Uzasadnienie
Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 15 kwietnia 2022 r. nr [...] wydaną m.in. na podstawie art. 4, art. 5 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1577, dalej w skrócie u.p.p.w.d.) odmówił przyznania P.B. (strona, skarżący) prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022 na dziecko A.B. (córka).
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskiem z dnia 21 czerwca 2021 r. strona zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę, Jak jednak ustalił organ, zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r. sygn. akt: [...] wykonanie władzy rodzicielskiej nad córką powierzono jej matce – A1.B.. Natomiast stronie pozostawiono prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka oraz zobowiązano ją do łożenia alimentów na rzecz córki w kwocie po 500 zł miesięcznie. Ponadto organ ustalił, że strona nie dysponuje orzeczeniem sądu stwierdzającym opiekę naprzemienną.
Organ odnotował jednocześnie, że strona w maju 2021 r. złożyła wniosek o powierzenie jej wykonania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, lecz sprawa sądowa jest w toku. W związku z tym organ przyjął, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania o zmianę zarządzeń opiekuńczych dziecko winno pozostawać pod opieką matki zgodnie z wyrokiem z 2017 r. Pobyt córki u strony pozostaje zaś w sprzeczności z tym wyrokiem.
Organ nadmienił także, że strony nie można uznać za opiekuna faktycznego, gdyż zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. jest nim osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
Strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji. Podniosła, że postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z [...]. sygn. [...] wykonywanie władzy rodzicielskiej nad córką powierzono stronie, przy czym matce pozostawiono prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka i prawo do osobistych kontaktów z małoletnią w miejsce pkt 2 wyroku Sądu Okręgowego z [...] r. Strona wskazała także, że ponosi wszystkie koszty związane z utrzymaniem dziecka.
Decyzją z dnia 20 czerwca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1533/2022/7799 wydaną m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i orzekło o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na córkę w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. (pkt 1) i jednocześnie przyznało prawo do tego świadczenia w okresie od 1 maja 2022r. do 31 maja 2022 r. w wysokości 500 zł. (pkt 2).
W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że ze względu na treść postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...] r. sygn. akt [...] (prawomocnego z dniem [...] kwietnia 2022 r.) stronie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego ale dopiero od miesiąca maja 2022 r. Natomiast w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z 2017 r. wykonanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką powierzono matce dziecka, natomiast strona ma jedynie prawo do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Strona nie spełniała w tym okresie przesłanek z art. 4 ust 2 pkt 1 u.p.p.w.d. Kolegium zaakcentowało, że zgodnie ze stanem prawnym sprawy dziecko winno znajdować się pod władzą rodzicielską matki i winno z nią zamieszkiwać, a strona miała jedynie prawo do współdecydowania o ważnych życiowo sprawach dziecka.
Kolegium wskazało jednocześnie, że nie kwestionuje, że córka przebywa u ojca, jednakże niedopuszczalne jest przyznanie świadczenia wychowawczego ojcu, która ma ograniczoną władzę rodzicielską względem dziecka (prawo do współdecydowania o jego ważnych życiowo sprawach). Stanowisko takie jest również prezentowane w orzecznictwie WSA w Gliwicach, przy czym Kolegium wskazało tutaj na wyrok z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1307/21.
W skardze na powyższą decyzję strona zarzuciła, naruszenie art. "4.1 pkt 2 ust. 1" poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a także błąd ustaleń faktycznych poprzez całkowite pominięcie okoliczności związanych z toczącą się sprawą o uregulowanie władzy rodzicielskiej oraz tego, że córka w okresie objętym odmową przyznania wnioskowanego świadczenia znajdowała się pod faktyczną opieką strony.
W związku z tym strona domaga się zmiany zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę "w okresie od 1.06.2021 r. do 30.04.2022 r.". Ewentualnie wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi II instancji do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 13 stycznia 2023 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego podtrzymał w całości skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Skarga okazała się uzasadniona.
Na wstępie zaakcentować należy, że na gruncie regulacji zawartej w u.p.p.w.d. celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Charakter i cel tego świadczenia powinny mieć wobec tego nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Służy ono bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują.
Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W świetle regulacji zawartej w tym przepisie warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi dziecka jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z tym rodzicem i pozostawało na jego utrzymaniu. Ze względu na wspomniany powyżej, wynikający z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. cel świadczeń wychowawczych oraz treść art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji, należy dokonywać takiej wykładni u.p.p.w.d., aby zapewnić praktycznie każdemu dziecku prawo do korzystania w pełnym zakresie z przewidzianych tą ustawą świadczeń, wypłacanych podmiotom do tego uprawnionym, jeżeli zgłoszą tylko w tym względzie stosowny wniosek. Potrzeba takiej wykładni jest tym bardziej aktualna, gdy sprawa dotyczy świadczeń na dzieci, które nie pozostają pod opieką obojga rodziców i wspólnie z obojgiem rodziców nie zamieszkują, a która to sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie (por. wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 650/21, z dnia 25 listopada 2022 r. sygn. II SA/Gl 1152 oraz z tej samej daty II SA/Gl 1153).
W realiach rozpoznawanej sprawy Kolegium nie kwestionuje, że córka przebywa u skarżącego. Okoliczność ta ma charakter bezsporny. Podobnie bezspornym jest, że nie zaistniała sytuacja opieki naprzemiennej nad małoletnim. Jednocześnie Kolegium uznało, że datą, od której można skarżącemu przyznać wnioskowane świadczenie jest dopiero pierwszy dzień miesiąca przypadającego po uprawomocnieniu się postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...] r. sygn. akt [...]. Nie stanowi przy tym przedmiotu sporu, że postanowienie to stało prawomocne z dniem [...] kwietnia 2022 r. Kolegium wywiodło stąd, że stronie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, ale dopiero od miesiąca maja 2022 r. Jednak w ocenie Sądu stanowisko tego zaakceptować nie można. Żaden bowiem przepis nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia wychowawczego od sądowego rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawowania opieki nad dzieckiem, w sytuacji, gdy kwestia zamieszkiwania tego dziecka z jednym z rodziców jest bezsporna.
Wbrew zatem stanowisku Kolegium na przeszkodzie do przyznania wnioskowanego świadczenia nie stała okoliczność, że według wyroku rozwodowego wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono matce dziecka, ograniczając władzę rodzicielską skarżącego do prawa współdecydowania o istotnych sprawach związanych z małoletnią córką.
Co prawda zasadnie Kolegium dostrzegło podobieństwo stanu faktycznego obecnie kontrolowanej sprawy ze stanem faktycznym sprawy, w której tutejszy Sąd wydał przeciwny od obecnego wyrok z dnia 13 maja 2021 r. sygn. II SA/Gl 1307/21. Jednak wyrok ten w wyniku zaskarżenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego został wyrokiem z dnia 15 listopada 2022 r. (sygn. I OSK 1282/22) uchylony przy jednoczesnym uchyleniu decyzji organu odwoławczego oraz organu I Instancji. Sąd rozpatrujący obecną sprawę podziela i przyjmuje za własne wyrażone w powyższym wyroku stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, według którego zbyt formalistycznym jest poleganie wyłącznie na treści prawomocnego wyroku rozwodowego, powierzającego władzę rodzicielską jednemu z rodziców i dopatrywanie się w treści tego wyroku przeszkody do przyznania świadczenia wychowawczego drugiemu z rodziców, pomimo, że dziecko z tym rodzicem zamieszkuje i jest na jego utrzymaniu.
W kontekście tego stanowiska należy zaakcentować, że jak wynika ze znajdującej się w aktach administracyjnych kopii opinii psychologicznej (karty 36 -39 akt administracyjnych) matka dziecka ma założoną Niebieską Kartę z powodu przemocy wobec córki. Ponadto nie interesuje się losem córki, nie nawiązuje z nią kontaktu. Natomiast ze skarżącym córka ma dobry kontakt. Skarżący dostarcza jej wszystkich zasobów niezbędnych do życia oraz prawidłowego funkcjonowania psychicznego. Zadbał przy tym o dobrostan córki i chce zapobiec dokonywaniu przez nią kolejnych samookaleczeń (ostanie miało miejsce po kłótni matki z córką), poprzez kontynuowanie psychoterapii. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji nie wynika, aby organy w ogóle dostrzegły te okoliczności. Ich dostrzeżenie, a przede wszystkim odniesienie do wskazanego na wstępie celu świadczenia wychowawczego uzasadniało odmienną od przyjętej przez organy ocenę skutków wyroku rozwodowego w kontekście spełnienia przesłanek, od których ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia wychowawczego.
W sprawie należało także ustalić, czy matka dziecka w okresie zasiłkowym objętym wnioskiem skarżącego miała wypłacone świadczenie wychowawcze, ewentualnie czy wstrzymano jej jego wypłatę. W przypadku, gdy za ten czas (lub choćby jego część) świadczenie zostało wypłacone matce dziecka, należy ustalić w jaki sposób nim dysponowała, tj. czy przekazywała ojcu dziecka, czy też wydatkowała samodzielnie (i tutaj należało jeszcze ustalić, czy na swoje potrzeby, czy też na potrzeby córki). Kwestie te są bowiem decydujące dla przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego za cały okres objęty jego wnioskiem, poprzedzający uprawomocnienie się wskazanego powyżej postanowienia Sądu Rejonowego. W razie bowiem, gdy matka dziecka wydatkowała ewentualnie jej wypłacone środki zgodnie z celem ustawy u.p.p.w.d. wniosek skarżącego nie zasługiwałby na uwzględnienie za ten okres. W przeciwnym przypadku, świadczenie takie należało przyznać skarżącemu.
Należy jednocześnie wspomnieć o sytuacji zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, który reguluje przepis art. 22 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem (zd. 1); w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się (zd. 3).
Nadto na mocy art. 27 ust. 1 u.p.w.w.d. organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Wobec tego, w sytuacji, gdy drugiemu rodzicowi przyznane zostało wcześniej prawo do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko i na ten sam okres, późniejsze w czasie orzekanie o prawie do świadczenia wychowawczego innemu rodzicowi, bezwzględnie wymaga skorygowania przyznanego wcześniej prawa do świadczenia wychowawczego drugiego rodzica. Powyższy obowiązek wynika z reguły zbiegu uprawnień, określonej przytoczonym wyżej art. 22 oraz z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d.(por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1401/20).
W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), zwanej dalej p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, z przyczyn opisanych poniżej.
Z tych względów, wobec naruszenia przez organy obu instancji przepisów prawa materialnego i procesowego przywołanych na wstępie, Sąd orzekł jak w sentencji.
Rozpoznając ponownie sprawę organy zastosują do wskazań, które wprost wynikają z powyższych rozważań Sądu. W pierwszej kolejności ustalić przy tym należy wymienione powyżej okoliczności dotyczące ewentualnego pobierania świadczenia wychowawczego przez matkę dziecka (w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r.).
Powołane powyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.