Uzasadnienie
A. W. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z dnia 13 stycznia 2023 r. A. W. zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, S. D. Z akt sprawy wynika, że S. D. (ur. 15 maja 1950 r.) jest osobą niepełnoprawną w stopniu znacznym (symbol przyczyny niepełnosprawności: 05-R, 07-S), legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Malborku z dnia 6 września 2021 r., niepełnosprawność istnieje od 5 czerwca 2021 r., ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 lipca 2021 r. Orzeczenie zostało wydane na stałe. Z akt sprawy wynika ponadto, że w latach 2010-2013 S. D. czterokrotnie stawał przed komisją lekarską ZUS, w której za każdym razem orzekano, że jest częściowo niezdolny do pracy.
Z informacji zawartych we wniosku o przyznanie świadczenia, złożonego oświadczenia oraz ustaleń dokonanych w toku wywiadu środowiskowego wynika, że S. D. cierpi na przewlekły zespół wieńcowy, miażdżycę tętnic kończyn, niedokrwienie i martwicę podudzia prawego, hipercholesterolemię, ma zaćmę. Ponadto choruje na samoistne nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu II. Jest po implantacji stentów do tętnic wieńcowych. W czerwcu 2021 r. przeszedł operację amputacji lewej kończyny w okolicy uda, porusza się na wózku inwalidzkim. Jest pod opieką diabetologa i kardiologa. Wymaga specjalnej diety wysokobiałkowej. Może wykonywać jedynie czynności, które nie wymagają zbytniej aktywności fizycznej: samodzielnie spożywa przygotowane przez córkę posiłki i dozowane leki. Wymaga pomocy przy korzystaniu z toalety, wstaniu i położeniu się do łóżka, umieszczeniu w wózku inwalidzkim, codziennej toalecie i pielęgnacji ciała.
A. W. zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz czworgiem małoletnich dzieci w wieku: 12, 9, 5 i 2 lat a także z rodzicami. Rodzina zamieszkuje w dwupokojowym mieszkaniu, w starym budownictwie. Matka wnioskodawczyni, A. D., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Cierpi na zaawansowane reumatoidalne zapalenie stawów. Z uwagi na swój stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Wnioskodawczyni ma pięcioro rodzeństwa.
Ze złożonego oświadczenia wynika, że A. W. wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj.: pranie, prasowanie, sprzątanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów. Pomaga ojcu przy czynnościach higienicznych – wstawaniu, kąpieli, ubieraniu, prowadzeniu do toalety, podmywaniu oraz przy czynnościach, przy których niepełnosprawny sobie nie radzi: przygotowuje i podaje posiłki, podaje leki, mierzy ciśnienie, wykonuje pomiary cukru i podaje insulinę. Ponadto pielęgnuje wrażliwą skórę ojca smarując ją kremami, wykonuje masaże i przeprowadza ćwiczenia usprawniające. W zależności od pogody chodzi z nim na spacery. Realizuje także recepty, umawia i uczestniczy w wizytach lekarskich, załatwia sprawy urzędowe, czyta ojcu książki.
A. W. ma 34 lata, legitymuje się czteroletnim stażem pracy. Ostatnie zatrudnienie ustało w 2019 r. Nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie pracy, nie pobiera zasiłku dla niepełnosprawnych.
W dniu 8 września 2022 r. wnioskodawczyni przyznano na S. D. specjalny zasiłek opiekuńczy na okres od 1 listopada 2022 r. do 31 października 2023 r.
Wójt Gminy Gardeja, w imieniu którego działał Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Gardei, decyzją z dnia 16 lutego 2023 r. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615; dalej jako "u.ś.r."), albowiem niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 18 lipca 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nie z powodu niespełnienia przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., lecz z uwagi na fakt, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją wnioskodawczyni z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Kolegium wskazało, że z ustaleń dokonanych przez organ pierwszej instancji wynika, że ostatnie zatrudnienie wnioskodawczyni ustało w 2019 r., od tego czasu jest osobą bierną zawodowo, w międzyczasie urodziła czwarte dziecko, które w chwili obecnej ma dwa lata. W ocenie organu odwoławczego głównym powodem dalszego niepodejmowania czy też rezygnacji z pracy zawodowej było urodzenie najmłodszego z czworga dzieci a nie opieka nad niepełnosprawnym ojcem. Zdaniem Kolegium trudno jest założyć, że wnioskodawczyni, po narodzinach czwartego dziecka, byłaby w stanie sprawować jednocześnie opiekę nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem, który znacznym stopniem niepełnosprawności legitymuje się od 2021 r. (w tym samym od roku w którym wnioskodawczyni była w czwartej ciąży). Decyzja strony o zakończeniu aktywności zawodowej wynikała zatem przede wszystkim z powodu zmiany sytuacji rodzinnej związanej z ciążą oraz późniejszą opieką nad czwórką dzieci, w tym noworodkiem.
W rezultacie, w ocenie organu, w niniejszej sprawie brak jest podstaw pozwalających na przyjęcie, że w sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia/nie podejmowaniem zatrudnienia a koniecznością zapewnienia osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym wymaganej stałej opieki.
Niezależnie od powyższego, zdaniem Kolegium, sprawowane przez skarżącą pomoc w czynnościach związanych z zapewnieniem osobie wymagającej stałej opieki, tj.: higiena osobista, pomoc w ubieraniu czy nawet pomiar cukru i podanie insuliny 3 x dziennie czy pomiar ciśnienia nie należą do czynności, które zajmują większość część dnia. Pozostałe wskazane przez stronę czynności są zwykłymi czynnościami dnia codziennego podejmowanymi codziennie także przez osoby pracujące zawodowo, bez względu na to, czy opiekują się osobą niepełnosprawną. Nie bez znaczenia jest też fakt, że ojciec skarżącej, mimo posiadanych schorzeń jest w stanie samodzielnie spożyć przygotowane wcześniej posiłki, poza tym strona zamieszkuje wraz z rodzicami oraz mężem i dziećmi, więc i tak jest w stałym kontakcie z ojcem.
W skardze na powyższą decyzję podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zwrot kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W razie nieuwzględnienia skargi podlega ona oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do treści art. 134 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w graniach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Na wstępie należy zauważyć, że Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tym przedmiocie złożyła skarżąca, a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 18 lipca 2023 r., utrzymującej w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Gardei, wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Gardeja, z dnia 16 lutego 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, stwierdził, że narusza ona prawo.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.
Przy tym, niewątpliwie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, jak słusznie wskazało Kolegium, przepis ten powinien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka momentu powstania niepełnosprawności utraciła cechę konstytucyjności.
W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
W niniejszej sprawie skarżąca, jako córka, niewątpliwie była osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z opieką nad ojcem.
W sprawie niesporne jest, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Malborku z dnia 6 września 2021 r., niepełnosprawność istnieje od 5 czerwca 2021 r., ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 lipca 2021 r. Orzeczenie zostało wydane na stałe. Z orzeczenia wynika, że ojciec skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu wskazano także na konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie i korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej.
Zdaniem Sądu, dokonana przez orzekające w sprawie organy administracji publicznej ocena, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad ojcem jest, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, niezasadna. Przywoływane przez organy okoliczności o stopniu samodzielności S. D. nie zostały w ocenie Sądu wystarczająco zweryfikowane, choćby przez rodzaj schorzenia powodującego niepełnosprawność i właściwe dla niego czynności opiekuńcze, które powinna wykonywać skarżąca.
Wskazać bowiem należy, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, wszystkie przywoływane orzeczenia dostępne są na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przy tym, że w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1045/21). Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia.
Jednakże, to do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21). Zarówno organy administracji publicznej jak i sąd, nie są uprawnione do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Przy czym, samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie.
Dokonując tej oceny, uwzględnić trzeba, że pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 215/22). Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki.
W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 354/22). Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22).
Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).
W niniejszej sprawie Kolegium oceniło, że nie zachodzi ścisły i bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a konicznością zapewnienia niepełnosprawnemu ojcu opieki adekwatnej do jego stanu zdrowia. Zdaniem organu skarżąca nie zrezygnowała bowiem z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem a z innych przyczyn.
W ocenie Sądu, w ustalonych okolicznościach faktycznych sprawy ocena ta jest niezasadna.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że S. D. choruje na przewlekły zespół wieńcowy, miażdżycę tętnic kończyn, niedokrwienie i martwicę podudzia prawego, samoistne nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu II, hipercholesterolemię, ma zaćmę. W czerwcu 2021 r. przeszedł operację amputacji lewej kończyny w okolicy uda. Ponadto jest po implantacji stentów do tętnic wieńcowych. Porusza się na wózku inwalidzkim.
Uzasadniając odmowę przyznania świadczenia Kolegium wskazało, że związane z zapewnieniem osobie wymagającej stałej opieki przez skarżącą czynności związane z higieną osobistą, pomocą w ubiorze, pomiarem cukru i ciśnienia czy podaniem 3 razy dziennie insuliny nie należą do czynności zajmujących większą część dnia, zaś pozostałe czynności wskazane przez stronę są zwykłymi czynnościami dnia codziennego. Organ zauważył jednocześnie, że S. D. jest w stanie samodzielnie spożyć wcześniej przygotowane posiłki.
W zestawieniu czynności opisanych w wywiadzie z 8 lutego 2023 r. wymienione są między innymi przyrządzanie i podawanie posiłków zgodnie z zaleconą dietą, przygotowanie lekarstw i podawanie w wyznaczonych porach, mierzenie poziomu ciśnienia i cukru, podawanie insuliny, asystowanie przy prowadzeniu do toalety i pomoc przy podmywaniu, dbanie o higienę osobistą podopiecznego (kąpiele i smarowanie kremami), przygotowywanie garderoby oraz pomoc przy ubieraniu i rozbieraniu się, załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich czy realizacja recept.
Zdaniem Sądu, sporządzony w sprawie wywiad środowiskowy w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącej nad ojcem, który jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Wszystkie wskazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do charakteru schorzeń i orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Z zakresu tych czynności nie można wykluczyć zwykłych czynności życia codziennego, takich jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, którym osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Z ujawnionych okoliczności faktycznych nie wynika jednocześnie, aby jakiekolwiek czynności życia codziennego ojciec skarżącej mógł wykonywać samodzielnie.
Zauważyć jednocześnie należy, że - jak wyjaśniał Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanych wyżej orzeczeniach - opieka nie musi mieć charakteru opieki 24-godzinnej i nie wyklucza aktywności podopiecznej odpowiadającej jej stanowi zdrowia. Ponadto, rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie obowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (tak NSA w wyroku z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I OSK 2156/21).
Zgromadzony materiał dowodowy w sposób dostateczny opisuje, na czym polega opieka skarżącej nad ojcem, który jest znacznie ograniczony w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wymienione w wywiadzie środowiskowym czynności są konieczne, aby na obecnym etapie zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do stanu zdrowia i orzeczonej niepełnosprawności. Także sam pracownik socjalny przeprowadzający wywiad potwierdza, że "zakres wsparcia i pomocy świadczonej przez Panią A. W. jest sprawowany w sposób bardzo absorbujący i wymagający całodobowej opieki".
W związku z tym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ odwoławczy, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków, sprzątanie domu, czy zakupy są czynnościami dnia codziennego. Pomoc przy czynnościach higienicznych, spożywaniu posiłków, zażywaniu leków można zaś traktować jako czynność dnia codziennego, ale dotyczącą codzienności opiekunów osób niepełnosprawnych, które to czynności w połączeniu z czynnościami dotyczącymi zajmowania się domem mogą wypełniać cały dzień.
Podkreślić także należy, że nie tylko osoby leżące wymagają opieki ze strony osób trzecich. Także osoby, które nie są w takim stanie mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach. Niewątpliwie ojciec skarżącej, osoba w wieku lat 74, po amputacji nogi, poruszająca się wyłącznie przy pomocy wózka inwalidzkiego, opieki takiej wymaga. Niezależnie od powyższego skarżąca nieustannie pozostaje w dyspozycji swojego podopiecznego i jest gotowanie nieść mu tę pomoc.
Dodatkowo nie uwzględniono w ogóle okoliczności, że także matka skarżącej jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, cierpi na zaawansowane reumatoidalne zapalenie stawów. W ocenie Sądu jest to istotna okoliczność co do zakresu opieki jaki świadczy skarżąca tym bardziej, że mieszka ona z niepełnosprawnymi w stopniu znacznym rodzicami.
Zdaniem Sądu co najmniej za przedwczesne ocenić należy także stanowisko organu odwoławczego, że głównym powodem niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia nie była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem urodzenie najmłodszego dziecka i sprawowanie opieki nad czwórką dzieci. Dochodząc do tego rodzaju wniosków Kolegium nie zwróciło się do skarżącej o wyjaśnienie wątpliwości. Ustaleń dokonało w oparciu o znajdujące się w aktach dokumenty, które potwierdziły jedynie fakt posiadania dzieci. Z dokumentów tych wynika bowiem także, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, który jest ojcem tych dzieci. Kwestia ta w ocenie Sądu wymaga wyjaśnienia zwłaszcza w kontekście korzystania przez skarżącą z dotychczas przyznanego jej zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad ojcem, a także treści wywiadu środowiskowego, z którego wynika zarówno że ojciec skarżącej wymaga stałej opieki osób trzecich, jak również że opiekę taką zapewnia właśnie skarżąca.
Dowolna wydaje się przy tym ocena organu odwoławczego, że zakres świadczonej opieki nie rodzi po stronie skarżącej konieczności rezygnacji z pracy, w sytuacji gdy zgoła inne wnioski wynikają z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, a także złożonego przez skarżącą oświadczenia. W sytuacji gdy Kolegium powzięło wątpliwości we wskazanym zakresie powinno było przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe celem ich wyjaśnienia, w tym przeprowadzenie kolejnego wywiadu środowiskowego, odebranie od skarżącej stosownego oświadczenia, tak by okoliczności zostały w sposób pewny ustalony. Obowiązek taki spoczywa na organie drugiej instancji na podstawie art. 138 k.p.a., który nakazuje przeprowadzenie przez ten organ postępowania w całości.
W świetle powyższego, stwierdzić należy, że dokonana przez Kolegium w powyższym aspekcie ocena dotycząca braku związku przyczynowo – skutkowego pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.
W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) poprzez ich błędną wykładnię, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno- reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.