Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 5 sierpnia 2020 r. K.G. (dalej: skarżąca), wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką B.T., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R..
Decyzją z dnia [...] r. [...]. działający z upoważnienia Prezydenta Miasta R. Kierownik Sekcji Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R., przywołując w podstawie prawnej art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawie o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach organ stwierdził, iż świadczenie nie przysługuje, ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w ustawowo wskazanym czasie, tzn. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W rozpoznawanej sprawie odmowa stronie świadczenia pielęgnacyjnego oparta została o ustalenie, iż przedłożone przez stronę orzeczenie o stopniu niepełnosprawności stwierdza istnienie niepełnosprawności od [...]., czyli niepełnosprawność powstała po ukończeniu przez matkę strony 25 roku życia.
Ponadto świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim i jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2a). Mąż osoby niepełnosprawnej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stąd też świadczenie to nie przysługuje stronie wnioskującej, gdyż uprawnienie do tego świadczenie dla krewnych otwiera się dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.
Odwołanie od powyższej decyzji organu pierwszej instancji wniosła wnioskująca. Przyznała, że choroba mamy ma swój początek w [...] r. Choroba postępuje czego dowodem są częste pobyty w szpitalu. Z kolei w domu mama wymaga należytej opieki. Z tego powodu ojciec powrócił z pracy zarobkowej z [...], a odwołująca zrezygnowała z pracy zarobkowej w listopadzie 2019 r. by opiekować się mamą. Dodała, że tata pomaga jaka może, ale możliwości jego są ograniczone ze względu na charakter pracy - praca trzyzmianowa. Stąd też opieka nad mamą spoczywa na odwołującej, gdyż samodzielnie nie jest Ona w stanie egzystować.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach zaskarżoną obecnie decyzją z dnia [...] r., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu przywołało treść art. 17 ustawy a następnie stwierdziło, że aby mogło być przyznane wnioskowane świadczenie muszą łącznie być spełnione określone przesłanki. Odnosząc się do pierwszej przeszkody w przyznaniu świadczenia, a mianowicie czasu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, organ drugiej instancji odwołał się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdzającego, że art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie zaś z art. 190 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc wiążącą i są ostateczne. Przywołując orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ uznał, że wobec powyższego przesłanka ta utraciła przymiot konstytucyjności i w związku z tym oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tej przesłanki.
Jednak w ocenie organu odwoławczego strona nie spełnia kryteriów do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż osobą wymagająca opieki jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, pozostając nadal osobą pracującą.
Wobec powyższego orzeczono jak na wstępie.
Pismem z dnia 13 października 2020 r. nazwanym "zażalenie" skarżąca złożyła skargę, stwierdzając, iż nie zgadza się z decyzją z dnia [...] r.. Podniosła w uzasadnieniu, iż jedynym żywicielem rodziny jest ojciec – M.T.. Przyznała, że sprawuje opiekę na mamą 24 godziny na dobę, a gdy ojciec jest na nocnej zmianie śpi z mamą w jednym pokoju, z uwagi na występujące ataki [...].
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy domagał się jej oddalenia, podtrzymując motywy zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 4 lutego 2021 r. skarżąca podtrzymała skargę, dodatkowo wskazując, iż jej ojciec nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki nad mamą, która wymaga całodobowej opieki, podczas gdy musi On pracować zarobkowo, aby utrzymać rodzinę. Ani skarżącą, ani jej ojca nie stać na wynajęcie opiekunki czy umieszczenie matki w wyspecjalizowanym ośrodku.
W ocenie skarżącej organy nie wyjaśniły istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, związanych z podnoszonym zaistnieniem przeszkód faktycznych do sprawowania opieki nad matką przez jej małżonka. Okoliczności te mogłyby być wyjaśnione przez wyczerpujący wywiad środowiskowy.
Odwołując się do wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wskazała na brak dogłębnego wyjaśnienia sprawy w zakresie ustalenia czy małżonek osoby wymagającej opieki może taką opiekę sprawować. Orzekające w sprawie organy nie poczyniły wyczerpując o szczegółowych ustaleń faktycznych w celu udzielania odpowiedzi, czy i w jakim zakresie małżonek osoby wymagającej opieki jest w stanie realnie i efektywnie osobiście albo przez odpowiednie nakłady finansowe zapewniać swojej chorej żonie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) nie wykazała, aby decyzja ta naruszała wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 2325 ze zm.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.
Podkreślenia wymaga, że kontrola ta nie obejmuje oceny wypełniania przez organy administracji tzw. pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani też kryteriów celowościowych.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem tak zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
W przedmiotowej sprawie istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami, a skarżącą jest zagadnienie, czy można, w świetle przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w stanie faktycznym niniejszej sprawy, przyznać jej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawnym matką, której małżonek, a ojciec skarżącej, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 wymienionej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Niewątpliwie skarżąca jest osobą zaliczoną do innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż jest jej córką niepełnosprawnej matki.
Zgodnie jednak z ust. 1a cytowanego art. 17 ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i ust. 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jednocześnie w ust. 5 art. 17 ustawy wymienione zostały przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a wśród nich w ust. 5 pkt 2a wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.,
Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało innym osobom.
Podkreślić należy, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, to nie jedyne warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis ten ustala przy tym kolejność zobowiązanych.
W związku z powyższym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 przywołanego Kodeksu).
W świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, także dzieci. Wynika to z treści art. 23, art. 27, art. 60 § 1 do 3, art. 61 oraz art. 130 Kodeksu. W związku z powyższym, brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy pozostaje ona w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wówczas bowiem to na małżonku strony wymagającej opieki ciąży w pierwszej kolejności obowiązek dostarczenia współmałżonkowi takiej opieki. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym. Wyklucza to bowiem dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W ocenie Sądu, nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności, po małżonku, czyli tak jak w niniejszym przypadku - córki.
Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa.
Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.
Należy jednak wskazać, że w orzecznictwie, m.in. w przywołanym przez skarżącą, podkreśla, że pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2a zostałaby wyeliminowana. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki na osobą jej wymagającą.
Podkreślić jednak należy, że choć skarżąca w dodatkowym piśmie procesowym powołuje się na tę właśnie okoliczność, to upatruje brak możliwości efektywnie i realnie sprawowanej opieki nad matką w fakcie zatrudnienie swego ojca, a męża osoby wymagającej opieki. Skarżąca podkreśliła, że jej ojciec nie jest w stanie efektywnie i realnie sprawować opieki nad matką, gdyż przeznacza na pracę wraz z dojazdem 10 godzin, a jednocześnie pracuje w trzyzmianowej organizacji pracy.
Wskazać jednocześnie należy, że chociaż z ustalonego w przedmiotowej sprawie stanu faktycznego wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, to podane przyczyny braku możliwości wykonywania tej opieki nad matką przez jej męża, a ojca skarżącej, nie są wystarczające i przekonujące. Jak stwierdzono powyżej świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem przyznawane wymienionym powyżej osobom z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. W myśl przywołanych powyżej przepisów przyznawane jest ono określonym osobom w określonym porządku pierwszeństwa z racji rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną.
Zatem świadczenie pracy zarobkowej nie może być przeszkodą dla efektywnie i realnie sprawowanej opieki. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem zastąpić takiej osobie utracone dochody z pracy zarobkowej. Stąd też nie może być dowodem na brak możliwości zapewnienia żonie całodobowej opieki złożone do akt załączone do pisma procesowego skarżącej oświadczenie jej ojca z dnia [...] r. Dopóki zatem w sprawie skarżąca nie wykaże jednoznacznie i w sposób nie budzący wątpliwości, że ojciec nie jest w stanie sprawować efektywnie opieki nad żoną ze względu na swój stan zdrowia, to brak jest podstaw do przyznania jej wnioskowanego świadczenia.
Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie brak jest w przedstawionym stanie faktycznym możliwości wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Podkreślić należy, że tak organy administracji publicznej wypowiadające się w sprawie, jak i skład orzekający nie kwestionują faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad osobą wymagającą opieki - matką. Jednak skarżąca nie spełnia wymogów wynikających z przepisów prawa uzasadniających przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Świadczenie to może być bowiem przyznane osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie ma osób na których obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności i legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Skarżąca jako córka jest osobą zobowiązaną do alimentowania matki, ale mąż osoby wymagającej opieki, a ojciec skarżącej, jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności i nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwianym mu sprawowanie takiej opieki. W świetle powyższego zarzuty skarżącej nie mogły być uznane za zasadne i nie mogły zostać uwzględnione
Dokonując analizy zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że organ odwoławczy wyczerpująco zbadał wszystkie okoliczności faktyczne związane z niniejszą sprawą i uczynił to zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej i oficjalności (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego), oraz dokonał wszechstronnej ich oceny, jak też analizy obowiązujących przepisów prawa, które miały w niej zastosowanie oraz odniósł się do argumentacji zawartej w odwołaniu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi określone w przepisie art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, albowiem wyraźnie wskazał wszelkie istotne przesłanki zarówno faktyczne, jak i prawne, wyjaśniając ich znaczenie dla skarżącej.
W tym miejscu wskazać należy, że sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) na wniosek organu odwoławczego przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę skarżącą.
W tym stanie sprawy, biorąc powyższe pod uwagę należy przyjąć, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie i z tej przyczyny podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 cytowanej powyżej ustawy, o czym orzeczono w sentencji.