Uzasadnienie
B. Ż. (dalej: strona, skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: Kolegium, organ odwoławczy) z dnia 29 listopada 2022 r. nr SKO Gd/4069/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Wnioskiem z dnia 7 marca 2022 r. strona wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - matką E. Ż. E. Ż., ur. 24 grudnia 1954 r., legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. o uznaniu jej za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 listopada 2008 r. Daty powstania niepełnosprawności nie ustalono.
Skarżąca oświadczyła, że jej matka jest osobą bardzo schorowaną, cierpiącą na liczne schorzenia - sarkoidoza płuc, migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, astma, nietrzymanie moczu, przebyła dwa udary, ciężko przebyła zakażenie koronawirusem. Ma problemy z poruszaniem się, przemieszcza się powoli w obrębie mieszkania przy pomocy skarżącej. Czynności wykonywane przez skarżącą podczas opieki nad matką to: dbanie o higienę osobistą, wymiana pieluchomajtek (2-3 razy dziennie), przygotowanie ubrań i ubieranie, masaże, oklepywanie, pomiar poziomu cukru i ciśnienia, przygotowanie posiłków (około 5 razy dziennie), prowadzenie do toalety (jeśli jest taka potrzeba i możliwość), przewracanie na drugi bok, przygotowanie i podawanie leków (3 razy dziennie), robienie zakupów, sprzątanie, pranie, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych. E. Ż. nie może pozostać sama w domu nawet na chwilę, ponieważ przy próbie samodzielnego poruszania się mogłaby się przewrócić.
E. Ż. choruje od 2008 r., do 2019 r. potrzebowała jedynie okazjonalnej pomocy, którą skarżąca jej zapewniała. Od czasu pogorszenia się jej stanu zdrowia po przebytych udarach i koronawirusie wymaga opieki całodobowej i długoterminowej. Skarżąca oświadczyła też, że obecnie nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy, ze względu na konieczność sprawowania długotrwałej i całodobowej opieki nad matką. Byłaby skłonna podjąć zatrudnienie, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Z oświadczenia skarżącej wynika również, że po zakończeniu nauki próbowała podjąć zatrudnienie, ale nie spełniała wymagań pracodawców. Ma wykształcenie średnie ogólne. Mogłaby podjąć zatrudnienie adekwatne do jej stanu zdrowia. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (co zostało potwierdzone orzeczeniem nr [...] z dnia 31.03.2020 r.). Od 2009 roku pobierała zasiłek stały. Aby zmienić sytuację materialną, spróbowała podjąć zatrudnienie na umowę zlecenie w spółce K. Praca zajmowała około 2-3 godziny dziennie, ale niestety nie udało się jej pogodzić ze sprawowaniem opieki nad matką i skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia.
Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy w dniu 4 kwietnia 2022 r. potwierdził powyższe informacje oraz dodał, że stan zdrowia E. Ż. uległ pogorszeniu z powodu zespołu zawrotowego, udaru niedokrwiennego mózgu (zakrzepica) – ma ona problemy z artykulacją słowną (wymaga wsparcia logopedycznego), cukrzycy typu 2 (insulinozależna), sarkaidozy płucnej i skórnej, nadciśnienia tętniczego, napadowego migotania przedsionków serca (choroba wieńcowa), otyłości, jest po operacji przemieszczania żołądka. B. Ż. pełni nad matką całodobową opiekę, zaspokaja jej wszystkie podstawowe potrzeby. E. Ż. oświadczyła, że jej córka pełni nad nią całodobową opiekę od 2020 r. Czynności opiekuńcze zajmują ok 4-6 godzin dziennie, wymaga pomocy przy czynnościach higienicznych, nie może pozostać sama w domu. Samodzielnie spożywa posiłki i leki, korzysta z toalety (aczkolwiek musi być zaprowadzona).
Organ I instancji stwierdził, że skarżąca po ukończeniu szkoły w 2003 r. nie podejmowała zatrudnienia. Od 2009 r. do 31 grudnia 2021 r. pobierała zasiłek stały z opieki społecznej z uwagi na własną niepełnosprawność. Jedynym zatrudnieniem było zatrudnienie w okresie od 12 stycznia 2022 r. do 28 lutego 2022 r. Z zaświadczenia od pracodawcy wynika, że przyczyną rozwiązania umowy zlecenia była konieczność sprawowania długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem organu I instancji, zgłoszenie przez skarżącą pracodawcy, iż rezygnuje z zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nosi znamiona działania pozorowanego w celu wskazania związku przyczynowo-skutkowego rezygnacji z zatrudnienia. Stan zdrowia osoby wymagającej opieki faktycznie uległ pogorszeniu (jak wynika z karty informacyjnej leczenia szpitalnego) w kwietniu 2021 r.
Mając powyższe na uwadze, organ I instancji stwierdził, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy wymagany art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (aktualny tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej "ustawą" lub "u.ś.r.". Pomimo że matka skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności, to nie sposób jednak przyjąć, aby z uwagi na czas opieki, jaką skarżąca wykonuje (4-6 godzin dziennie) rzeczywiście nie mogła ona podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika, aby E. Ż. była osobą leżącą. Samodzielnie spożywa posiłki i zażywa leki, korzysta z toalety (aczkolwiek musi być zaprowadzona). Ponadto w opiece nad matką skarżącą mogą wspomóc bracia, których obciąża wobec matki obowiązek alimentacyjny.
W sprawie, zdaniem organu I instancji, zachodzi również przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając organowi I instancji naruszenie art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy.
W wyniku rozpoznania odwołania strony, zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył przepisy prawa materialnego regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie wskazał, że mając świadomość, iż organy administracji publicznej zobowiązane są do działania na podstawie przepisów prawa przychylił się do stanowiska sądów administracyjnych, które coraz częściej wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b ustawy z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.
Dalej Kolegium wskazało, że matka skarżącej zmarła w dniu 19 sierpnia 2022 r. W celu poszerzenia materiału dowodowego na okoliczność rezygnacji lub niepodejmowania przez stronę zatrudnienia ze względu na konieczność opieki nad matką, Kolegium, pismem z dnia 10 listopada 2022r. wezwało stronę do złożenia wyjaśnień w sprawie sytuacji zawodowej strony po śmierci matki. W odpowiedzi skarżąca oświadczyła, że nie podejmuje zatrudnienia. Jest w trakcie poszukiwania pracy, jednak posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności stanowi przeszkodę w pozyskaniu pracy. Kolegium nie dało wiary wyjaśnieniom strony, skoro w styczniu 2022r., mimo posiadania takiego orzeczenia, podjęła pracę i sama z niej zrezygnowała. Kolegium podzieliło stanowisko organu, że podjęcie przez skarżącą pracy w styczniu 2022r. było działaniem pozornym, spowodowanym chęcią wykazania, iż opieka nad matką wymusiła na stronie rezygnację z pracy z dniem 28 lutego 2022r., tj. po półtora miesiąca od jej podjęcia (chęć wykazania związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z pracy a koniecznością opieki nad matką).
Nie ma podstaw wątpić, że strona opiekowała się matką podczas gdy pobierała zasiłek stały. Niemniej fakt podjęcia pracy na tak krótki okres nie daje podstaw do uznania, iż to właśnie opieka nad matką wymusiła na stronie rezygnację z pracy i nie pozwalała jej na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.
Zdaniem Kolegium, rozwiązanie umowy po tak krótkim okresie wykonywania pracy nie może zostać uznane za rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, z którego treści ewidentnie wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem należnym za samo sprawowanie opieki; jest to świadczenie należne za rezygnację z aktywności zawodowej lub za niemożność podjęcia zatrudnienia. Przepisy wprawdzie nie mówią, jak długi okres zatrudnienia osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne winna wykazać, jednak należy mieć na względzie, że strona po ukończeniu szkoły przez około 19 lat nie pracowała. Pracę podjęła tuż przed wystąpieniem z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i natychmiast z niej zrezygnowała. W takiej sytuacji, gdy strona nigdy nie pracowała, jednorazowe podjęcie pracy na krótki okres, rodzi uzasadnione przekonanie, że podjęcie przez stronę pracy nastąpiło na potrzeby złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i wykazania, że rezygnacja z tej pracy wymuszona została koniecznością opieki nad matką.
Strona przez wiele lat była i nadal pozostaje bierna zawodowo, bo półtoramiesięcznego okresu pracy nie można uznać za aktywność zawodową. Potwierdzeniem tego może być fakt, iż po śmierci matki strona nadal nie podejmuje pracy tłumacząc trudnością w znalezieniu pracy ze względu na posiadane orzeczenie o niepełnosprawności, chociaż w styczniu 2022r. pozyskała pracę mimo posiadania tego samego orzeczenia o niepełnosprawności.
Strona reprezentowana przez pełnomocnika adwokata M. Ż. w skardze na tak wydaną decyzję podniesiono zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy poprzez przyjęcie, że "niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji". Mając powyższe na wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu skargi przytoczono art. 17 ust. 1 ustawy wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Zdaniem skarżącej podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Jak przy tym wskazuje orzecznictwo (wyrok WSA w Gdańsku z 16 września 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 577/21) warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19).
W skardze podkreślono, że nie sposób przyjąć, że skoro świadczona pomoc nie jest wykonywana przez całą dobę a jedynie we wskazanych godzinach, to nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryteria Sąd stwierdził, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie z przyczyn w niej wskazanych, które nie odnosiły się do istoty sporu.
Sąd w pełni aprobuje stanowisko organu II instancji zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnośnie stosowania przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Znajduje ono bowiem oparcie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Przywołany zatem przez organ I instancji art. 17 ust. 1b ustawy nie mógł stanowić podstawy dla odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Przedmiotem sporu w sprawie było spełnienie przez skarżącą przesłanki pozytywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).
Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest jednak przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej.
Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym szczególności ocena zakresu czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21).
Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Organ I instancji uznał, że zakres sprawowanej przez skarżącą nad matką opieki nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu, bowiem czynności jakie skarżąca wykonuje zajmują jej 4-6 godzin dziennie, a matka skarżącej nie jest osobą leżącą, samodzielnie spożywa posiłki i zażywa leki, korzysta z toalety (aczkolwiek musi być zaprowadzona).
Kolegium rozpatrując odwołanie skarżącej stwierdziło, że jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego, stan zdrowia E. Ż. wymagał pomocy i opieki osoby drugiej. E. Ż. cierpiała z powodu udaru niedokrwiennego mózgu, cukrzycy insulinozależnej, sarkoidozy płucnej i skórnej, nadciśnienia tętniczego, napadowego migotania przedsionków, otyłości. W ramach opieki nad matką skarżąca przygotowywała posiłki, podawała leki, pomagała w utrzymaniu higieny osobistej, pomagała przy ubieraniu i rozbieraniu, wymianie pampersów, w poruszaniu się, doprowadzeniu do toalety. Kolegium zatem odmiennie aniżeli organ I instancji nie kwestionowało, że stan zdrowia E. Ż. wymagał stałej opieki i pomocy osoby drugiej i że taką opiekę i pomoc świadczyła skarżąca. Z oceną ta należy się zgodzić. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie dotyczy bowiem wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej.
Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą potrzebującą oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają stwierdzić, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie.
Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (zob. wyrok NSA z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21).
Jak wynika z wywiadu środowiskowego, E. Ż. "wymaga pomocy ze strony osoby drugiej w zakresie możliwości poruszania się (nie jest samodzielna) i wykonywania wielu czynności związanych z egzystencją, nie jest samoobsługowa. Córka B. Ż. pełni nad matką całodobową opiekę, zaspokaja jej wszystkie podstawowe potrzeby (...) E. Ż. nie jest w stanie funkcjonować bez pomocy osoby drugiej (...) nie może pozostać sama w domu", musi być zaprowadzona do toalety. Materiał dowodowy nie budzi wątpliwości, że zakres opieki jakiej potrzebowała matka skarżącej był szeroki i uniemożliwiał osobie sprawującej opiekę podjęcie aktywności zawodowej nawet w częściowym zakresie, ze względu na konieczność stałej dyspozycyjności związanej z potrzebami chorej wynikającymi z jej schorzeń i stanu zdrowia.
Zdaniem Kolegium jednak w sprawie nie zachodził związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, bowiem dotychczasowa bierność zawodowa skarżącej przemawia przeciwko uznaniu, że sprawowana przez nią opieka nad matką stanowiła rzeczywistą przyczynę niepodejmowania przez nią zatrudnienia czy wykonywania innej pracy zarobkowej. Sąd oceny tej nie podziela.
W wyroku z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych wyraźnie wskazuje się, iż przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy, bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Z tego też powodu organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W niniejszej zaś sprawie bezspornie zakres sprawowanej przez skarżącą opieki powoduje faktyczny brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy.
Jednocześnie z akt nie wynika, aby w czasie złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zachodziły inne niż sprawowana opieka obiektywne przeszkody do podjęcia przez nią zatrudnienia. Ma ona 39 lat, jest więc w wieku aktywności zawodowej. Podjęła również zatrudnienie w spółce K. w okresie od 12 stycznia 2022 r. do 28 lutego 2022 r. Organy wprawdzie argumentują, że zatrudnienie to podjęła wyłącznie w celu wykazania związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, niemniej faktu samego zatrudnienia nie negują, a wynika z niego, że skarżąca może wykonywać pracę, mimo orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym.
Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej u.r.z.s.z.o.n., stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Natomiast do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych (ust. 2). Zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności osoby, o której mowa w ust. 1 lub 2, nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadkach: 1) przystosowania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej;
2) zatrudnienia w formie telepracy (art. 4 ust. 5 u.r.z.s.z.o.n.). Samo zatem orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, którym skarżąca legitymowała się w dacie podejmowania zaskarżonej decyzji, czy też orzeczenia wcześniejsze, nie wyklucza sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką i ubiegania się z tego tytułu o świadczenie pielęgnacyjne.
Nie ma zatem istotnego znaczenia, że skarżąca do stycznia 2022 r. nie podejmowała zatrudnienia. Istotne znaczenie ma bowiem w tej sprawie ustalenie czy aktualnie, tj. według stanu z dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia - skarżąca nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.
W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2023 r., sygn. III SA/Kr 1194/22). Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że skarżąca przed złożeniem wniosku o świadczenie nie podejmowała zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad matką, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw obecnej rezygnacji z aktywności zawodowej leży obecnie właśnie obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki.
W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy powinna być zawsze dokonywana aktualnie, tj. odnosić się do czasu, w którym strona wystąpiła o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 maja 2020 r., III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 ustawy), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania oczekiwanego świadczenia, w tym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki.
W konsekwencji Sąd uznał, że organ dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego w świetle nieprawidłowo interpretowanych przepisów art. 17 ust. 1 ustawy, wydając decyzję naruszającą zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Uchybienie organu polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną przez nią nad matką.
Końcowo, z uwagi na argumentację zawartą w decyzji organu I instancji, wskazać należy, że przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być również fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować opiekę nad matką. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy nie określa tego kto z spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia E.Ż. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostawała w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia.
Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu z aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, z 28 lipca 2022, I OSK 1867/21).
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).