Uzasadnienie
R. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 7 września 2022 r., nr SKO Gd/2271/22, którą utrzymano w mocy decyzję Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z 30 marca 2022 r., nr GOPS.ŚR.000365.03.2022, wydaną z upoważnienia Burmistrza S., o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
R. K. złożył do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym bratem J. K. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że brat skarżącego, J. K. (ur. 21 maja 1970 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z 9 czerwca 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na czas oznaczony do 30 czerwca 2022 r., a ponadto wynika z niego, że niepełnosprawność istnieje od 1 kwietnia 2021 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 maja 2021 r.
Z dołączonego do wniosku wykazu czynności wynika, iż skarżący opiekując się bratem, między godziną 7.00 a 9.00 budzi brata, podaje śniadanie, leki, pomaga w porannej toalecie i ubieraniu się, mierzy ciśnienie, w dniu rehabilitacji - przygotowuje do zabiegów (10 zabiegów przez 10 dni raz w miesiącu), towarzyszy w planowanych wizytach u lekarzy. W godzinach od 9.00 do 11.00 w dniu rehabilitacji asystuje podczas zabiegów, w dni wolne sprząta, robi zakupy, wykonuje ćwiczenia, przygotowuje II śniadanie, pomaga w toalecie, smaruje kremami przeciwbólowymi. W godzinach od 11.00 do 13.00 skarżący podaje II śniadanie, mierzy poziom cukru, przynosi opał na zimę, pali w piecu drzewem. Pomiędzy 13.00 a 15.00 skarżący przygotowuje i podaje bratu obiad, około godziny 15.00 wykonuje z bratem ćwiczenia na rękę, nogi i dłonie, pomaga przy toalecie, ewentualnie wymienia pampersa. W godzinach między 15.00 a 17.00 w ładne dni wnioskodawca wychodzi z bratem na spacer (brat chodzi o lasce), w zimę przynosi opał i pali w piecu drzewem, w sezonie wykonuje czynności ogrodnicze, czyta i tłumaczy pisma urzędowe, robi zakupy, podaje podwieczorek, sok i wodę.
W godzinach między 17.00 a 19.00 wykonuje z bratem ćwiczenia, moczy mu nogi dwa razy w tygodniu. Około godziny 18.00 mierzy bratu ciśnienie i poziom cukru. Po podaniu leków skarżący gra z bratem w warcaby, a następnie podaje mu kolację. W godzinach między 19.00 a 21.00 przygotowuje brata do kąpieli, asystuje przy myciu, smaruje go maścią przeciwbólową, kremem pielęgnacyjnym a potem zakłada pampersa, przygotowuje pokój i pościel. W godzinach między 21.00 a 23.00 przygotowuje brata do snu i masuje mu lewą rękę. Codziennie czuwa w pokoju obok. Z powodu niezdolności brata do samodzielnej egzystencji skarżący pomaga mu w codziennym życiu, higienie, rehabilitacji, przy posiłkach, przez całą dobę.
W oświadczeniu z 27 stycznia 2022 r. skarżący wskazał, że ostatnie zatrudnienie podejmował w okresie od 1 września 2021 r. do 31 października 2021 r., wykonywał wówczas pracę tymczasową w charakterze pracownika ogólnobudowlanego a umowa o pracę rozwiązana została na mocy porozumienia stron. Skarżący oświadczył ponadto, że jest kawalerem i zamieszkuje razem z niepełnosprawnym bratem.
Jak ustalono, J.K. w dniu 1 kwietnia 2021 r. został przyjęty do szpitala w S. z powodu udaru niedokrwiennego mózgu wskutek którego miał zaburzenia mowy, niedowidzenie połowiczne oraz niedowład połowiczny lewostronny.
W trakcie rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 lutego 2022 r. ustalono ponadto, że brat skarżącego porusza się przy pomocy kul, jest pampersowany i niewiele mówi. Skarżący oświadczył, że sprawuje opiekę nad bratem od około 3 miesięcy. Zrezygnował z zatrudnienia, by zapewnić bratu stałą opiekę, obecnie nie podejmuje pracy. Rezygnacja z pracy zawodowej nie ma związku z innymi przyczynami. Gdyby nie sprawował opieki nad niepełnosprawnym bratem byłby gotowy podjąć pracę jako murarz czy malarz na budowie. Opieka jaką sprawuje nad bratem jest całodobowa. Jak ustalono, stan zdrowia brata skarżącego poprawił się, jednak wciąż wymaga on stałej opieki lekarskiej i rehabilitacji. J. K. samodzielnie porusza się po mieszkaniu, sam spożywa posiłki i napoje, które muszą być wcześniej przygotowane. Wnioskodawca jest jedyną osobą, która całodobowo może sprawować nad bratem opiekę.
Pozostali bracia, którzy mieszkają wspólnie z wnioskodawcą, są w stanie pomóc w opiece nad bratem tylko jeśli akurat nie są w pracy (praca na zmiany). Pracownik socjalny ustalił także, że siostra zawozi J. K. do lekarzy i na rehabilitację. Rodzeństwo uczestniczy w opiece nad bratem, ale nie jest to opieka codzienna. Od 1 kwietnia 2021 r. do momentu złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne rodzeństwo wymieniało się przy opiece nad bratem, ale było ciężko.
Decyzją z 30 marca 2022 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uznając, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącego a sprawowaną opieką nad bratem.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że szereg podstawowych czynności takich jak zakupy, sporządzanie posiłków, dbanie o porządek, pranie, załatwianie spraw urzędowych sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy członkowie pracują. Wszystkie wykonywane czynności, w ocenie organu, strona może pogodzić z pracą zarobkową. Ponadto, pomoc rodzeństwa mogłaby odciążyć wnioskodawcę w opiece nad bratem, co umożliwiłoby mu podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy lub w formie pracy zmianowej. Zdaniem organu I instancji, w przypadku skarżącego nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia, ponieważ w chwili złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie był on zatrudniony.
Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z 7 września 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Zdaniem Kolegium, organ I instancji słusznie stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją, niepodejmowaniem pracy zawodowej a koniecznością zapewnienia niepełnosprawnemu w stopniu znacznym bratu wymaganej stałej opieki. Jak wskazano, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że R. K. jako opiekun deklarujący i sprawujący opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem zrezygnował z pracy zawodowej (wykonywanej od 1 września 2021 r.) w dniu 31 października 2021 r., z uwagi na stan zdrowia brata, który w kwietniu 2021 r., doznał udaru niedokrwiennego mózgu skutkującego lewostronnym niedowładem, problemami z mową i wzrokiem. Zdaniem organu odwoławczego, z okoliczności badanej sprawy wynika więc, że brat skarżącego wymagał zapewnienia stałej opieki co najmniej od maja 2021 r., tj. od momentu kiedy stopień jego niepełnosprawności określony został jako znaczny.
Ponadto, nie sposób nie zauważyć, że skarżący podjął się wykonywania pracy po upływie 5 miesięcy od uznania brata za osobę niepełnosprawną. W ocenie organu odwoławczego, nie można jednoznacznie stwierdzić, że w niniejszym przypadku rezygnacja z zatrudnienia czy też niepodejmowanie pracy zarobkowej miały ścisły związek z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie można bowiem stwierdzić rezygnacji z zatrudnienia w sytuacji, gdy opiekun osoby będącej już po udarze niedokrwiennym podejmuje się aktywności zawodowej.
Organ odwoławczy, odnosząc się do zakresu opieki i stopnia samodzielności osoby wymagającej opieki wskazał, że większość czynności wskazanych przez stronę jest związana z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Brat skarżącego jest zaś w stanie przy pomocy kul poruszać się po mieszkaniu, czy też samodzielnie spożyć wcześniej przygotowane posiłki i lekarstwa. Zdaniem Kolegium, czynności takie jak pomoc w zachowaniu higieny osobistej, pomiar ciśnienia i cukru, smarowanie maściami przeciwbólowymi nie mogą przesądzać o braku możliwości podjęcia przez skarżącego pracy zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasowym, ponieważ częstotliwość ich wykonywania nie stanowi przeszkody w pogodzeniu z pracą zawodową. Jak wskazał organ II instancji, niejednokrotnie w codziennym życiu zachodzą sytuacje, w których osoby pracujące zawodowo bez względu na to, czy sprawują opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny godzą pracę z obowiązkami domowymi.
Odnośnie asystowania i udziału wnioskodawcy podczas rehabilitacji niepełnosprawnego brata Kolegium wskazało, że w tym zakresie skarżący może liczyć na pomoc i wsparcie ze strony niepracującej siostry B. G., która wozi J. K. do lekarzy i na rehabilitację. Nie bez znaczenia jest też fakt, iż skarżący w opiece nad niepełnosprawnym bratem może liczyć na wsparcie i pomoc ze strony pozostałych zamieszkujących wspólnie z nim braci, którzy pracują w systemie zmianowym, przez co mogą zastępować skarżącego podczas opieki nad bratem. W ocenie Kolegium, świadczenie pomocy osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym w takiej postaci jest zapewne trudne, jednak nie niemożliwe tym bardziej w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki może liczyć na wsparcie ze strony pozostałego rodzeństwa, które wspólnie z tą osobą zamieszkuje.
Powyższe, zdaniem organu odwoławczego, pozwala więc na przyjęcie założenia wedle którego potrzeby, jak i zakres opieki jaką skarżący zapewnia niepełnosprawnemu bratu, nie są na tyle absorbujące czasowo, by jednoznacznie wykluczyć możliwość podjęcia przez niego pracy zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu.
W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania łub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącemu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, iż z normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
Nie sposób zatem przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącego bratu nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 7 września 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza S., w imieniu którego działał Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., z 30 marca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącemu na jego wniosek świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem, stwierdził, że narusza ona prawo.
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., skarżący jako zobowiązany do alimentacji względem brata należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem. Przeszkody w przyznaniu świadczenia skarżącemu nie mógł przy tym stanowić wskazywany przez organy obu instancji fakt posiadania przez skarżącego rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować opiekę nad niepełnosprawnym bratem.
Wskazać bowiem należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa kto, spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej, winien sprawować opiekę nad nią i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie.
W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia J. K. niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niego do alimentacji w sytuacji, gdy to skarżący pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnego brata, udzielając mu wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia przez całą dobę. Wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., I OSK 1867/21, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak jest wśród okoliczności sprawy takich ustaleń, z których wynikałoby, że sposób sprawowania opieki przez skarżącego jest podważany, w szczególności, że J. K. zgłasza zastrzeżenia, wskazując chociażby, iż skarżący nie jest tą osobą, która się nim opiekuje bądź powinna się opiekować. Przeciwnie, w trakcie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego J. K. potwierdził, że to skarżący sprawuje nad nim opiekę w sposób ciągły.
W tej sytuacji ocenie należało poddać stanowisko orzekających w sprawie organów, które za zasadniczy powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie uznały brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad bratem.
Zdaniem Sądu, przedstawiona argumentacja na tle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy jest wadliwa, a wydane rozstrzygnięcie nie może być zaakceptowane.
Za nieprawidłowe należy uznać stanowisko orzekających w sprawie organów, które z faktu, iż skarżący podjął zatrudnienie w okresie od 1 września 2021 r. do 31 października 2021 r., pomimo, że ustalony stopień niepełnosprawności brata datowany jest na 13 maja 2021 r., wywiodły wniosek o braku rezygnacji skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.
W ocenie Sądu, powyższe okoliczności nie wykluczają stwierdzenia, że aktualnie istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a potrzebą sprawowania opieki nad bratem w zakresie wynikającym z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono bowiem, iż skarżący od kwietnia 2021 r. (tj. od momentu powstania niepełnosprawności J. K. na skutek doznanego udaru) wraz z pozostałym rodzeństwem naprzemiennie sprawował opiekę nad niepełnosprawnym bratem, co jednak w praktyce okazało się trudne do permanentnego utrzymania. Podjęcie w tym czasie przez skarżącego próby aktywizacji zawodowej nie może być traktowane obecnie jako okoliczność wykluczająca istnienie związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad chorym bratem. Wręcz przeciwnie, jest ona wyrazem aktywności skarżącego, który miał wolę podjęcia pracy zawodowej i łączenia tych obowiązków ze sprawowaniem opieki nad bratem.
Pomimo jednak podjętych prób okazało się, że zakres pomocy, której potrzebuje brat, wykluczył możliwość połącznia obowiązków zawodowych i opieki nad nim, nawet w ograniczonym czy nienormowanym czasie pracy, a opieka ta wymagała pozostawania przez konkretnego opiekuna w stałej gotowości do niesienia pomocy. To zdeterminowało potrzebę zmiany formuły opieki i podjęcia się jej w sposób stały przez skarżącego, co zostało udokumentowane w aktach sprawy.
Wbrew stanowisku Kolegium, ujawnione okoliczności potwierdzają, że konieczność opieki nad niepełnosprawnym bratem uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oceny tej nie zmienia fakt, że skarżący może liczyć na pomoc zamieszkujących razem z nim pracujących zmianowo braci czy niepracującej siostry. Ta nieregularna i incydentalna pomoc nie pozbawia bowiem gotowości do pomocy ze strony skarżącego waloru ciągłości i stałości. Z dokumentacji, w tym z wyjaśnień skarżącego i z wywiadu środowiskowego wynika, że stan zdrowia brata wymaga pozostawania przez opiekuna w ciągłej gotowości do świadczenia pomocy.
Należy przy tym zaznaczyć, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia.
W konsekwencji, okoliczność, iż skarżący podjął zatrudnienie kilka miesięcy po powstaniu niepełnosprawności J. K., nie mogła sama w sobie przesądzać, że późniejsza rezygnacja z zatrudnienia i niepodejmowanie zatrudnienia nie wiąże się ściśle z opieką nad niepełnosprawnym bratem.
Sąd nie podzielił również oceny Kolegium co do zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym bratem, który, zdaniem organu, nie jest na tyle absorbujący czasowo, by wykluczał możliwość podjęcia przez skarżącego pracy zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Jak wynika z akt sprawy, wymagający opieki J. K. w dniu 1 kwietnia 2021 r. został przyjęty do szpitala w S. z powodu udaru niedokrwiennego mózgu wskutek którego miał zaburzenia mowy, niedowidzenie połowiczne oraz niedowład połowiczny lewostronny. Z ustaleń poczynionych w toku postępowania wynika, że podopieczny porusza się przy pomocy kul, jest pampersowany i niewiele mówi. Wymaga stałej opieki lekarskiej i rehabilitacji. J. K. samodzielnie porusza się po mieszkaniu, sam spożywa posiłki i napoje, które muszą być wcześniej przygotowane. Jednak z powodu niezdolności brata do samodzielnej egzystencji skarżący pomaga mu we wszystkich czynnościach życia codziennego, w utrzymaniu higieny, przy posiłkach, przy rehabilitacji oraz w utrzymaniu domu.
W trakcie rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 lutego 2022 r. skarżący oświadczył, że sprawuje opiekę nad bratem od około 3 miesięcy. Zrezygnował z zatrudnienia, by zapewnić bratu stałą opiekę, obecnie nie podejmuje pracy. Rezygnacja z pracy zawodowej nie ma związku z innymi przyczynami. Gdyby nie sprawował opieki nad niepełnosprawnym bratem byłby gotowy podjąć pracę jako murarz czy malarz na budowie. Opieka jaką sprawuje nad bratem jest całodobowa i jest jedyną osobą zobowiązaną, która może pozostawać w stałej dyspozycji brata. Rodzeństwo uczestniczy w opiece nad bratem, ale nie jest to opieka codzienna i stała.
W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał w sposób właściwy opisuje, na czym polega opieka skarżącego nad bratem, który jest znacznie ograniczony w samodzielnej egzystencji. Konfrontacja potwierdzonego w orzeczeniu znacznego stopnia niepełnosprawności J. K. wymagającego stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze stwierdzoną znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ze wskazanymi czynnościami opiekuńczymi świadczonymi bratu w sposób ciągły i stały przez skarżącego, nie pozostawia, w ocenie Sądu, wątpliwości, że zakres tej opieki i pomocy uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze. Przy tym, organ nie przedstawił żadnych przekonywujących argumentów przemawiających za możliwością pogodzenia niezbędnej opieki nad bratem z zajęciem zarobkowym.
Za nieuprawnione w realiach niniejszej sprawy należy uznać twierdzenie Kolegium, uzasadniające odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia, że zakres sprawowanej opieki nie jest na tyle absorbujący czasowo, by wykluczał możliwość podjęcia przez skarżącego pracy zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, na co wpływ ma mieć m.in. to, że J. K.jest w stanie poruszać się po mieszkaniu przy pomocy kul, a także samodzielnie spożyć wcześniej przygotowane posiłki i lekarstwa. Teza o samodzielności podopiecznego w zakresie umożliwiającym podjęcie przez skarżącego pracy, chociażby w niepełnym wymiarze, nie została potwierdzona żadnymi dowodami zgromadzonymi w sprawie, a przeczą jej z kolei okoliczności wskazywane konsekwentnie przez skarżącego.
W ocenie Sądu, organy administracji publicznej, które rozpoznają wnioski w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego nie mogą samodzielnie miarkować czy też oceniać skali niezdolności do samodzielnej egzystencji osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sam fakt, że podopieczny jest w stanie wykonywać pewne proste czynności samodzielnie, spożywać posiłki, czy poruszać się, nie może przesądzać, że zakres świadczonej opieki nie wymaga od opiekuna rezygnacji z pracy czy nie usprawiedliwia jej niepodejmowania.
Należy wskazać, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (zob. wyrok NSA z 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl wraz z przywołanym tam orzecznictwem).
W ocenie Sądu, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego jest zgodny z wymogami i z rozmiarem określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przedstawiony przez skarżącego, chronologiczny zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez niego w stosunku do brata każdego dnia świadczy o tym, że opieka ta ma w istocie charakter całodobowy i stały. Za nieuzasadnione należy przy tym uznać sprowadzenie przez Kolegium sprawowanej przez skarżącego opieki nad bratem jedynie do czynności polegających na pomocy w zachowaniu higieny osobistej, pomiarze poziomu ciśnienia i cukru oraz smarowania maściami przeciwbólowymi. J. K. ze względu na swój stan zdrowia wymaga bowiem pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego i stałej asysty, co konsekwentnie twierdził skarżący i czemu nie zaprzeczono żadnym dowodem przeciwnym. Pomimo tego, że podopieczny nie jest osobą leżącą i wykazuje pewne przejawy samodzielności, wymaga ciągłej asysty m.in. przy wykonywaniu higieny osobistej, czynnościach fizjologicznych, posiłkach i poruszaniu się.
Skarżący przez większość czasu czuwa nad chorym bratem, by nieść mu niezbędną i niezwłoczną pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego oraz w razie nagłej potrzeby, pozostając tym samym w stałej gotowości. W tej sytuacji związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a zakresem sprawowanej opieki i świadczonej nieustannie pomocy przez skarżącego jest w tej konkretnej sprawie bezpośredni i ścisły.
Zdaniem Sądu, wszystkie wskazane przez skarżącego czynności są konieczne, aby zapewnić osobie ograniczonej w możliwościach samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Z zakresu tych czynności nie można wykluczyć zwykłych czynności życia codziennego, takich jak sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, którym osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne. Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych, prowadziłoby do zdeformowania znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny (por. wyrok WSA w Gdańsku z 10 czerwca 2021 r., III SA/Gd 319/21, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Sądu, z materiału dowodowego wynika, wbrew temu co przyjęło Kolegium, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem jest szeroki i uniemożliwia mu podjęcie aktywności zawodowej nawet w częściowym zakresie, ze względu na niepodważoną potrzebę pozostawania skarżącego w stałej dyspozycyjności związanej ze stanem zdrowia brata. Na datę wydania zaskarżonej decyzji, ze zgromadzonego materiału wynika, że brat skarżącego wymaga stałej opieki, a skarżący mu taką opiekę zapewnia. Powyższego stwierdzenia nie podważa okoliczność, iż w sprawowanej opiece skarżącemu pomaga rodzeństwo. Z ujawnionych okoliczności faktycznych wynika bowiem, że pełnią oni rolę wspomagającą, pomocniczą, zaś główny ciężar opieki nad J. K. spoczywa na skarżącym. Wspieranie skarżącego przez rodzeństwo w opiece nad bratem nie podważa niezbędności stałej i kompleksowej pomocy udzielanej przez skarżącego bratu i w konsekwencji uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego mu jako opiekunowi pozostającemu w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, udzielającemu wszechstronnej pomocy oraz wykazującemu ciągłą gotowość i zdolność do jej niesienia.
Pomoc rodzeństwa w sprawowaniu opieki nad bratem, w zakresie ujawnionym w toku postępowania, nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez skarżącego w zakresie uzasadniającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Sądu, wynikające z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie okoliczności dotyczące zakresu świadczonej przez skarżącego opieki nad bratem oraz ich związek z niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie został przez Kolegium podważony w sposób, który uzasadniał odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji za nieuzasadnione należało uznać stanowisko organu odwoławczego o braku istnienia związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Nawet ewentualna potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego nie wykracza poza kompetencje Kolegium wynikające z art. 136 § 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium zweryfikuje posiadanie przez J. K. aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności, albowiem orzeczenie z 9 czerwca 2021 r., stanowiące podstawę kwestionowanych rozstrzygnięć, było wydane do dnia 30 czerwca 2022 r. Wyniki poczynionych ustaleń zdeterminują treść rozstrzygnięcia przewidzianego w art. 138 k.p.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, na które składa się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, w trybie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., albowiem wniosek w tym zakresie złożyła skarżąca, a organ administracji publicznej w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.