Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 21 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 841/23

Uzasadnienie

D. B. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 14 sierpnia 2023 r., nr SKO Gd/2336/23, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Puck (dalej jako: Wójt) z dnia 15 lutego 2023 r., nr GOPS-SŚR.FA.W.5211.6.2023, o odmowie ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z pracy lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – R.D.

Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wnioskiem z dnia 5 stycznia 2023 r. D. B. zwróciła się do organu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną przez nią nad matką R. D. (83 lata). We wniosku podano, że zgodnie z orzeczeniem Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z Pucku z dnia 30 listopada 2022 r., R. D. jest niepełnosprawna w stopniu znacznym od 62-go roku życia. Orzeczenie ma charakter czasowy.

W dniu 23 stycznia 2023 r., na wezwanie organu, wniosek został uzupełniony o dokumenty potwierdzające okresy zatrudnienia, zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy, odpis skrócony aktu zgonu ojca – W.D., oświadczenie o charakterze sprawowanej opieki nad matką. Z kolei w dniu 24 stycznia 2023 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy.

Podczas wywiadu ustalono, że R. D. od ponad dwóch lat jest wdową i miała czworo dzieci, z czego żyją tylko dwie córki – wnioskodawczyni i J. K., która zamieszkuje w innej miejscowości, oddalonej o kilka kilometrów od miejsca zamieszkania matki. R. D. całe życie mieszkała w M. z córką D. B., zna ten dom i otoczenie, co sprawia, że czuje się tam bezpiecznie. Z tego względu D. B. zdecydowała się poświęcić opiece nad matką. Problemy zdrowotne R.D. pojawiły się w 2001 r. gdy przeszła operację wycięcia lewej tarczycy w związku z podejrzeniem nowotworu w formie gruczolaka. Ma również wycięty pęcherzyk żółciowy (cholecystectomia). W 2012 r. przeszła zawał serca i od tego czasu ma wszczepiony w sercu stent, a od około 6 lat choruje na ostre uszkodzenie nerek. W 2019 r. matka wnioskodawczyni doznała wylewu, w konsekwencji czego doszło do częściowego paraliżu twarzy oraz przejściowej utraty widzenia.

Na chwilę obecną matka kwalifikuje się do operacyjnego leczenia gruczołów przysadki, jednak ze względu na wiek i stan zdrowia mogłoby to zagrażać jej życiu. Ogromnym problemem w codziennym funkcjonowaniu matki, mającym wpływ na inne schorzenia, jest hiperkalcemia - nadmiar wapnia w organizmie, która powoduje znaczne osłabienie i odwodnienie organizmu oraz niekorzystnie wpływa na układ kostny, powodując silne zmiany osteoporyczne, bóle kostno-stawowe (dłoni, barków, bioder, kolan a nawet pięt), obrzęki (na przykład stawów kolanowych), a co za tym idzie problemy w poruszaniu się i wykonywaniu czynności samoobsługowych.

W konsekwencji istniejących i przebytych chorób oraz z racji wieku u R. D. zdiagnozowano ponadto między innymi: niedokrwienność serca, nadciśnienie tętnicze, zmiany miażdżycowe, żylaki, reumatyzm, anemię (niedokrwistość), chorobę zwyrodnieniową stawów, uszkodzenie nerek, nadczynność tarczycy, problemy płucne. Dodatkowo matka niedosłyszy (80% niedosłuch), w związku z czym używa aparatu słuchowego oraz niedowidzi (początki zaćmy). Pojawiły się również zaniki pamięci. W związku z ww. schorzeniami matka wnioskodawczyni jest pod stałą kontrolą poradni nefrologicznej, kardiologicznej, endokrynologicznej, neurologicznej, jak również lekarza reumatologa, laryngologa i okulisty.

W zakresie samodzielności matki oraz czynności opiekuńczych ze strony wnioskodawczyni ustalono, że R. D. nie jest w stanie sama zaspokoić wszystkich swoich potrzeb życiowych i wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu, w tym między innymi: przy wstawaniu i kładzeniu się do łóżka (w związku z chorobą zwyrodnieniową stawów, bólami kostno-stawowymi, reumatycznymi lub w związku ze słabym samopoczuciem), przy czynnościach higienicznych (głównie asekuracja w dojściu do łazienki i czuwanie podczas ich wykonywania, podstawowe czynności higieniczne jak np. mycie rąk czy twarzy wykonuje samodzielnie), pomocy w ubieraniu się, przebieraniu się i rozbieraniu, zaścieleniu łóżka, założeniu i zdejmowaniu aparatu słuchowego (córka czyści go dwa razy w tygodniu), przygotowaniu posiłków i ich pokrojeniu na małe kawałki, które matka zwykle spożywa samodzielnie (choć w przypadku silnych bóli rąk wymaga karmienia), przygotowaniu i podaniu leków, wykonaniu badania poziomu ciśnienia, przy przygotowaniu się do kąpieli (matka nie jest w stanie wykąpać się samodzielnie).

Po obiedzie wnioskodawczyni stara się zapewnić mamie trochę ruchu i dostępu do świeżego powietrza, wychodząc z nią wspólnie do ogrodu lub na krótki spacer po okolicy (w obrębie posesji przy baloniku z asekuracją, podczas dłuższego spaceru wymaga użycia wózka). W ciągu dnia R. D. dużo odpoczywa, drzemie, spędza czas z córką na rozmowach, oglądaniu telewizji, czytaniu gazet, słuchaniu jak córka czyta, rozwiązywaniu prostych krzyżówek. Czas spędzony z najbliższą jej rodziną zapewnia jej emocjonalny spokój i działa pozytywnie na jej zdrowie psychiczne, gdyż nie pogodziła się jeszcze ze śmiercią męża.

Dodatkowo wnioskodawczyni umawia wizyty lekarskie mamy, zawozi ją i w nich uczestniczy, wykupuje recepty, robi opłaty, załatwia sprawy urzędowe, wykonuje zabiegi pielęgnacyjne (obcinanie paznokci, obcinanie włosów), zawozi na cmentarz, zabiera do kościoła co niedzielę i jej towarzyszy, zawozi i towarzyszy w spotkaniach rodzinnych (wizyty u drugiej córki w Pucku raz w miesiącu), wykonuje masaż i naciera maściami bolące części ciała - około 3 razy dziennie przy mocnych bólach, podaje leki przeciwbólowe w czasie bólu, udaje się na zakupy wedle potrzeby, ogrzewa budynek, co najmniej raz w tygodniu zmienia pościel, pierze ubrania i bieliznę mamy, prasuje, kilka razy dziennie podaje płyny w celu nawodnienia organizmu, co drugi dzień zakłada pończochy uciskowe na żylaki. W nocy wnioskodawczyni asekuruje mamę w razie potrzeby skorzystania z toalety (co najmniej raz w godzinach nocnych), podaje wodę do picia i w razie potrzeby leki przeciwbólowe, masuje i naciera zbolałe miejsca, czuwa również podczas jej snu, co jakiś czas zagląda do pokoju.

Jak oświadczyła strona, ze względu na pogarszający się stan zdrowia matki, ryzyko przewrócenia się lub zażycia za dużej ilość lekarstw przeciwbólowych, nie pozostawia mamy samej w domu. Jeśli musi wyjść z domu zostawia matkę pod opieką męża jeśli jest w domu lub swojej córki, która jednak - z uwagi na to, iż sama ma malutkie dziecko, nie jest w stanie opiekować się swoją babcią w sposób ciągły.

Pracownik socjalny zaobserwował podczas wywiadu, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad matką w sposób prawidłowy i z pełnym zaangażowaniem, a między matką i córką istnieje głęboka więź emocjonalna. Wnioskodawczyni ma też szeroką wiedzę na temat schorzeń matki, hospitalizacji, wizyt lekarskich, przyzwyczajeń, potrzeb, przyjmowanych lekarstw, a matka darzy córkę pełnym zaufaniem, czuje się przy niej bezpiecznie, co sprzyja postępom w leczeniu. Pracownik socjalny potwierdził, że ze względu na stan zdrowia (złożoność i wielorakość chorób) oraz wiek, matka skarżącej wymaga ciągłej i całodobowej opieki ze strony drugiej osoby, gdyż nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie.

W kwestii sytuacji zawodowej wnioskodawczyni ustalono, że ukończyła ona szkołę zawodową w zawodzie fryzjer, jednak ze względu na alergię na włos ludzki nie mogła kontynuować edukacji w tym kierunku. W związku z tym uzupełniła edukację w szkole średniej ogólnokształcącej. D. B. od śmierci swojego ojca opiekuje się matką, a wcześniej opiekowała się również ojcem, który u kresu swego życia był osobą leżącą. Strona przedłożyła dokumenty potwierdzające około piętnastoletni okres zatrudnienia na podstawie umów o pracę i umów zlecenie, oraz zaświadczenie potwierdzające, iż pozostawała zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna poszukująca pracy. Z dokumentów wynika, że strona ostatnio była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w firmie "[...]" w P., w okresie od 18 czerwca 2018 r. do 16 grudnia 2022 r., a umowa została rozwiązana na mocy porozumienia stron.

Jednocześnie wnioskodawczyni oświadczyła, że zrezygnowała z kontynuacji zatrudnienia w związku z koniecznością poświęcenia pełnej uwagi matce, a skłoniły ją ku temu częste hospitalizacje mamy w 2022 r. Aktualnie nie jest w stanie pogodzić wykonywania pracy zarobkowej, ani podjąć zatrudnienia, nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy ze względu na konieczność sprawowania długotrwałej opieki nad mamą. Gdyby nie potrzeba opieki nad matką, wnioskodawczyni zadeklarowała, iż byłaby w stanie kontynuować wykonywane dotąd zajęcie lub podjąć jakiekolwiek zatrudnienie. Z uwagi na fakt, iż mieszka z matką, zna choroby, na które mama cierpi, bierze czynny udział w wizytach lekarskich i samoistnie nabyła wiedzę, umiejętności oraz doświadczenie w opiece nad nią.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Wójt Gminy Puck, decyzją z dnia 15 lutego 2023 r., odmówił wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu wyjaśniono, że organ nie kwestionuje faktu rezygnacji przez wnioskodawczynię z zatrudnienia w celu sprawowania przez stronę osobistej, długotrwałej, bezpośredniej i stałej opieki nad matką, ani zakresu tej opieki. Strona jednakże nie spełnia wymagań ustawowych do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, określonych w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej "u.ś.r.", bowiem z przedstawionych dokumentów wynika, iż niepełnosprawność matki istnieje od 62-go roku życia, czyli nie powstała ona do ukończenia przez nią 18-go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-go roku życia. Jak zauważył Wójt, znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, jednak organ nie ma podstaw do zastosowania się do tego orzeczenia.

W odwołaniu od tej decyzji D. B. zarzuciła naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym strona wniosła o uchylenie decyzji Wójta i orzeczenie przez organ odwoławczy co do istoty sprawy, poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.

Na wniosek organu odwoławczego z 11 lipca 2023 r. Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Pucku uzupełnił materiał dowodowy sprawy, przeprowadzając w dniu 24 lipca 2023 r. ponowny wywiad środowiskowy.

Po rozpoznaniu odwołania - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku - decyzją z dnia 14 sierpnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu zakwestionowano jako podstawę odmowy przyznania świadczenia przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazując, że w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne koniecznym jest stosowanie tego przepisu z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13. Wobec tego prowadzący postępowanie organ zobowiązany był rozważyć możliwość ewentualnego przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, lecz przy konieczności zbadania pozostałych przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co organ I instancji uczynił. Jak wskazano dalej, zdaniem Kolegium, z zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego nie wynika, by zachodził związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony postępowania, chociażby w niepełnym jego wymiarze czasu, a realizowaniem przez nią opieki.

Dodatkowo, sam rozmiar opieki nie wskazuje, by nosiła ona znamiona opieki stałej, długotrwałej i przy tym permanentnej, przy której strona nie mogłaby skorzystać z innych form wsparcia, pozwalających jej na powrót na rynek pracy.

Dochodząc do tych wniosków organ odwoławczy zwrócił uwagę, że ostatnia aktywność zawodowa wnioskodawczyni miała miejsce w okresie od 18 czerwca 2018 r. do 16 grudnia 2022r. w firmie – [...], gdzie strona wykonywała pracę na stanowisku sprzedawcy [...]. Stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron. Z punktu 13. świadectwa pracy dotyczącego okresów nieskładkowych strony przypadających w okresie jej zatrudnienia wynika, że w kilku przypadkach, zwłaszcza tuż przed ustaniem stosunku pracy, strona nie wykonywała pracy z przyczyn leżących po jej stronie. Do takich okresów zalicza się m.in. okres przypadający od 21 września 2020 r. do 29 lutego 2021 r. i najważniejsze od 30 czerwca 2022 r. do 16 grudnia 2022 r. Zestawiając to z dołączonym do akt, czasowym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydanym na rzecz matki, Kolegium zwróciło uwagę, że ustalony stopień niepełnosprawności u rodzica datuje się od 26 października 2022 r., co potwierdza, że ustanie wykonywania pracy przez stronę nastąpiło wcześniej, aniżeli rodzic został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Wbrew zatem twierdzeniom zainteresowanej, ustanie stosunku pracy, które nastąpiło w dniu 16 grudnia 2022 r. nie było spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad matką, a przyczynami leżącymi pod stronie wnioskodawczyni. Ponadto, nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że strona przez ostatnie 11 lat pracowała tylko u M. K. (przypuszczalnie u szwagra), a potem u J. K. - siostry, gdzie okresy jej zatrudnienia w ciągu całego roku dotyczyły jedynie okresów sezonowych, tj. od maja do czerwca/lipca i od sierpnia do września. Żadna z podanych u tego pracodawcy umów nie dotyczyła dłuższego okresu zatrudnienia.

Jednocześnie, z materiału dowodowego nie wynika, by strona czyniła jakiekolwiek działania celem powrotu na rynek pracy, by aktywizowała się. Z uaktualnionych informacji wynika, że nie jest ona ani zarejestrowana w urzędzie pracy, ani nie próbowała powrócić do zatrudnienia, jako osoba w wieku produkcyjnym. Nie czyniła w tym zakresie żadnych działań, mimo że - jak podał organ, informowano ww. o możliwości wsparcia strony nie tyle dziennym domem pomocy społecznej, co chociażby usługami opiekuńczymi czy innymi formami wsparcia, na które strona odpowiedziała negatywnie, uzasadniając, że matka nie chce pozostawać pod opieką obcych osób. W tym zakresie Kolegium stanęło na stanowisku, że matka nie może wybierać sobie osoby, z którą chce pozostawać, lecz powinna podlegać opiece takiej, która w sposób profesjonalny, odpowiadający jej schorzeniom, pozwalałaby zaopiekować się nią przez część dnia, umożliwiając w ten sposób stronie powrót do pracy chociażby w niepełnym wymiarze jego czasu i by utrzymać ją w jak najlepszym stanie zdrowia. Dokonywanie natomiast wyborów, co do osoby opiekuna jest zaniechaniem wykorzystania wsparcia jakie oferuje w tym zakresie organ.

Kolegium stwierdziło też, że problemy zdrowotne R. D. pojawiły się w 2001 r., a porównując okresowość podanych chorób należy uznać, że przypadają one na czas, kiedy podopieczna wykonywała działalność gospodarczą. Ponadto wymienione choroby (usunięcie lewej tarczycy, wycięcie pęcherzyka żółciowego, zawał serca i choroby nerek) nie znalazły wyrazu w ocenie lekarzy specjalistów, by stały się przyczyną zakwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności. Z kolei, jeżeli matka faktycznie kwalifikuje się do operacyjnego leczenia gruczołów przysadki, to w dokumentacji medycznej musiałaby znajdować się informacja o guzie/guzach przysadki mózgowej. Tymczasem z materiału dowodowego wynika, że u chorej podejrzewano nowotwór w formie gruczolaka, jednak nie został on potwierdzony. Innych materiałów medycznych na ten temat strona nie załączyła, mimo wystąpienia przez Kolegium w tym zakresie o uzupełnienie materiału dowodowego.

W związku z czym stan taki nie został udowodniony. Z kolei, w odpowiedzi na wezwanie, strona sama oświadczyła w dniu 21 stycznia 2023 r., że matka choruje na tarczycę (med. przytarczyce), kilka lat temu miała operację, ale nie znaleziono przytarczyc. Według jej oświadczenia lekarz miał stwierdzić, że są wędrujące, na co również nie przedstawiono dokumentacji.

Organ odwoławczy zwrócił też uwagę, że matka wnioskodawczyni nie jest osobą leżącą, wymagającą karmienia dożylnego. Nie ma niewydolnych kończyn górnych wymagających całkowitej pomocy przy ubieraniu, czy kończyn dolnych powodujących, że musi leżeć i w związku z tym należy przeciwdziałać odleżynom itp. Wręcz przeciwnie, według ustaleń pracownika socjalnego sporządzającego wywiad środowiskowy, jak i treści oświadczeń strony, R. D. porusza się przy użyciu balkonika, który jest sprzętem zapewniającym osobom chorym pomoc przy wstawaniu i chodzeniu. Służy jako podpora przy przemieszczaniu się na zewnątrz, jak i w obrębie domu. Zabezpiecza osobę przed upadkiem. Stąd wskazywanie, że matka wymaga asekuracji jest nieuzasadnione, gdyż z przeznaczenia tego sprzętu wprost wynika, że zapewnia on asekurację. Z kolei przy wyjściu na spacer - na dłuższe dystanse, zachodzi potrzeba skorzystania z wózka inwalidzkiego.

Dokonując analizy podanych czynności opiekuńczych z ukierunkowaniem wprost na osobę chorej organ uznał, że są one wykonywane w odstępach czasu (rano, w południe, wieczorem). Należą do nich czynności higieniczne - typu kąpiel, pomoc przy ubraniu garderoby, przygotowywanie i podanie posiłków, leków, spacer. Stąd też ich realizacja nie świadczy o długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni wykonującej opiekę nad niepełnosprawną, by nie można było podjąć zatrudnienia. W ocenie Kolegium wskazane czynności przy właściwej organizacji czasu, tj. wcześniejszym zrobieniu zakupów, gdzie nie muszą być one wykonywane codziennie i przygotowaniu, podaniu posiłków oraz płynów, wydzieleniu i podaniu leków, wspomaganiu przy czynnościach higienicznych, czy nawet ubieraniu i zorganizowaniu czasu na wyjście na spacer, na wyjazdy rodzinne, w których podopieczna również uczestniczy, wyjazdy na cmentarz, czy wyjścia do kościoła - umożliwiają podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Z kolei pomoc obejmująca pranie, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych, wizyt u lekarza, opłacanie rachunków, robienie zakupów, wykupywanie recept - zasadniczo sprowadzają się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych gospodarstwach, w których wszyscy ich członkowie pracują. Nie bagatelizując stanu zdrowia matki wnioskodawczyni, Kolegium podkreśliło, że z akt sprawy nie wynika, by matka była leżąca, całkowicie niesamodzielna i niesprawna ruchowo, tj. zależna od stałej i zintensyfikowanej pomocy strony odwołującej. Wręcz przeciwnie, z załączonego do akt wywiadu środowiskowego bezspornie wynika, że podopieczna porusza się po domu i w jego obrębie za pomocą sprzętu typu balkonik.

Z kolei, przy deklarowanych czynnościach wątpliwości organu wzbudza częstotliwość realizowanych czynności takich jak kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, moczenie nóg, które zdaniem strony wykonywane są codziennie. Poza tym, jak zostało ustalone, strona cierpi na alergię na włos ludzki i w związku z tym jest niezdolna do wykonywania zawodu fryzjerki z powodu kontaktu w czynnikami alergicznymi. Wobec tego zaprzecza to twierdzeniom strony, jakoby wykonywała czynności wobec matki takie jak jej strzyżenie i to codzienne. Podobnie smarowanie kremami przeciw odparzeniom, w sytuacji gdy matka strony jest osobą poruszającą się, a nie leżącą.

Kolegium poddało również w wątpliwość czynności codziennego prania i prasowania, które można realizować w dłuższych odstępach czasu (w zależności od ich organizacji), przy jednoczesnym zaoszczędzeniu wody i energii elektrycznej. Odnośnie zaś argumentacji co do samodzielności rodzica strony Kolegium wskazało, że w sprawie nie udowodniono, by matka nie mogła na kilka godzin pozostać sama w domu. W materiale strona podała, że w tym czasie babcią zajmuje się jej córka, która mieszka w tym samym domu na I piętrze. Poza tym, według złożonych oświadczeń, matka w chwilach wolnych czyta książki, rozwiązuje krzyżówki, gra w karty, ogląda telewizję itp. Ponadto w ciągu dnia "zwykle odpoczywa, drzemie" - jak wykazano przez około 2 godziny. Korzysta także z pomocy swojego zięcia, który dba o ciepło w domu i przyniesienie opału.

Wreszcie zwrócono w decyzji uwagę, że matka strony nie korzysta z żadnej formy terapii ani rehabilitacji zarówno prywatnie, jak i w ramach NFZ, ponieważ nie zostały one zlecone przez lekarza, a jej stan zdrowia i wielorakość schorzeń (jak strona podała) wyklucza matkę z wielu form rehabilitacji. Tymczasem wymóg korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, tj. korzystania z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki, został zawarty w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności R. D. Na wykluczenie z form wsparcia strona nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających jej stwierdzenie, że matka z takiej pomocy nie może korzystać, a jeśli nawet przyjąć, że nie może korzystać, to z pewnością nie ze wszystkich takich form. W protokole zapisano także, że wnioskodawczyni świadoma jest możliwości skorzystania względem matki z takich form opieki jak: dzienny dom pomocy społecznej, usługi opiekuńcze czy inne formy wsparcia, jednak, jak poinformowała, matka nie chce pozostawać pod opieką obcych osób, a jedynie przy niej, bo czuje się komfortowo, co - zdaniem Kolegium, wskazuje na brak zainteresowania w pomocy nad matką z zaoferowanych profesjonalnych form usługi.

Końcowo Kolegium podniosło, że znaczenie dla oceny, czy w sprawie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną ma fakt, że objęta opieką posiada dwójkę dzieci – wnioskodawczynię i jeszcze jedną córkę. W orzecznictwie wskazuje się natomiast, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma - oprócz osoby skarżącej - jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki.

Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości powinny wspomóc tę osobę w inny sposób, tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych wart. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że przyznanie tego rodzaju świadczenia powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka (rodzina) nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP).

W analizowanej sprawie wnioskodawczyni utrzymuje się z wynagrodzenia męża prowadzącego działalność gospodarczą. Syn strony także taką działalność prowadzi w miejscu zamieszkania całej rodziny i podopiecznej. Siostra strony także dotychczas prowadziła działalność gospodarczą i przy okazji wspomaga matkę, np. finansując jej niektóre wizyty lekarskie. Oznacza to, że obie córki posiadają realne możliwości by wspomóc opiekę nad matką pod względem finansowym (w części na nich przypadającej). Dodatkowo, przy ustaleniu miejsc prowadzenia działalności gospodarczej przez matkę strony i jej siostry uzyskano informacje, że lokal pierwszego z miejsc został udostępniony na prowadzenie działalności przez córkę siostry, co do drugiego zaś z miejsc strona nie wypowiedziała się, nie kojarząc go, mimo że miejsce to wyraźnie jest wpisane z CEIDG w działalności matki.

Reasumując, ogół przedstawionych okoliczności pozwolił organowi odwoławczemu na stwierdzenie, że wykonywane przez stronę postępowania czynności wobec rodzica niewątpliwie mają charakter czynności wspierających, jednakże nie wyczerpują one znamion z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co uzasadniałoby przyznanie stronie żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Tym bardziej, że wydane wobec R. D. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest orzeczeniem czasowym, co wskazuje, że jest ono wydawane w sytuacji, gdy według wiedzy medycznej może nastąpić u chorego poprawa jego stanu zdrowia, np. że nie będzie się on kwalifikował do znacznego stopnia niepełnosprawności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku D. B. domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy z dnia 15 lutego 2023 r., zarzucając organom:

1. 1. naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez nią w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
2. 2. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw.

z art. 17 ust. la u.ś.r., poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

Ponadto skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu stwierdzono, iż bezspornie skarżąca, jako dziecko niepełnosprawnej matki, mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast w ocenie organów administracyjnych skarżąca, która podjęła się trudu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, winna otrzymać wsparcie od rodzeństwa. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku, gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych.

Tym samym, jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca ma więc prawo wyboru, czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki z pozostałym rodzeństwem czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.

Także Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, zważył, że w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa. Strona podniosłą też, że zgodnie z art. 7 Konstytucji RP i art. 6 k.p.a., organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, a tym samym mają obowiązek dokonywać wykładni ustaw i przepisów podustawowych, kierując się dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe to jest wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją RP. Naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej stanowi natomiast niekonstytucyjną dyskryminację.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i miarkowanie kosztów postępowania w odniesieniu do reprezentującego skarżącą fachowego pełnomocnika, na podstawie art. 206 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej p.p.s.a. Uzasadniając ten wniosek Kolegium zwróciło uwagę, że zarówno organowi, jak i Sądowi, z urzędu wiadomym jest, że prowadzona jest duża liczba spraw dotyczących prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w których skarżący są reprezentowani przez tego samego profesjonalnego pełnomocnika. Sporządzane pisma procesowe w tych sprawach (tak samo w niniejszej sprawie) są powielane w swej treści, wręcz szablonowe. Dochodzi w nich jedynie do zmiany danych skarżących (wnioskujących opiekunów) i osób podopiecznych.

W związku z tym, nakład pracy pełnomocnika, nie wypełnia przesłanek do zasądzenia pełnej kwoty kosztów. Zaprezentowane stanowisko znalazło swoje odzwierciedlenie w wyroku WSA w Gdańsku z dnia 1 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1190/21, w którym Sąd dokonał zmiarkowania kosztów postępowania w kwestii wynagrodzenia pełnomocnika.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanej sprawie.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 14 sierpnia 2023 r., utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy Puck z dnia 15 lutego 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.".

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r.) z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z przepisu tego wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA).

Podkreślić też trzeba, na co zwracały uwagę orzekające organy, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenia pielęgnacyjnego musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W związku z tym, analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze - istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym w szczególności ocena zakresu czynności, które osoba ta jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może jednak wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, dostępne w CBOSA).

W niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad R. D. wystąpiła jej córka, D. B. W świetle art. 17 ust. ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. nie ulega więc wątpliwości, że skarżąca, jako zobowiązana do alimentacji względem matki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Rozpoznając ten wniosek, organ I instancji uznał, że przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne nie należy się wnioskodawczyni z tego powodu, że stan niepełnosprawności matki – zgodnie orzeczeniem lekarza orzecznika z dnia 30 listopada 2022 r. – istnieje do 62-roku życia, czyli nie powstał on do ukończenia 18-go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-go roku życia, jak wymaga tego art. 17 ust. 1b u.ś.r. Z podglądem tym zasadnie nie zgodziło się Kolegium wskazując, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, tj. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

W konsekwencji należało rozważyć możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia z pominięciem ww. kryterium, lecz przy konieczności zbadania innych przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r. Te zaś przesłanki, zdaniem Sądu, orzekające w trybie odwoławczym Kolegium rozpatrzyło błędnie. Prawidłowo natomiast zbadał je organ I instancji uznając, że skarżąca rezygnuje z zatrudnienia w celu sprawowania osobistej, długotrwałej, bezpośredniej i stałej opieki nad matką, która opieki tej niewątpliwie w takim zakresie wymaga.

Zdaniem organu II instancji przeszkodą do przyznania wnioskowanego świadczenia jest brak związku przyczynowego między brakiem aktywności zawodowej strony, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W tym zakresie organ akcentował, że możliwe byłoby łączenie przez skarżącą pracy i opieki nad matką, gdyż taki stan utrzymywał się do grudnia 2022 r., kiedy to została rozwiązana ostania umowa o pracę skarżącej, zaś stan zdrowia matki nie uległ w tym czasie pogorszeniu. Ponadto, przed zakończeniem stosunku pracy, strona nie świadczyła pracy od czerwca 2022 r., tj. zanim wydano orzeczenie o niepełnosprawności matki.

Wobec tego Kolegium uznało, że rezygnacja z pracy przez wnioskodawczynię nie była spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad matką, lecz wynikała z przyczyn leżących po stronie wnioskodawczyni. Ponadto zauważyło Kolegium, że osoba niepełnosprawna powinna poddać się opiece takiej, która w sposób profesjonalny odpowiada jej schorzeniom i pozwala zaopiekować się nią przez część dnia, jednocześnie umożliwiając wnioskodawczyni podjęcie pracy. Dokonywanie wyboru przez matkę, że chce aby to wnioskodawczyni się nią zajmowała, jest zaniechaniem wykorzystywania wsparcia, jakie może udzielić organ bez szkody dla aktywności zawodowej wnioskodawczyni. Tym bardziej, że w roku 2023 wiek emerytalny osiągnęła siostra wnioskodawczyni, zamieszkała w sąsiedniej miejscowości.

Odnosząc się do tej argumentacji w pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że przeszkodą w przyznaniu świadczenia skarżącej nie mógł być fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować lub współfinansować opiekę nad matką. Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie.

W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia matce skarżącej niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., sygn. akt OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, dostępne w CBOSA). Tym bardziej organ nie powinien wyboru takiego negować, jeżeli – jak w niniejszej sprawie – osoba opiekuna ma znaczenie tak dla komfortu fizycznego, jak i psychicznego, niepełnosprawnego.

W toku postępowania matka skarżącej oświadczyła, że obecność córki jest dla niej bardzo ważna, darzy ją pełnym zaufaniem i czuje się przy niej bezpiecznie, co sprzyja postępom w leczeniu. Również pracownik przeprowadzający wywiad środowiskowy zwrócił uwagę na bliską więź między matką i córką oraz zaangażowanie wnioskodawczyni w opiekę. Okoliczności tych, zdaniem Sądu, nie sposób przecenić, szczególnie w przypadku opieki nad osobą ponad 80-letnią, która – co w sprawie nie jest kwestionowane – cierpi na duży niedosłuch i niedowidzi, a także zmaga się ze schorzeniami znacznie obniżającymi jej komfort życia, a więc także i komfort psychiczny.

W dalszej kolejności ocenie należało poddać stanowisko Kolegium co do braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a podjęciem się opieki nad niepełnosprawną matką. Organ akcentował, że przyczyny niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ skarżąca z własnego wyboru zrezygnowała z pracy zawodowej. Świadczyć ma o tym fakt, że w okresie poprzedzającym rezygnację z pracy strona przebywała na zwolnieniach, a jednocześnie stan zdrowia matki nie pogorszył się na tyle, aby konieczne było zaprzestanie przez skarżącą aktywności zawodowej.

Jednocześnie organ odwoławczy stwierdził, że stan zdrowia matki wnioskodawczyni umożliwia zatrudnienie profesjonalnej opieki, bądź skorzystanie z opieki oferowanej przez organ pomocowy, z czego jednak rodzina świadomie rezygnuje, a tym samym wnioskodawczyni świadomie, ze swojego wyboru, rezygnuje z aktywności zawodowej.

Zdaniem Sądu, analiza całokształtu materiału dowodowego prowadzi do odmiennych od przyjętych przez organ II instancji wniosków co do niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia w celu realizacji niezbędnej potrzeby sprawowania opieki nad matką.

Jak ustalono w toku postępowania, matka skarżącej ma 83 lata i mieszka ze skarżącą od czasu śmierci swojego małżonka. Znaczny stopień niepełnosprawności jest u niej datowany od października 2022 r. Matka skarżącej w 2012 r. przeszła zawał serca i od tego czasu ma stent, a ponadto od 6 lat choruje na ostre zapalenie nerek. W 2019 r. przeszła wylew, którego konsekwencją jest częściowy paraliż twarzy oraz przejściowa utrata widzenia, a aktualnie ma początki zaćmy i niedowidzi. W 2022 r. była dwukrotnie hospitalizowana, gdyż choruje na nadmiar wapnia w organizmie, co powoduje znaczne osłabienie i odwodnienie organizmu, a także wpływa na układ kostny, powodując też problemy z poruszaniem się. Matka cierpi też na niedokrwienność serca, nadciśnienie tętnicze, zmiany miażdżycowe, żylaki, reumatyzm, anemię (niedokrwistość), chorobę zwyrodnieniową stawów, uszkodzenie nerek, nadczynność tarczycy, problemy płucne.

Dodatkowym problemem jest niedosłuch w 80 %, co wymaga korzystania z aparatu słuchowego. W codziennym funkcjonowaniu matka korzysta z balkonika, zaś na dłuższe wyjścia poza obręb domu i ogrodu konieczne jest użycie wózka inwalidzkiego.

W czasie kiedy matka skarżącej zmagała się z ww. schorzeniami, skarżąca początkowo łączyła pracę z opieką nad nią, co organ upatruje jako przeszkodę do przyznania stronie świadczenia. Tymczasem skarżąca wyjaśniła, że stan zdrowia jej matki systematycznie się pogarszał od 2019 r. i tym samym zwiększał się zakres sprawowanej opieki osobistej oraz czas poświęcany przez stronę na tę opiekę. W tej sytuacji nie było możliwe dalsze utrzymywanie przez nią zatrudnienia. Nie ma przy tym znaczenia, jak próbuje wywodzić Kolegium, że tuż przed rozwiązaniem stosunku pracy strona nie świadczyła faktycznie pracy, co potwierdzają okresy nieskładkowe ujawnione w świadectwie pracy z dnia 19 grudnia 2022 r. Z faktu, iż na czas od 30 czerwca 2022 r. do 16 grudnia 2022 r. przypada okres nieskładkowy organ wywodzi, iż zakończenie zatrudnienia od 19 grudnia 2022 r. nie było związane z koniecznością opieki nad matką, lecz przyczynami leżącymi po stronie skarżącej.

Tymczasem art. 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zawiera katalog okresów nieskładkowych, wymieniając wśród nich okres pobierania zasiłku opiekuńczego, który jest przyznawany m.in. w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad chorym rodzicem. Z wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że matka strony była hospitalizowana w okresie od 30 czerwca 2022 r. do 4 lipca 2022 r., który to okres pokrywa się częściowo z ww. okresem nieskładkowym. Nie sposób zatem a priori wywodzić, że brak świadczenia pracy poprzedzający rezygnację z zatrudnienia, pozostaje zupełnie bez związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką.

Z całokształtu sytuacji zdrowotnej matki wnioskodawczyni zdaniem Sądu wynika, że jej stan systematycznie się pogarsza, zaś doświadczenie życiowe uzasadnia wniosek, że osoba w podeszłym wieku, zmagająca się z wieloma schorzeniami wpływającymi na możliwości samodzielnej egzystencji, po kolejnej hospitalizacji w krótkim okresie czasu (wcześniejsza hospitalizacja w 2022 r. miała miejsce od 25 maja do 9 czerwca), wymagać będzie jeszcze większej opieki, niż dotychczas. Natomiast dochodząc do wniosku, że rezygnacja przez wnioskodawczynię z zatrudnienia pozostawała bez związku ze sprawowaną opieką nad matką, organ odwoławczy nie uwzględnił ani wieku matki skarżącej, ani specyfiki jej chorób, które wymagają od skarżącej zapewnienia matce odpowiedniego komfortu psychicznego oraz bezpieczeństwa. Oceny tej nie może zmienić fakt, że orzeczenie o niepełnosprawności matki skarżącej zostało wydane na czas określony.

Ani organ, ani Sąd nie mogą bowiem stwierdzić, czy, a jeżeli tak, to w jaki sposób orzeczenie to zostanie przedłużone. Organ natomiast obowiązany był orzekać przy uwzględnieniu, że matka skarżącej legitymuje się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności.

Nie może przesądzać w tej sprawie także to, że matka skarżącej co do zasady jest osobą poruszającą się samodzielnie, nie leży, nie jest pampersowana, ani nie jest konieczne karmienie jej dożylnie. Gdyby bowiem przyjąć takie kryteria przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, de facto możliwe by było to tylko wobec opiekunów osób w stanie przedagonalnym. Tymczasem nie taki jest cel przedmiotowego świadczenia i nie takie winno być rozumienie pojęcia "opieka". W świetle utrwalonego orzecznictwa opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy tylko i wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21; w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20).

Wprawdzie więc matka strony może się poruszać i czyni to przy pomocy balkonika lub wózka inwalidzkiego, lecz nie oznacza to, że pozostaje na tyle sprawna, aby możliwe było zostawienie jej samej w domu lub z częściowym dozorem osób postronnych. W kontrolowanej decyzji Kolegium zawarło cały fragment o tym, jaką funkcję pełni balkonik rehabilitacyjny, próbując z tego wywieść, że dzięki temu sprzętowi nie jest konieczna żadna asekuracja ze strony wnioskodawczyni. Wnioskowanie to jest błędne, gdyż pomija ogólny stan zdrowotny skarżącej i związane z tym różne utrudnienia w poruszaniu się, a także okoliczność, że na dłuższe wyjścia i poza obręb domu oraz ogrodu, konieczne jest zastosowanie wózka inwalidzkiego. Zestawienie tych dwóch faktów daje dopiero pełen obraz sprawności matki wnioskodawczyni, który wskazuje, że nie jest ona samodzielna w poruszaniu się, a asysta osób trzecich jest niezbędna.

Kolegium pomija także aspekt psychofizyczny schorzeń matki wnioskodawczyni, który jest równie ważny do oceny charakteru sprawowanej nad nią opieki. Jak wskazano, matka jest osobą niedowidzącą i niedosłyszącą, co niewątpliwie w połączeniu z ogólnymi problemami z poruszaniem się jeszcze bardziej wpływa na zdolność do samodzielnego i bezpiecznego przemieszczania się nawet w obrębie znanych pomieszczeń. Niedosłuch i niedowidzenie wpływają też na orientację przestrzenną oraz rozumienie otaczającej rzeczywistości, co może prowadzić do dezorientacji osoby starszej, nawet jeżeli znajduje się ona co do zasady w znanym sobie środowisku. Osoby zmagające się z chorobami zaburzającymi ich funkcje poznawcze (a takie skutki ma niedosłuch i niedowidzenie) wymagają szczególnej troski ze strony bliskich. Z doświadczenia życiowego wynika też, że takie ograniczenia u wielu chorych prowadzą do depresji i choć z akt sprawy nie wynika, aby dotyczyło to matki skarżącej, to jednak matka strony nadal zmaga się ze stratą po śmierci męża i sama podczas wywiadu oświadczyła, że obecność córki jest dla niej ważna i tylko przy niej czuje się bezpiecznie.

Powyższe oświadczenie zostało przez Kolegium odebrane jako rezygnacja z opieki sprawowanej przez profesjonalistę na rzecz opieki osobistej członka rodziny i ocenione negatywnie. Tymczasem, zdaniem Sądu, miało ono uzasadnienie w okolicznościach sprawy, gdyż podopieczna całe życie mieszkała z córką i zna tylko ten dom oraz jego otoczenie, zaś córka z racji wspólnego zamieszkiwania najlepiej zna choroby i potrzeby matki. Co więcej, już wcześniej opiekowała się osobą straszą – ojcem, co dowodzi szczególnej troski i miłości, jaką strona darzy swoich rodziców. Organ nie powinien więc piętnować wyboru, jakiego dokonała matka w zakresie osoby opiekuna i wskazywać na możliwość zatrudnienia profesjonalisty, gdyż w rozważanym wypadku odbyłoby się to ze szkodą dla osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki.

Jednocześnie nie budzi wątpliwości Sądu, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącą przy matce jest szeroki i koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia, a przy tym opieka ta jest wykonywana rzetelnie. W tym wypadku córka faktycznie całościowo poświęciła się opiece nad matką, dbając nie tylko o jej fizyczne potrzeby (ubieranie, mycie, jedzenie, potrzeby fizjologiczne), lecz także stan psychiczny, poprzez zabieranie na spacery i wspólne rozwiązywanie łamigłówek. Takiego zaangażowania i troski ciężko oczekiwać od profesjonalnego opiekuna, natomiast w tym wypadku ma to istotne znaczenie dla kondycji zdrowotnej (psychofizycznej) podopiecznej.

Podsumowując Sąd stwierdził, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bezspornie, iż opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności matki sprawuje skarżąca. Zgormadzona dokumentacja w sposób właściwy opisuje przy tym, na czym polega opieka strony nad matką, która jest znacznie ograniczona w samodzielnej egzystencji. Wszystkie wykazane czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan, adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności. W związku z tym, przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organ II instancji, zgodnie z którym strona, która sprawuje opiekę zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, czyli opiekę o charakterze stałym i długoterminowym, może ponadto podjąć zatrudnienie lub pracę na innej podstawie, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Okoliczności sprawy, wynikające z całościowej analizy tego materiału dowodowego – wywiadu środowiskowego, wyjaśnień strony oraz świadectw pracy wskazują przy tym, że rezygnacja przez skarżącą z dalszego zatrudnienia i niepodejmowanie nowej pracy są związane z koniecznością sprawowania opieki nad matką, a nie wynikają z przyczyn leżących po stronie samej skarżącej, jak wywodzi Kolegium.

Reasumując, w ocenie Sądu skarżąca spełniła wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., konieczne dla przyznania jej żądanego świadczenia, albowiem jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki i która w okresie od 19 grudnia 2022 r. do dnia wydania decyzji przez organy nie podejmowała zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, której stan zdrowia systematycznie się pogarszał i wymagał osobistego, pełnego zaangażowania opiekuńczego ze strony skarżącej. To zaś wykluczało łączenie przez stronę pracy zawodowej i opieki. W sprawie organy nie wykazały przy tym, aby wystąpiła jakakolwiek z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby skarżącą wnioskowanego świadczenia.

Wobec tego skarżącej należało przyznać wnioskowane świadczenie. Orzekający w sprawie organ odwoławczy dokonał natomiast wadliwej oceny materiału dowodowego i wydał decyzję naruszającą w konsekwencji zarówno wskazane powyżej przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania administracyjnego regulujące właściwe rozpoznanie sprawy administracyjnej, w tym przede wszystkim art. 7 i art. 8 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.. Uchybienia te polegają przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, jako naruszającą prawo materialne i procesowe w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy zobowiązany będzie uwzględnić oceną prawną dokonaną w niniejszym wyroku, w szczególności zaś to, że skarżąca spełnia wymogi określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wyda stosowne do tych okoliczności faktycznych rozstrzygnięcie.

O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt 2 wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800), zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone w minimalnej kwocie.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożyły obie strony postępowania.