczenia dla oceny przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Należy stwierdzić, że w rozważanym wypadku skarżącym kierowało poczucie obowiązku i chęć otoczenia ojca troską w jego niewątpliwie trudnej sytuacji. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, a co wynika z akt sprawy i zawartego w nich wykazu czynności, jakie skarżący wykonuje przy ojcu, że rzetelnie oraz całodobowo opiekuje się on schorowanym ojcem.
Reasumując, w ocenie Sądu skarżący spełnił wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., konieczne dla mu żądanego świadczenia, albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny względem ojca i która w okresie od dnia złożenia wniosku do dnia wydania decyzji przez organy nie podejmowała zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którego stan zdrowia wymagał osobistego, pełnego zaangażowania opiekuńczego ze strony skarżącego. To zaś wykluczało łączenie przez stronę pracy zawodowej i opieki. W sprawie organy nie wykazały przy tym, aby wystąpiła jakakolwiek z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącego wnioskowanego świadczenia.
Wobec tego skarżącemu należało przyznać wnioskowane świadczenie. Tymczasem orzekający w sprawie organ dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego - w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wydał decyzję naruszającą w konsekwencji zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego. Uchybienia te polegają przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, jako naruszającą prawo materialne i procesowe w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy zobowiązany będzie uwzględnić oceną prawną dokonaną w niniejszym wyroku, w szczególności zaś to, że skarżący spełnia wymogi określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wyda stosowne do tych okoliczności faktycznych rozstrzygnięcie.
Sąd uchylił jedynie decyzję organu odwoławczego, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku, stosownie do art. 153 p.p.s.a.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).