Uzasadnienie
Decyzją nr [...] z dnia 30 maja 2023 r. wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta C., na podstawie art. 20 i art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), ustalono B. L. (dalej: "Strona", "Skarżąca") wysokość nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego za okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r. w kwocie 2.788,44 zł należności głównej, oraz nakazano zwrot należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.
Sprawa rozpoznawana jest ponownie. Uprzednia decyzja organu z dnia 8 marca 2023 r. nr [...] została uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 4 maja 2023 r. nr SKO.IV/424/1571/2023, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania.
Na wstępie uzasadnienia organ poddał, że decyzją z dnia 28 stycznia 2022 r. nr [...] przyznano Stronie prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci: G.L., A.L., P. L. i P1.L., na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r., natomiast postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte w związku z wpływem w dniu 9 lutego 2023 r. zaświadczenia o dochodzie uzyskanym przez córkę Strony – G.L. Dalej organ wskazał, że podstawą do przyznania zasiłku rodzinnego na okres zasiłkowy 2021/2022 były dochody rodziny (6 osób) za rok 2020, tj. dochód małżonka Strony A. L.(33.923,74 zł:12miesięcy = 2.826,98 zł; za październik 2021 r. 863,78 zł - umowa zlecenie zawarta na okres od 9 września 2021 r. do 31 grudnia 2021 r.). Dochód Strony w wysokości 17.669,76 zł został zakwalifikowany jako dochód utracony (od 14 sierpnia 2019 r. do 11 sierpnia 2020 r. - zasiłek macierzyński, od 2 września 2020 r. do 1 marca 2021 r. - zasiłek dla bezrobotnych, od 1 marca 2021 r. - bez prawa do zasiłku).
Miesięczny dochód rodziny stanowiący podstawę przyznania świadczeń rodzinnych wynosił 3.690,76 zł (2.826,98 zł + 863,78 zł), co w przeliczeniu na osobę wynosiło 615,13 zł (3.690,76 zł:6 osób) i nie przekraczało progu dochodowego (674,00 zł). Na dzień wydania decyzji z dnia 28 stycznia 2022 r. przyznającej zasiłek rodzinny córka Strony – G. L. nie uzyskiwała dochodu. Od 1 kwietnia 2021 r. podjęła zatrudnienie w firmie W. s.c. Organ ustalił, że była zatrudniona na podstawie umowy zlecenia w następujących okresach: od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 r., od 1 grudnia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r., od 1 lutego 2022 r. do 30 września 2022 r., od 1 grudnia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. W związku z tym do dochodu rodziny należało doliczyć dochód uzyskany z drugiego miesiąca od uzyskania zatrudnienia, czyli za maj 2021 r. w wysokości 585,60 zł.
Z uwagi na powyższe, miesięczny dochód rodziny w okresie zasiłkowym 2021/2022 wynosił 4.276,36 zł (2.826,98 zł + 863,78 zł + 585,60 zł) co w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosi 712,73 zł (4.276,36 zł:6 osób) i przekracza kryterium ustawowe wynoszące 674,00 zł.
W tej sytuacji należało zastosować art. 5 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zatem ustalić zasiłek w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, a kwotą, o którą został przekroczony dochód. W sytuacji rodziny Strony wskazana różnica wynosi 449,63 zł, tj. łączna kwota zasiłków: 681,99 zł pomniejszona o kwotę przekroczenia dochodu 232,36 zł (4.276,36 zł – 4.044,00 zł). W marcu 2022 r. córka Strony ukończyła 18 rok życia, od miesiąca kwietnia 2022 r. kwota przysługujących zasiłków rodzinnych z dodatkami wynosi: 460,63 zł (tj. łączna kwota zasiłków: 692,99 zł pomniejszona o kwotę przekroczenia dochodu: 232,36 zł).
Wobec tych ustaleń organ stwierdził, że w okresie od 1 listopada 2021 r. do 31 marca 2022 r. zasiłek rodzinny wraz z dodatkami przysługiwał w wysokości 449,63 zł miesięcznie zaś został wypłacony w wysokości 657,00 zł miesięcznie, w okresie od 1 kwietnia 2022 r. do 31 października 2022 r. przysługiwał w wysokości 460,63 zł zaś został wypłacony we wrześniu 2022 r. w wysokości 968,00 zł i w okresie od kwietnia 2022 r. do sierpnia 2022 r. i w październiku 2022 r. w wysokości 668,00 zł. Końcowo wskazał, że Strona była prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, a pouczenia zostały zawarte zarówno w treści wniosku jak i decyzji przyznającej zasiłek rodzinny. Decyzja została doręczona w dniu 2 czerwca 2023 r.
W odwołaniu wniesionym w ustawowym terminie Strona wskazała, że córka pracę podejmowała jedynie w dni wolne od zajęć w Liceum Ogólnokształcącym, a głównie w czasie wakacji letnich. Podkreśliła, że nie było celowe niepoinformowanie organu o podjęciu pracy przez córkę, a jedynie stanowiło skutek braku wiedzy. Podała, że córka w dacie złożenia wniosku o zasiłek nie była zatrudniona, we wrześniu 2021 r. przepracowała tylko 4 dni, a następnie tylko jeden dzień w grudniu 2021 r., zatem zdaniem Strony, skoro przerwa między dniami faktycznej pracy wyniosła 108 dni, co stanowi ponad 3 miesiące, dochód powinien zostać potraktowany jako utracony, wtedy też nie zostanie przekroczona kwota dochodu.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej, działając w oparciu o art. 17, art. 18, art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), art. 30, art. 3, art. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzją nr SKO.IV/424/2078/2023 z dnia 4 października 2023 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Po przedstawieniu dotychczasowego przebiegu postępowania i przywołaniu podstawy normatywnej rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że dochód rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy podlega korektom w związku z ewentualnymi zdarzeniami, jakie miały miejsce w tym roku oraz później, również w trakcie trwania konkretnego okresu zasiłkowego. Następnie przywołał ustalenia poczynione przez organ pierwszej instancji, w tym co do wysokości kwot przysługującego Stronie zasiłku oraz wysokości zasiłku pobranego w objętym decyzją okresie zasiłkowym. Wyjaśnił, że zawarta przez córkę Strony umowa zlecenia została zawarta w definicji "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", o której mowa w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a córka pozostawała w zatrudnieniu w okresach objętych umowami, nawet w przypadku, gdy pracowała tylko w poszczególne dni. Zdaniem organu odwoławczego Strona została prawidłowo pouczona o przyczynie utraty prawa do przyznanych świadczeń, a pouczenie zawierało informację o tym, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi. Decyzja została doręczona w dniu 6 listopada 2023 r.
Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (nadanej w dniu 30 listopada 2023 r.), sformułowała względem opisanej wyżej decyzji organu odwoławczego zarzuty naruszenia: art. 5 ust. 4c ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w sprawie nie doszło do utraty dochodu córki Skarżącej oraz uznanie, że córka uzyskała dochód u tego samego pracodawcy w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, a także art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przeprowadzenie dowodu z dokumentów – kart wynagrodzeń córki za okres od 1 stycznia 2021 do 31 grudnia 2022 r. znajdujących się już w aktach sprawy.
Zdaniem Skarżącej brak było uzasadnienia dla doliczenia dochodu córki do dochodu rodziny. Skarżąca zakwestionowała argumentację organów jakoby cały okres, w którym obowiązywała umowa zlecenia uznać należało za okres zatrudnienia, oraz by z tego tytułu osiągała dochód, wypłaty wynagrodzeń nastąpiły bowiem w dniu 6 października 2021 r. i w dniu 10 stycznia 2022 r. Błędne jest zatem w ocenie Skarżącej stanowisko, że córka utraciła i uzyskała dochód u tego samego pracodawcy w okresie 3 miesięcy, co miało uzasadniać uwzględnienie jej dochodu w ustaleniu dochodu rodziny.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, ponawiając stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.
Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 4 października 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji – Burmistrza Miasta C. z dnia 30 maja 2023 r. w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami.
Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty opisane w sentencji zaskarżonej decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Normatywna podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 30 tej ustawy. Stosownie do treści ust. 1, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei zgodnie z ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).
Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne pozostaje dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1392/21, P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne.
Komentarz, Lex el. 2021). Warunkiem uznania na podstawie przywołanej regulacji świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest zatem świadomość o braku prawa do jego pobierania, poprzedzona uprzednim pouczeniem w tym przedmiocie.
Z uzasadnień decyzji organów administracji publicznej nie wynika natomiast, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych badały okoliczność dotyczącą stanu świadomości Skarżącej. Brak bowiem jakichkolwiek rozważań, czy pobranie w ww. okresie świadczenia nastąpiło z "winy" Skarżącej, w wyniku jej świadomego działania lub zaniechania i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego.
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci: G.L., A.L., P. L. i P1. L. zostało przyznane na mocy decyzji organu z dnia 28 stycznia 2022 r. nr [...] na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r.
Z akt wynika również, iż córka Skarżącej – G. L. uzyskiwała wynagrodzenie z tytułu zwartej umowy zlecenia, tj. w roku 2021: za kwiecień 2021 r. 585,60 zł, za maj 2021 r. 585,60 zł, za czerwiec 2021 r. 1.427,40 zł, za lipiec 2021 r. 2.926,00 zł, za sierpień 2021 r. 878,40 zł, za wrzesień 2021 r. 585,60 zł, za grudzień 2021 r. 146,40 zł (karty wynagrodzeń dla pracownika – córki Skarżącej G. L. za okres od dnia 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. oraz za okres od dnia 1 stycznia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r., karta nr 14 i 15 akt administracyjnych organu odwoławczego).
O powyższym Strona nie poinformowała organu pierwszej instancji, co nie było przez Stronę kwestionowane.
Pismem z dnia 9 lutego 2023 r. organ zawiadomił Stronę o wszczęciu postępowania w niniejszej sprawie.
Uwzględniając poczynione wyżej uwagi w zakresie konieczności ustalenia, w toku postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, czy Skarżąca w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji pobierała ww. świadczenia w sposób świadomy w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, iż świadczenie to jej nie przysługuje, a co z tym związane czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było sformułowane i przedstawione w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż miała świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19), konieczna stała się szczegółowa analiza zastosowanych w sprawie pouczeń.
Jak wynika z treści decyzji z dnia 28 stycznia 2022 r. przyznającej prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, zawarto w niej pouczenie o następującej treści: "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba pobierająca świadczenie, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne". W dalszej części pouczenia przytoczono również brzmienie art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże pouczenie jako umieszczone w odrębnej części nie nawiązuje bezpośrednio do skutków jakie niesie za sobą zaniechanie poinformowania o ww. okolicznościach.
W treści wniosku o przyznanie przedmiotowych świadczeń złożonego przez Stronę w dniu 26 października 2021 r. zawarte w nim pouczenie wskazuje na obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach, w tym m.in. o "uzyskaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Pouczenie to nie przywołuje jednak definicji "zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej", przez które zgodnie z art. 3 pkt 22 omawianej ustawy, rozumie się wykonywanie pracy m.in. na podstawie umowy zlecenia.
Pouczenia nie zawierają zatem informacji, że obowiązkiem poinformowania organu objęta jest okoliczność zawarcia przez członka rodziny umowy zlecenia.
W ramach zastosowanych pouczeń brak również odniesienia do regulacji, zgodnie z którą przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu, jeśli w okresie 3 miesięcy od utraty dochodu, uzyskano dochód u tego samego pracodawcy, zleceniodawcy, zamawiającego dzieło lub ponownego rozpoczęcia działalności gospodarczej. Tego rodzaju pouczenia na gruncie rozpoznawanej sprawy mają istotne znaczenie.
Organy orzekające w sprawie, pomimo że zwróciły uwagę na zawarte w decyzji z dnia 28 stycznia 2022 r. oraz wniosku z dnia 26 października 2021 r. pouczenia, nie pochyliły się nad kwestią oceny czy Skarżąca miała świadomość, że pobierane w danej wysokości świadczenie jej nie przysługuje, skupiając się wyłącznie na samym fakcie zawarcia w decyzji ww. pouczeń.
W takiej sytuacji niezbędne było dokonanie przez organ oceny, czy zasadnie Skarżąca mogła wnioskować, że wykonywanie jedynie w poszczególne dni pracy na podstawie umowy zlecenia rodziło obowiązek niezwłocznego poinformowania o tej okoliczności właściwego organu. W tym kontekście wymagało również oceny czy okoliczności, na które powoływała się Skarżąca mogły mieć wpływ na jej świadomość w tym znaczeniu, że przyjęła świadczenie wiedząc, że jej się ono nie należy. Jak wynika z protokołu z czynnego udziału z dnia 4 września 2023 r. "Strona podkreślała, że składając wniosek z dnia 26 października 2021 r. o świadczenia rodzinne nie miała świadomości, że uzyskanie dochodu przez córkę z pracy wakacyjnej należy zgłosić organowi w celu weryfikacji kryterium dochodowego", "niezgłoszenie nie nastąpiło z celowej próby wyłudzenia świadczenia czy też obejścia przepisów gdyż wszelkie informacje mające wpływ na wyliczenie dochodu były udostępniane a dokumenty potrzebne były składane przez Stronę, wobec czego stanowisko organu Strona odczuwa jako krzywdzące", "nikt nie zwrócił uwagi na konieczność informowania o takich zmianach, nie wyjaśnił, że nawet uzyskanie dochodu przez niepełnoletnią córkę z pracy wakacyjnej ma wpływ na wyliczenie dochodu całej rodziny" (karta nr 16 akt administracyjnych organu odwoławczego).
Także w treści odwołania Skarżąca akcentowała, że niepoinformowanie organu o podjęciu pracy przez córkę wynikało "z braku wiedzy", nadto "w momencie składania wniosku na nowy okres zasiłkowy córka nie była już zatrudniona".
Zasadnie zwraca się uwagę w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1525/12, z dnia 13 września 2017 r. sygn. akt I OSK 2814/16, z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1870/21).
Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącej stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o podjęciu pracy przez córkę Skarżącej.
Organy nie rozważały, czy w istocie Skarżąca przedmiotowe świadczenie nienależnie pobrała. Organy orzekające w sprawie nie odniosły się do kwestii oceny świadomości co do konsekwencji związanych z zaniechaniem poinformowania organu o zawartych umowach zlecenia ani też nie oceniły czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" Strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego. Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także zasadą informowania stron określoną w art. 9 k.p.a.
Z powyższych względów, kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego została w niniejszej sprawie dokonana co najmniej przedwcześnie, co przemawiało za koniecznością uchylenia kwestionowanych decyzji.
W aktach sprawy pozostają, poza ww. kartami wynagrodzeń pracownika za 2021 i 2022 r., rachunki do umów zlecenia: rachunek z dnia 5 października 2021 r. wystawiony na postawie umowy zawartej w dniu 1 lipca 2021 r. (do wypłaty za miesiąc wrzesień 2021 r. 585,60 zł), oraz rachunek z dnia 4 stycznia 2022 r. wystawiony na postawie umowy zawartej w dniu 1 grudnia 2021 r. (do wypłaty za miesiąc grudzień 2021 r. 146,40 zł), a także zaświadczenie firmy WAT s.c. z siedzibą w Cieszynie z dnia 3 stycznia 2023 r., z dnia 28 lutego 2023 r., z dnia 24 marca 2023 r., z dnia 18 kwietnia 2023 r., z dnia 27 czerwca 2023 r. o okresach zatrudnienia. Wobec kwestionowania przez Skarżącą przerwy, o której mowa w art. 5 ust. 4c ustawy o świadczeniach rodzinnych, okresy zatrudnienia córki Skarżącej winny zostać jednoznacznie wyjaśnione na podstawie zawartych umów, a następnie organ winien dokonać prawidłowego zakwalifikowania dochodu uwzględniając treść art. 5 ust. 4c ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Jednocześnie, odnotowania wymaga, iż z uwagi na treść przywołanego art. 5 ust. 4c nie można podzielić stanowiska strony skarżącej co do takiego rozumienia przywołanej regulacji, iż okres przerwy 3 miesięcy od utraty dochodu liczony jest pomiędzy faktycznymi dniami wykonywania pracy. Zgodnie z brzmieniem art. 5 ust. 4c omawianej ustawy - przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny, osoba ucząca się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą. Jak stanowi bowiem art. 3 pkt 23 lit. c przez utratę dochodu należy rozumieć utratę dochodu spowodowaną utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, zatem zgodnie z art. 3 pkt 22 utratą umowy zlecenia, tj. upływem okresu na jaki została zawarta, nie zaś ostatniego dnia, w którym faktycznie wykonywane były czynności na podstawie zawartej umowy.
Natomiast przez uzyskanie dochodu należy rozumieć uzyskanie dochodu spowodowane "uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", nie zaś wypłatę wynagrodzenia związanego z podjęciem tego zatrudnienia.
Sąd zważył również, iż informacja o uzyskaniu dochodu przez członka rodziny Skarżącej, która stanowiła podstawę wydania decyzji przyznającej prawo do świadczeń, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 1-1b ustawy o świadczeniach rodzinnych organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o dochodach.
W dacie decyzji z dnia 28 stycznia 2022 r. informacje o zatrudnieniu za okres od dnia 1 kwietnia 2021 do 30 września 2021 r. oraz od 1 grudnia 2021 do 31 grudnia 2021 r., a także za okresy zatrudnienia w roku 2020 (od 1 lipca 2020 r. do 31 lipca 2020 r. oraz od 23 października 2020 r. do 31 października 2020 r.), powinny być znane organowi.
Organ powinien również zwrócić uwagę na zgromadzony materiał dowodowy w sprawie o przyznanie prawa do zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, a także czy w ramach wspomnianego postępowania, w tym przeprowadzonego wywiadu, wyjaśniono Stronie jakie dochody są uwzględniane przy ustalaniu dochodu rodziny, oraz czy organowi były wówczas znane informacje dotyczące zatrudnienia córki Skarżącej również w kontekście obowiązku samodzielnego uzyskiwania oraz weryfikacji danych przez organ.
Godzi w zasadę zaufania do władzy publicznej niepełne zebranie materiału dowodowego i przyznanie świadczenia w nieprawidłowej wysokości, które naraża Stronę na konsekwencje w postaci odsetek ustawowych za opóźnienie. Ponadto zgodnie z aktami sprawy córka Skarżącej podejmowała zatrudnienie zarówno w roku 2021 jak również w roku 2020, w którym również organ dokonywał analizy sytuacji dochodowej rodziny i przyznawał wnioskowane świadczenie.
Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także naruszenia art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustali czy pobrane zasiłki rodzinne wraz z dodatkami w spornym okresie noszą znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą.
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.