Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 16 czerwca D. P. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika adwokata M. Z., zwróciła się do Prezydenta Miasta M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem J., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w M. We wniosku przyznano, że skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, przy czym na mocy art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych przysługuje jej jedno z wybranych świadczeń. Do wniosku dołączono oświadczenie wnioskodawcy z dnia 16 czerwca 2020 r., iż z dniem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego wskazaną decyzją oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.
Decyzją z dnia [...] r. [...] Prezydent Miasta M., przywołując w podstawie prawnej art. 3 pkt 10 i pkt 11, art. 17 ust. 1-5, art. 20 ust. 2, i art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111) oraz rozporządzenia wykonawcze - tj. § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. a także art. 104 i art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na J. P. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W uzasadnieniu decyzji organ, odwołując się do obowiązujących przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych – art. 17, wskazał kiedy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, a przywołując ust. 5 pkt 5 tego przepisu stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
Dalej organ stwierdził, że w toku postępowania ustalono, iż niepełnosprawność J. P. powstała w 51 roku życia, czyli nie powstała przez 18 rokiem życia lub w trakcie nauki, nie później niż do 25 roku życia.
Nadto organ dodał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje na osobę pozostającą w związku małżeńskim oraz osobie mającej przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
W świetle powyższego organ stwierdził, iż należało odmówić przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i orzekł jak w sentencji.
Od powyższej decyzji organu pierwszej instancji, działając przez pełnomocnika, strona wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2018 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a tej ustawy stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka; błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 4 kwietnia 2004 r. stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; niezastosowanie art. 27 ust. 5 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy i przez to, nieuwzględnienie, iż w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń.
Uwzględniając powyższe wniosła o uwzględnienie odwołania i uchylenie w całości decyzji organu pierwszej instancji oraz orzeczenie, co do istotny sprawy poprzez ustalenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu odwołania podkreśliła, że ze stanowiskiem organu pierwszej instancji nie można się zgodzić. Odwołała się do wskazanego powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który przesądził o niekonstytucyjności przepisu warunkującego przyznanie świadczenia od czasu powstania niepełnosprawności. Zatem w takiej sytuacji nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej wnioskowanego świadczenia na tej części zakwestionowanego przepisu.
Także druga wskazana podstawa odmowy - pozostawanie w związku małżeńskim nie jest zasadna. Podkreśliła, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują zatrudnienia w związku z opieką nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do takich osób należy skarżąca.
Kolejną podstawą odmowy był, według organu pierwszej instancji, art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy, gdyż skarżąca posiada ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organ pominął jednak przy tym regułę wyrażoną w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec wejścia tego przepisu w życie w 2016 r., skarżąca w dacie orzekania mogła dokonać wyboru pomiędzy świadczeniami. Skarżąca korzysta z obecnego świadczenia, gdyż dotychczasowe regulacje uniemożliwiły staranie się o świadczenie pielęgnacyjne.
Jednak obecne orzecznictwo potwierdza, że "nie można w demokratycznym państwie prawa akceptować stanowiska, "przymuszania" obywateli do wystąpienia oświadczenie mniej korzystne, na skutek wydania niekonstytucyjnych przepisów".
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu powyższego odwołania utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, iż po przeanalizowaniu materiału dowodowego decyzje organu pierwszej instancji należy uznać za zasadną. Organ odwoławczy po przytoczeniu treści powołanych w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, przypomniał ustalenia organu pierwszej instancji, uznając je częściowo za prawidłowe, z tym, że po przywołaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przyznał, iż zapis art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stąd też Kolegium nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji, jakoby przyczyną odmowy stronie świadczenia pielęgnacyjnego był fakt powstania niepełnosprawności męża skarżącej w późniejszym okresie. Nie jest taką przyczyną również fakt pozostawiania wymagającego opieki w związku małżeńskim.
Rację natomiast ma organ pierwszej instancji, że strona nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, skoro pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. Negatywne przesłanki zawiera w tym zakresie art. 17 ust. 5 pkt 1b omawianej ustawy. Kolegium ustaliło, że na podstawie decyzji z dnia [...] r. nr [...] strona ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres od 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2020 r. i z tego powodu nie może ona skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.
Przywołując wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 82/18 organ stwierdził, że w przypadku zbiegu powyższych świadczeń możliwe jest wydanie decyzji o ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem zrzeczenia się ustalonego już zasiłku dla opiekuna. Taką interpretację dopuszcza przywołany przepis art. 27 ust. 5 ustawy.
Stąd też dopiero po zrzeczeniu się przez stronę prawa do przysługującego jej specjalnego zasiłku opiekuńczego, będzie migała ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne.
Skarżąca nie zgodziła się z powyższym rozstrzygnięciem i działając przez pełnomocnika, skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W skardze powtórzyła zarzuty podniesione w odwołaniu - naruszenia przepisów prawa materialnego - tj. ustawy o świadczeniach rodzinnych-
- - poprzez zastosowanie art. 17 ust. ust. 1b ustawy bez uwzględnienia okoliczności, iż mocą wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności wskazanej części normy prawnej,
- - art. 17 ust. 5 pkt 2a poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba niepełnosprawna pozostaje w związku z małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy poprzez nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, iż wyklucza on możliwość zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego oraz specjalnego zasiłku opiekuńczego,
- - art. 27 ust. 5 poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane osobie, która ma już ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdy zarówno wykładnia językowa jak i funkcjonalna prowadzi do wniosku, że w sytuacji gdy wobec danej osoby występuje zbieg uprawnień do jednego z wymienionych w tym przepisie świadczeń, to osoba uprawniona ma prawo wyboru świadczenia, co w przedmiotowej sprawie miało miejsce.
Uwzględniając powyższe wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego oraz decyzji ją poprzedzającej i orzeczenie co do istoty sprawy ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu powtórzyła argumentację zaprezentowaną w odwołaniu, podkreślając brak prawidłowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy błędnie korzystając w sprawie jedynie z wykładni językowej, z pominięciem wykładni systemowej i funkcjonalnej. Tym samym nie uwzględniono w tym procesie treści art. 27 ust. 5 ustawy. Odwołała się do orzecznictwa Naczelnego Sadu Administracyjnego podkreślając, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, której wcześniej prawo to odebrano regulacją niekonstytucyjną, "przymuszając" niejako do ubiegania się o świadczenie mniej korzystne (zasiłek dla opiekuna), a którego uzyskanie jest z kolei przesłanką uniemożlwiającą powrót do uzyskania świadczenia korzystniejszego - świadczenia pielęgnacyjnego. Podniosła też, że organ błędnie zinterpretował treść art. 27 ust. 5 omawianej ustawy.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację z zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach rozpatrując sprawę zważył co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit.b.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji, którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na mężem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych powyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Kolegium oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111). Mając na względzie przedmiot sporu należy wskazać, że w myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
Skarżąca wnioskowała o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.
Odmowa przyznania skarżącej przez organ pierwszej instancji świadczenia pielęgnacyjnego przez organ pierwszej instancji oparta została na dwóch przesłankach, a mianowicie ustaleniu, że niepełnosprawność męża skarżącej istnieje od 51 roku życia, czyli po ukończeniu przez niego wieku wskazanego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym nie została spełniona wynikająca z tego przepisu przesłanka, zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia (art. 17 ust. 1b pkt 1 omawianej ustawy) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (art. 17 ust. 1b pkt 2 tej ustawy).
Ponadto organ ten stwierdził, że wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, czyli nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2a. Nadto jak wynika z akt sprawy administracyjnych skarżąca na podstawie decyzji z dnia [...] r. nr [...] ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres od 1 listopada 2019 r. do dnia 31 października 2020 r., co wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ odwoławczy rozpoznając odwołanie skarżącej utrzymał w mocy odmowną decyzję organu pierwszej instancji, uznając jednak, że pierwsze dwie przesłanki odmowy są bezzasadne. W zakresie dotyczącym pierwszej przesłanki odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia organ odwoławczy odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym w punkcie 2 sentencji stwierdzono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ pierwszej instancji co prawda przywołał ten wyrok Trybunału, jednak kierując się treścią uzasadnienia wyroku uznał, że nie oznacza on usunięcia wskazanego powyżej kryterium wieku powstania niepełnosprawności.
Organ odwoławczy z kolei stwierdził, że wobec utraty konstytucyjności tego przepisu powstanie niepełnosprawności w okresie nie wymienionym w art. 17 ust. 1b oświadczeniach rodzinnych nie stanowi przeszkody do uznania spełnienia przesłanki określonej w tym przepisie, od której zaistnienia uzależnione jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Norma prawna uznana za niekonstytucyjną stanowi wadliwą podstawę prawną, stąd wydana na takiej podstawie prawnej decyzja administracyjna musi być także uznana za wadliwą. Wadliwość ta może odpowiadać przesłance rażącego naruszenia prawa. Przesłanka wieku powstania niepełnosprawności męża skarżącej, nie mogła zatem w ocenie organu odwoławczego stanowić podstawy odmowy przez organ pierwszej instancji przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie mogła również w ocenie Kolegium stanowić podstawy odmowy tego świadczenia druga podana przez organ pierwszej instancji przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. Zdaniem Kolegium, w przypadku gdy małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ma zastosowanie przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy - świadczenie przysługuje innym osobom, (...) na których ciąży obowiązek alimentacyjny.
Jednak w ocenie Kolegium przeszkodą do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego jest posiadanie przez skarżącą uprawnienia do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Decydujące więc dla sprawy pozostaje rozstrzygnięcie, czy posiadanie przez skarżącą prawa do zasiłku opiekuńczego jest przeszkodą w przyznaniu tego ostatniego świadczenia, w kontekście tego, że już we wniosku skarżąca wskazała, że w przypadku wydania decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne wnosi o uchylenie decyzji dotyczącej przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organy obu instancji odwołały się do art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, z którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
Potwierdzić zatem należy, że w świetle tego przepisu nie jest możliwe uzyskanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego przy jednoczesnym posiadaniu prawa do innych tego typu świadczeń, w tym specjalnego zasiłku opiekuńczego. Innymi słowy nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przy jednoczesnym posiadaniu innego wymienionego w przywołanym przepisie świadczenia. Wyjaśnić jednak trzeba, że w następstwie kolejnych zmian art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych doszło do sytuacji, że określona grupa osób spełnia warunki do uzyskania jednego i drugiego świadczenia różniącego się znacznie wysokością.
Należy wskazać na ukształtowaną linię orzeczniczą (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 marca 2019 r. sygn. akt IV SA/Gl 985/18, w Olsztynie z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Ol 392/17, czy w Białymstoku z dnia 9 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Bk 189/17 oraz z dnia 28 marca 2017r., sygn. akt II SA/Bk 139/17), zgodnie z którą art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy nie może wykluczać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, której to prawo odebrano regulacją niekonstytucyjną, "przymuszając" niejako do ubiegania się o świadczenie mniej korzystne, jakim jest zasiłek dla opiekuna, specjalny zasiłek opiekuńczy
W ocenie Sądu nie może dojść do sytuacji, w której po przyznaniu jednego świadczenia uniemożliwia się uzyskanie korzystniejszego tylko dlatego, że zostało przyznane to pierwsze. Nie można bowiem zaistniałej, niekorzystnej dla strony sytuacji uznać za nieodwracalną. Dostrzegł to również ustawodawca, wskazując w art. 27 ust. 5 ustawy, że w przypadku zbiegu uprawnień m.in. do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przysługuje jedno z tych świadczeń "wybrane przez osobę uprawnioną".
W ocenie Sądu stanowisko organów administracji w sprawie nie jest zasadne. Zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 ustawy w przypadku zbiegu uprawnień m.in. świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną. W niniejszym przypadku strona we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zawarła stwierdzenie "w przypadku wydania decyzji przyznającej w/w świadczenie pielęgnacyjne z dniem jej wydania wnoszę o uchylenie decyzji dotyczącej przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego"..
W orzecznictwie sądów administracyjnych negatywną przesłankę 17 ust. 5 ustawy należy rozpatrywać w świetle ogólnej zasady wyrażonej w art. 27 ust. 5 ustawy. W konsekwencji zasadne jest twierdzenie, że w obecnych realiach pozbawienie w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi otrzymującemu świadczenie niższe nie znajduje uzasadnienia w dyrektywach wykładni systemowej oraz funkcjonalnej i celowościowej i narusza konstytucyjną zasadę równości. Sytuacja osób, których istotną cechą wspólną jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny została zróżnicowana w ten sposób, że tych którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca pozbawił świadczenia pielęgnacyjnego, a tym którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w art. 27 ust. 5 tej ustawy pozwolił wybrać świadczenie pielęgnacyjne i wreszcie przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez ograniczeń tym, którzy otrzymują inne dochody niż wymienione w tych dwóch przepisach (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 listopada 2019 r. sygn. akt II SA/Po 662/19 – wszystkie orzeczenia za CBOSA).
Ratio legis regulacji zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy sprowadza się do tego, aby uniemożliwić osobom uprawnionym równoczesne pobieranie świadczeń - specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, których istotą jest rekompensata opiekunowi utraty dochodów w związku z rezygnacją z zatrudnienia na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przepis ten należy, interpretować w taki sposób, że nie jest dopuszczalne jednoczesne przyznanie i wypłata dwóch lub więcej opisanych w nim świadczeń, natomiast stronie przysługuje prawo wyboru, z którego z nich chce skorzystać. Strona ma również prawo do zmiany zdania w tym zakresie i w tym znaczeniu ustalenie prawa do jednego z wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1b świadczeń nie wyklucza, w przypadku zmiany okoliczności i spełniania określonych przepisami warunków do ubiegania się o przyznanie innego świadczenia.
Warunkiem jednak jego wypłaty winna być rezygnacja z dotychczas otrzymywanego świadczenia w dacie przyznania wnioskowanego świadczenia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 października 2019 r. sygn. akt IV SA/Po 607/19).
Tryb takiego postępowania został wskazany przez tutejszy Sąd w wyroku z dnia 19 września 2019 r. (sygn. akt II SA/Gl 639/19). Skład orzekający stwierdził w nim, że "przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wykładać w ten sposób, że wprawdzie istotnie wyklucza on możliwość pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją. Aby wybór, o którym mowa w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych zagwarantować stronie, to nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Wymaganie organu, aby strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej decyzją świadczenia przed zbadaniem czy spełnia pozostałe warunki do otrzymania świadczenia wybranego i korzystniejszego dla niej stawia ją w dość trudnej sytuacji, wprowadza stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego czy uzyska wybrane ze świadczeń w miejsce już otrzymywanego.
Jest w pełni zrozumiałe, to że strona nie chce zrezygnować z otrzymywanego świadczenia przed uzyskaniem pewności, że spełnia warunki do otrzymania świadczenia korzystniejszego. Kierując się zatem zasadami zawartymi w przepisach art. 7, art. 8 i art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego organ powinien w pierwszej kolejności wyjaśnić, czy strona spełnia pozostałe przesłanki do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, a następnie poinformować ją, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostaje jedynie pobieranie zasiłku dla opiekuna. Skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia to organ nie powinien czynić jakichkolwiek przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, a wręcz przeciwnie powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać. W grę może wchodzić przykładowo jednoczesne (tego samego dnia) przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna, czy też nawet rozstrzygnięcie o tych uprawnieniach w jednej decyzji". Identyczne stanowisko zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 200/19.
Wskazać należy, że skarżąca już w swoim wniosku, a także dalszych pismach oświadczyła, że w razie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego wnosi o uchylenie decyzji przyznającej jej prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Stanowisko to powinno być uwzględnione przez orzekające organy. Kolegium powinno było przyjąć stan rzeczy wynikający z tego oświadczenia strony. Zdaniem Sądu wola skarżącej, co do tego, jakie świadczenie chce pobierać, a więc które jest dla niej bardziej korzystne, została przez nią jasno wyrażona. Natomiast organy powinny tak załatwić sprawę, aby zagwarantować skarżącej wybór świadczenia i jednocześnie nie pozbawić jej należnego wsparcia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.
Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit.c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchylił tak decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego jak i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. W ocenie składu orzekającego nie można bowiem podzielić stanowiska organu odwoławczego, iż rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest orzeczeniem korzystne dla strony.
Ponownie rozpatrując sprawę Prezydent Miasta M., weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu. Uwzględni zatem fakt, że pobieranie przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, wobec złożonego oświadczenia o rezygnacji z tego świadczenia (uchylenie decyzji przyznającej to świadczenie) na rzecz wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, nie mogło stanowić w okolicznościach rozpoznawanej sprawy przeszkody do przyznania korzystniejszego świadczenia od początku miesiąca, w którym doszło do złożenia wniosku. Uwzględniając wniosek organ weźmie pod uwagę treść art. 24 § 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, według którego prawa do świadczeń ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami.
Jednocześnie organ zaliczy na poczet tego świadczenia kwoty wypłaconego za ten okres specjalnego zasiłku opiekuńczego, rozważając równocześnie w tej samej decyzji rozstrzygnięcie w przedmiocie pozostającej w obrocie prawnym decyzji przyznającej skarżącej na sporny okres prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego nad mężem.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym wobec zgłoszenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosku o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym i braku sprzeciwu ze strony skarżącej (art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi).