Uzasadnienie
Prezydent Miasta G. decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej - k.p.a.) w związku z art. 3 pkt 11, art. 16, art. 20 ust. 2 i 3, art. 25, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej u.ś.r.) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz.1466), w związku z wszczętym postępowaniem administracyjnym wobec B.P. (dalej "Skarżąca", "Strona"):
- 1) uznał za nienależnie pobrane świadczenie przyznane decyzją Nr [...] z dnia [...] r. w formie zasiłku pielęgnacyjnego osobie niepełnosprawnej legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w kwocie 153 zł za okres od 1 listopada 2017 do 30 listopada 2017 r. na A. P.;
- 2) wskazał, że od kwoty świadczeń nienależnie pobranych naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, począwszy od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty;
- 3) ustalił wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranych świadczeń na dzień wydania decyzji na kwotę 27,46 zł;
- 4) orzekł o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w punkcie 1 decyzji oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w punkcie 2 wraz z dalszymi odsetkami za okres od dnia następującego po wydaniu przedmiotowej decyzji do dnia spłaty.
W uzasadnieniu organ podał, że z aktu zgonu A. P. wynika, iż osoba uprawniona do zasiłku pielęgnacyjnego zmarła w dniu [...] listopada 2017 r. "A" pismem z dnia 13 grudnia 2017 r. poinformował organ, że środki w pełnej wysokości świadczenia przekazane na rachunek bankowy A.P. zostały dnia 21 listopada 2017 r. przeksięgowane na konto ww. Strony. Zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem ściśle związanym z osobą uprawnioną. Śmierć tej osoby powoduje, że prawo do zasiłku wygasa z mocy prawa z chwilą śmierci. Jeżeli zatem śmierć osoby uprawnionej nastąpiła przed datą wypłaty zasiłku, brak jest podstaw do jego wypłaty. W związku z zaistniałą sytuacją zasiłek pielęgnacyjny w łącznej kwocie 153 zł uznano za świadczenie nienależnie pobrane.
Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając jej błędy w ustaleniach prawnych. Jej mąż zmarł [...] listopada 2017 r., a zatem przez [...] dni korzystał z kwoty objętej świadczeniem i szczególnie w tych dniach przeznaczana była różnorodna pomoc finansowa na potrzeby związane z opieką nad leżącym od kilku miesięcy mężem. Organ potraktował męża za zmarłego już od 1 listopada 2017 r., bo za taki okres żąda zwrotu należności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ podał, że w dniu 22 listopada 2017 r. B. P. oświadczyła, iż w związku ze śmiercią męża prosi o wstrzymanie zasiłku pielęgnacyjnego, który pobierał. Złożyła w organie I instancji odpis skrócony aktu zgonu męża. Kolegium stwierdza, że świadczenie rodzinne wypłacono osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji, z przyczyn niezależnych od organu. Biorąc pod uwagę fakt, że A. P. zmarł, przelew z tytułu ww. świadczenia, który wpłynął na jego konto 21 listopada 2017 r. był, wobec niemożności przeznaczenia kwoty świadczenia na własne potrzeby uprawnionego, nienależny.
Skarżąca złożyła skargę na ww. decyzję i zarzuciła jej błędne ustalenia prawne. Podała, że pytała urzędniczkę co ma zrobić z zasiłkiem pielęgnacyjnym za miesiąc listopad. Dostała odpowiedź, że mąż zmarł [...] listopada 2017 r. i zasiłek za m-c listopad mu przysługuje. Prosiła o przeliczenie dni, w których mąż żył i była skłonna zwrócić różnicę. Do dziś nie otrzymała rozliczenia.
SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2019 roku, poz. 2325 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję (art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r.).
Z aktu zgonu A. P. wynika, że osoba uprawniona do zasiłku pielęgnacyjnego zmarła w dniu [...] listopada 2017 r. "A’ S.A. poinformował organ I instancji, że nie może zwrócić pieniędzy, ponieważ zostały one przeksięgowane w dniu 21 listopada 2017 r. przez system bankowości internetowej na inne konto, prowadzone dla Skarżącej.
Wskazać należy, że organ przekazał pieniądze na konto, na które przekazywał je cyklicznie, zgodnie z dyspozycją osoby uprawnionej. Tak też się stało w przypadku spornej kwoty, tyle że po śmierci beneficjenta.
W świetle art. 725 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1740 ze zm. – dalej k.c.) przez umowę rachunku bankowego bank zobowiązuje się względem posiadacza rachunku, na czas oznaczony lub nieoznaczony, do przechowywania jego środków pieniężnych oraz, jeżeli umowa tak stanowi, do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń pieniężnych.
Z treści zobowiązań banku w ramach umowy rachunku bankowego wynika, że bank przyjmuje obowiązki depozytariusza, z którymi związana jest powinność zwrotu zgromadzonych na rachunku środków pieniężnych na każde żądanie posiadacza rachunku. W tym przedmiocie odpowiedzialność banku trwa aż do chwili, gdy nastąpi rzeczywiste spełnienie świadczenia, bowiem w zakresie zwrotu przechowywanych środków zobowiązanie banku ma charakter zobowiązania rezultatu, a nie starannego działania. W przypadku dokonania wypłaty pieniędzy na rzecz osoby nieuprawnionej, bank nie może uwolnić się od obowiązku wykonania zobowiązania względem posiadacza rachunku na tej podstawie, że spełnił wymagania co do zachowania należytej staranności (art. 355 k.c.). W takiej sytuacji uprawniony z umowy rachunku bankowego posiadacz rachunku zachowuje prawo żądania zwrotu przechowywanych środków, a ewentualna odpowiedzialność odszkodowawcza banku może tylko uzupełniać obowiązek wypłaty wkładu.
Co istotne, poprzez umowę rachunku bankowego bank nabywa prawo własności do zdeponowanych pieniędzy, a posiadaczowi rachunku przysługuje roszczenie o zwrot zdeponowanej kwoty (K. Krziskowska, Komentarz do art. 725 k.c., LEX-el., tezy 2 i 3).
Przyjmując takie założenia można uznać, że skoro to bank nabył prawo własności przekazanej kwoty, to nie została ona przez organ przekazana skarżącej. To z kolei podważa ustalenie, by to ona pobrała nienależne jej świadczenie. Późniejsza dyspozycja przelewu dokonana przez skarżącą w ramach posiadanych haseł dostępowych do konta internetowego nie zmienia tego faktu, a co najwyżej może być oceniana w innym trybie, przed innymi organami, jako niemająca podstawy prawnej. Organ w niniejszym postępowaniu nie ma też uprawnień, by bez ustalenia, czy skarżąca jest spadkobierczynią osoby zmarłej, dochodzić przeciwko niej roszczeń.
Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.
Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu.
Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. W szczególności należy poczynić prawidłowe ustalenia z punktu widzenia skutków umowy rachunku bankowego i przelewu na rachunek osoby, która wcześniej zmarła. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to nieprawidłowe ustalenia faktyczne.
Sąd orzekał na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.).
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.