Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 797/23

Uzasadnienie

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Wnioskiem z 17 grudnia 2021 r. W. J. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Wójta Gminy Kosakowo (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. J. Decyzją z 25 maja 2022 r. Wójt, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że pomiędzy rezygnacją przez Wnioskodawcę z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaniem opieki nad matką nie istnieje związek przyczynowy.

W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 30 listopada 2022 r. uchyliło ją w całości i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że podstawowym dowodem w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest rodzinny wywiad środowiskowy, który pozwala na ustalenie zarówno stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, jak i zakresu opieki sprawowanej przez stronę wnioskująca o przyznanie prawa do tego świadczenia, który pozwala bądź nie pozwala stronie na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Kolegium wywiad środowiskowy w niniejszej sprawie przeprowadzony został wadliwie, gdyż został on przeprowadzony wyłącznie z K. J. bez obecności Wnioskodawcy, co jest niezgodne z § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2021 r., poz. 893). Nieobecność Strony podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego dyskwalifikowała go jako dowód w sprawie.

W powtórzonym postępowaniu organ odwoławczy zobowiązał organ pierwszej instancji do przeprowadzenia aktualnego wywiadu środowiskowego w sposób zgodny z przepisami prawa oraz do zebrania innych niezbędnych dowodów w sprawie, w tym dowodów wskazujących okresy aktywności zawodowej Wnioskodawcy, w szczególności dotyczące okresu po przyznaniu jego matce znacznego stopnia niepełnosprawności. Ponadto Kolegium zobowiązało Wójta do uwzględnienia faktu zgonu w dniu 10 lipca 2022 r. męża K. J., wspólnie z nią mieszkającego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wójt, decyzją z 7 lutego 2023 r., odmówił Wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania wskazując m.in., że 23 stycznia 2023 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania K. J. w obecności Wnioskodawcy. Z wywiadu wynika m.in., że matka Strony ma problemy z poruszaniem się oraz dolegliwości bólowe, w związku z tym nie jest w stanie wykonywać wszystkich czynności i wymaga pomocy drugiej osoby. Matka Wnioskodawcy choruje na nerwicę i ma lęki - nie chce sama przebywać. K. J. porusza się przy balkoniku, ale zdarzyła się sytuacja, że przewróciła się i nie była w stanie sama się podnieść. W wywiadzie wskazano, że Wnioskodawca przygotowuje lekarstwa na cały tydzień w specjalnym pudełku, a matka sama je przyjmuje (nie ma problemów z pamięcią). Strona przygotowuje posiłki (matka spożywa je samodzielnie), sprząta, wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Żona Wnioskodawcy pomaga teściowej przy higienie (kąpiel - gdyż sama nie jest w stanie tego zrobić).

Odwołując się do ustaleń wywiadu środowiskowego Wójt podał, że Wnioskodawca z rodziną zamieszkuje na tym samym osiedlu co matka (kilka domów dalej), droga zajmuje maksymalnie dwie minuty. Zaznaczono, że Strona nie potrafiła określić, ile czasy wykonuje wszystkie czynności, gdyż są one robione regularnie (np. sprzątanie raz zajmuje więcej czasu, raz mniej). Wnioskodawca oświadczył, że gotuje dla całej rodziny i wówczas matka je razem z nimi (zabiera wówczas matkę do siebie).

Organ pierwszej instancji wskazał, że w toku weryfikacji danych w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej ustalił, iż Firma Usługowa "W." rozpoczęła działalność 7 marca 2018 r. i do dnia dzisiejszego nie została zamknięta (status: "zawieszona"), natomiast w wyniku weryfikacji składek na ubezpieczenie zdrowotne ujawniono, że Wnioskodawca jest zatrudniony w "K."

Sp. z o.o. od 15 maja 2003 r. do chwili obecnej, co dyskwalifikuje Stronę w ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne (w aktach sprawy nie ma świadectwa pracy potwierdzającego zakończenie stosunku pracy w tej spółce).

Biorąc powyższe pod uwagę Wójt podniósł, że sprawowanie przez Wnioskodawcę (nie mieszkającego wspólnie z matką) opieki sprowadza się do codziennych wizyt i wykonywania w tym czasie czynności opiekuńczych, takich jak prace porządkowe, zakupy, przygotowywanie posiłków oraz leków na cały tydzień, pomoc przy kąpieli.

Organ pierwszej instancji podkreślił, że K. J. nie jest osobą leżącą, nie ma problemów z pamięcią, po mieszkaniu porusza się sama, nie wymaga pomocy w korzystaniu z toalety. Mając to na uwadze Wójt po raz kolejny uznał, że określony w powyższy sposób zakres opieki ogranicza się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane popołudniami, poza godzinami pracy. W ocenie organu pierwszej instancji codzienne obowiązki domowe są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Konieczność podejmowania takich czynności nie może zatem zostać uznana za coś nadzwyczajnego, uniemożliwiającego podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia.

W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Kolegium decyzją z 12 lipca 2023 r. utrzymało ją w mocy.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, przytoczył treść przepisów art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane, o ile w przypadku wnioskującego o jego przyznanie zaszła konieczność rezygnacji z zatrudnienia albo niemożność podjęcia zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Innymi słowy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas, gdy opiekun osoby niepełnosprawnej zmuszony jest zrezygnować z pracy zarobkowej, albo też nie podejmować jej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją opiekuna osoby niepełnosprawnej z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania opieki. Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta wymaga rezygnacji z zatrudnienia, czy też nie pozwala na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

O istnieniu związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń.

Organ odwoławczy zaznaczył, że zapis posiadanego przez matkę Wnioskodawcy orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności m.in. o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, sam w sobie nie oznacza, że wykonywanie stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy wykonywanej przez Stronę zaistniało (i nie wymaga udowodnienia innymi dowodami zebranymi w sprawie), a ponadto, że zakres tej pomocy uniemożliwia Stronie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Przenosząc dotychczasowe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Kolegium uznało, że w sprawie nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją przez Stronę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W tym zakresie wskazano, że z weryfikacji informacji o Wnioskodawcy w systemie Zakładu ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") wynika, iż od 15 maja 2003 r. do chwili obecnej podlega on ubezpieczeniu społecznemu i zdrowotnemu jako pracownik zatrudniony w "K." Sp. z o.o. Zaznaczono, że w aktach sprawy brak jest innych dowodów (w tym świadectwa pracy), z których wynikałby inny, niż pracownika, status Wnioskodawcy. Zdaniem organu odwoławczego oznacza to, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. Strona będąc nadal osobą zatrudnioną nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.

Natomiast znaczny stopień niepełnosprawności K. J. datuje się od 30 listopada 2012 r. Oznacza to, że pomimo przyznania matce Wnioskodawcy znacznego stopnia niepełnosprawności, a przy tym oczywiście wymogu konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, Strona nadal posiada status pracownika.

W ocenie Kolegium w sprawie nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy zarówno rezygnacją Wnioskodawcy z zatrudnienia z uwagi na konieczność i rozmiar opieki sprawowanej przez niego nad niepełnosprawną matką, a tym bardziej niemożnością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez Stronę z tego powodu.

Zdaniem organu odwoławczego ustalony przez organ pierwszej instancji zakres sprawowanej opieki przez Stronę ogranicza się do czynności związanych z prowadzeniem odrębnego gospodarstwa domowego i czynności dnia codziennego, takich jak sprzątanie i gotowanie posiłków. Wnioskodawca nie wykonuje żadnych czynności związanych ze stanem zdrowia niepełnosprawnej matki. Pomoc w czynnościach higienicznych (np. przy kąpieli) jest udzielana nie przez Wnioskodawcę, tylko przez jego żonę.

Kolegium wskazało, że z treści zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń składanych przez Wnioskodawcę i jego niepełnosprawną matkę, wynika, że Strona nie mieszka wspólnie z matką (która jest wdową). Organ odwoławczy podał, że K. J. leczy się onkologicznie, przeszła trzy operacje (ostatnia 27 lipca 2022 r.) i do dnia sporządzenia wywiadu czuje powikłania. Ponadto przeszła endoplastykę kolan, leczy się na cukrzycę, astmę, kręgosłup, serce, nadciśnienie i nerwicę. W związku z endoprotezą kolan ma problem z poruszaniem i dolegliwości bólowe. Przygotowane posiłki spożywa w domu Wnioskodawcy. K. J. porusza się sama i nie jest osobą leżącą. Opieka Wnioskodawcy wobec matki sprowadza się do przygotowywania leków - spożywanych samodzielnie - raz na tydzień oraz przygotowania posiłków, wspólnie spożywanych. Z kolei wykonywanie takich czynności jak sprzątanie miejsca zamieszkania niepełnosprawnej matki nie sposób uznać za czynności związane z opieką.

Mając powyższe ustalenia na uwadze Kolegium uznało, że Wnioskodawca nie sprawuje stałej opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie uniemożliwiającym mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W konsekwencji w sprawie nie zostały spełnione warunki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. pozwalające na przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze na decyzję organu odwoławczego W. J., reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, zarzucił jej naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez niego pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Stawiając powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniesiono również o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz przeprowadzenie dowodu z zaświadczenia ZUS z 7 sierpnia 2023 r. na okoliczność potwierdzenia faktu, że Skarżący w chwili obecnej nie pracownikiem "K." Sp. z o.o.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazano, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W ocenie strony skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez Skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zaznaczono, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

Odnosząc się końcowo do ustaleń organów, że Skarżący jest osobą aktywną zawodowo, gdyż jest zatrudniony w "K." Sp. z o.o., wskazano, że z zaświadczenia uzyskanego przez Stronę z ZUS jednoznacznie wynika, iż Skarżący nie jest pracownikiem tej spółki od 2004 r.

Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.

W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 12 lipca 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Kosakowo z 7 lutego 2023 r. odmawiającą W. J. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. J. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), która w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od których spełnienia uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce lub ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy.

Należy zwrócić uwagę, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu użyte w tej regulacji określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie.

Należy również wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 17 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20 wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z 13 maja 2015 r. sygn. akt I OSK 2820/13).

W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego oceniając, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Oceniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności należy wskazać, że w sprawie bezsporna jest okoliczność posiadania przez K. J. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego 10 stycznia 2013 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Gdyni. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 100 ze zm.) - dalej: "ustawa o rehabilitacji", z którego to orzeczenia wynika wyraźnie, że właściwy organ stwierdził konieczność zapewnienia matce Skarżącego stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7). W orzeczeniu tym potwierdzono również uzasadnioną potrzebę korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt 6).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy administracyjne nie są uprawnione w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia. Treść orzeczenia o niepełnosprawności była zatem dla orzekających w sprawie organów wiążąca. Rolą tych organów było natomiast ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do jego przyznania i czy faktycznie sprawuje nad niepełnosprawnym opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Przenosząc przytoczone wyżej regulacje i poczynione dotychczas uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd jako prawidłowe ocenia stanowisko organów, że w sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawną matką.

Należy powtórzyć, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Świadczenie pielęgnacyjne jest zatem niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 4 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 1141/20).

Zdaniem Sądu stan faktyczny sprawy ustalony przez organy m.in. na podstawie wywiadów środowiskowych, oświadczeń Strony oraz dokumentacji medycznej nie budzi wątpliwości. Zebrane informacje dotyczące zarówno stanu zdrowia K. J., jak i zakresu opieki sprawowanej przez Skarżącego nad matką są wyczerpujące i zostały prawidłowo ocenione przez orzekające w sprawie organy.

Z wywiadu środowiskowego z 23 stycznia 2023 r. wynika m.in., że W. J. (ur. w 1972 r.) nie mieszka z matką. K. J. (ur. w 1948 r.) z dniem 1 czerwca 2022 r. przeprowadziła się do nowego mieszkania, które znajduje się na tym samym osiedlu co mieszkanie Skarżącego (droga zajmuje maksymalnie dwie minuty, przez co w razie potrzeby "syn może przyjść na zawołanie"). Matka Strony leczy się onkologicznie (zdiagnozowano guzki w piersi), przeszła trzy operacje (ostatnią 27 lipca 2022 r.), ponadto leczy się na cukrzycę, astmę, kręgosłup, serce, nadciśnienie i nerwicę (ma lęki, nie chce przebywać sama). Z uwagi na endoprotezę kolan K. J. ma problemy z poruszaniem się (porusza się przy balkoniku) i dolegliwości bólowe. Pracownik socjalny podał, że w związku z opieką nad matką Skarżący wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (tj. sprzątanie, gotowanie), przygotowuje matce leki na cały tydzień w specjalnym pudełku, przy czym lekarstwa K. J. przyjmuje sama, nie ma problemów z pamięcią.

Matka Strony również samodzielnie spożywa posiłki, które przygotowuje syn ("gotuje dla rodziny i mama je z nimi, gdyż wtedy zabiera mamę do siebie"). W wywiadzie zaznaczono, że przy czynnościach higienicznych (m.in. kąpiele) pomaga żona Skarżącego, która wspólnie z mężem dba o to, aby teściowa zawsze miała opiekę. Wskazano również, że W. J. nie pracuje zawodowo, wcześniej prowadził działalność gospodarczą, którą zawiesił 1 grudnia 2021 r. w związku z koniecznością opieki nad rodzicami (ojciec Strony zmarł 10 lipca 2022 r.). Skarżący podał, że mógł sobie na to pozwolić dzięki żonie, która pracuje jako księgowa w urzędzie skarbowym, gdzie jest on również ubezpieczony.

Biorąc pod uwagę wskazane powyżej dokumenty i okoliczności z nich wynikające Sąd podziela stanowisko organów, że pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką nie zachodzi związek przyczynowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Należy zauważyć, że pomimo stwierdzonej znacznej niepełnosprawności oraz chorób mających wpływ na obecny stan zdrowia matka Skarżącego wykazuje się samodzielnością - z wywiadu środowiskowego nie wynika, aby była ona osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. Z wywiadu wynika, że K. J. porusza się samodzielnie (przy pomocy balkonika), sama spożywa przygotowane przez syna posiłki i lekarstwa. Zdaniem Sądu zakres i częstotliwość czynności wykonywanych przez Stronę w ramach opieki nad matką nie jest na tyle intensywny i absorbujący, aby stanowił obiektywną przeszkodę do podjęcia przez niego pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Nie można również tracić z pola widzenia okoliczności, że ze złożonego przez Stronę formularza czynności wykonywanych podczas opieki wynika, iż część z nich K. J. wykonuje samodzielnie, a część nie jest wykonywanych w ogóle. Natomiast część z tych czynności składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie itp.) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Strony, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21). W judykaturze wskazuje się, że czynności polegające na podawaniu leków, czy umawianiu wizyt lekarskich nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20).

Wskazane przez Skarżącego czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasowym (zob. wyrok NSA z 16 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 858/21).

Należy również podkreślić, że w sprawach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego bardzo istotnym dowodem są oświadczenia i wyjaśnienia strony. Aby mogły one stanowić podstawę ustaleń faktycznych powinny być spójne i jednoznaczne. Tymczasem konfrontując treść oświadczenia Skarżącego z 16 listopada 2021 r. z treścią wywiadu środowiskowego z 23 stycznia 2023 r. należy zauważyć, że występują pomiędzy nimi różnice. Przede wszystkim w wywiadzie wskazano, że czynności higieniczne (m.in. kąpiele) wykonuje żona Skarżącego, która wspólnie z mężem dba o to, aby teściowa zawsze miała opiekę, podczas gdy w oświadczeniu dotyczącym czynności wykonywanych podczas opieki nad matką Skarżący zaznaczył, że czynności w zakresie higieny (kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, mycie protezy, mycie zębów, moczenie nóg) wykonuje codziennie. Ta niespójność w wyjaśnieniach Strony podważa wiarygodność jej twierdzeń, zwłaszcza w świetle pozostałych okoliczności sprawy.

W judykaturze podkreśla się, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd właśnie w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. wyroki NSA: z 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21, z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19, z 14 września 2017 r. sygn. akt I OSK 695/17, czy z 6 kwietnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2950/15).

Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki Skarżącego i konieczności jej wsparcia, do czego Strona jest zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych.

Podsumowując należy wskazać, że Skarżący może zorganizować czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze wobec matki godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, chociażby w minimalnym wymiarze. Doświadczenie życiowe uczy, że część czynności, które wykonuje Strona, można wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że Skarżący - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem matki oraz sprawowanie opieki nad K. J. również przez żonę Skarżącego - ma potencjalną możliwość, na tle okoliczności stwierdzonych w wywiadzie środowiskowym, wykonywania pracy. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu i rozmiaru sprawowanej przez Skarżącego opieki nad matką.

Odnosząc się końcowo do kwestionowanego w skardze ustalenia organów, że Skarżący jest aktywny zawodowo, podczas gdy z zaświadczenia uzyskanego z ZUS jednoznacznie wynika, iż nie jest on pracownikiem "K." Sp. z o.o., należy podkreślić, że okoliczność ta nie miała przesądzającego znaczenia w sprawie. Powodem oddalenia skargi była akceptacja stanowiska organów, że pomiędzy niepodejmowaniem przez Stronę zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką brak jest związku przyczynowego (niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 w zw. z art. 120 P.p.s.a., oddalił skargę uznając ją za nieuzasadnioną.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyła strona skarżąca w skardze (k. 2v akt sądowych), a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.[pic]