Uzasadnienie
Decyzją z dnia 2 czerwca 2022 r. nr [...] Wójt Gminy P. (dalej: "organ I instancji") orzekł, że kwota 7000 zł wypłacona I.S. (dalej: "strona" lub "skarżąca") tytułem świadczeń wychowawczych na rzecz N.S. i B.S. w okresie od dnia 1 października 2021 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że przedmiotowe świadczenie, po śmierci męża strony R.S. zostało wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Strona poinformowała organ I instancji o śmierci męża dopiero w 22.04.2022 r., czyli po 7 miesiącach od dnia jego śmierci. W związku z powyższym organ na podstawie przepisu art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.) – dalej: "ustawa 500+" orzekł o nienależnie pobranych świadczeniach.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy") strona, która w pierwszej kolejności podniosła, że po śmierci męża, który składał wniosek o świadczenie wychowawcze 500+ na okres 2021/2022 była przekonana, że ZUS jako jednostka, w której składa się wniosek o świadczenie 500+ i który to organ podejmuje decyzję o jej przyznaniu (taką decyzję otrzymała z ZUS-u na nowy okres 2022/2023), jest organem, w którym trzeba załatwić tego typu formalności. Podniosła także, że nie rozumie zaistniałej sytuacji z uwagi na fakt, iż świadczenia wychowawcze otrzymywała na małoletnie córki, ze zmarłym mężem pozostawała w związku małżeńskim i nie miała z nim rozdzielności majątkowej. Podkreśliła, że obecnie znajduje się w trudnej sytuacji, gdyż po niespodziewanej śmierci męża sama wychowuje córki jej obecna sytuacja finansowa nie pozwala jej na zwrot 7000 zł.
Decyzją z dnia 18 lipca 2022 r., nr SKO.PSS/41.5/1864/2022/9611 Kolegium utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy opisał przebieg postępowania przed organem I instancji oraz wskazał, przytaczając jego treść, że materialnoprawną podstawę dotyczącą nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stanowi art. 25 ust. 2 pkt 5 ustawy 500+.
W ocenie organu odwoławczego nie ma wątpliwości, że od dnia 24.09.2021 r. (data zgonu męża strony) świadczenia wychowawcze na dzieci strony były wypłacane stronie, a więc osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie.
Kolegium zwróciło także uwagę, że w sprawie nie zostały spełnione również przesłanki, o których mowa w cytowanym wyżej art. art. 18 ust. 2b ustawy 500+, ponieważ drugi rodzic w terminie 3 miesięcy od dnia śmierci rodzica (męża strony) nie złożył wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletnie córki.
Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca, która podniosła, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. W uzasadnieniu skargi skarżąca podtrzymała argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 roku, poz. 329 ze zm.) - dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu świadczeń wychowawczych pobranych przez skarżącą w okresie od dnia 1 października 2021 r. do dnia 30 kwietnia 2022 r. za świadczenia nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.
Podstawę materialnoprawną powyższych decyzji stanowił w art. 25 ust. 2 pkt 5 ustawy 500+. Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
W niniejszej sprawie informacją organu I instancji z dnia 12 maja 2021 r. nr [...] przyznano mężowi skarżącej świadczenia wychowawcze na dwie małoletnie córki w wysokości po 500 zł miesięcznie na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.
Dnia [...] r. mąż skarżącej zmarł, a organ nadal wypłacał świadczenia na konto wskazane przez wnioskodawcę (męża skarżącej). Dopiero w dniu 22.04.2022 r. skarżąca poinformowała organ I instancji o śmierci męża a więc 7 miesięcy po jego śmierci.
W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, iż w przepisie art. 25 ust. 2 pkt 5 ustawy 500+ chodzi o sytuacje, gdy dojdzie do wypłaty świadczenia za okres, w którym nie przysługiwałoby ono uprawnionemu, czyli także, gdy doszło do wypłaty przyznanych uprzednio świadczeń, ale za okres przypadający po śmierci osoby uprawnionej. Unormowanie to wynika z konieczności uregulowania sytuacji, gdy po śmierci osoby uprawnionej organ pomocowy nadal przekazuje środki z tytułu świadczeń na rachunek bankowy.
W orzecznictwie podnosi się także, że o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale i przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenia pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje (por. np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 maja 2018 r., sygn. II SA/Łd 261/18). Należy więc rozróżnić zarówno przesłankę obiektywną - wypłacenie świadczenia bez podstawy prawnej, jak i subiektywną - dotyczącą świadomości osoby pobierającej świadczenie, że pobiera je nienależnie. Sąd orzekający w sprawie podziela to stanowisko.
Sąd wskazuje, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Tym samym przepis ten w sposób nie budzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczenia przez osobę faktyczne sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej. W kontrolowanej sprawie gdyby skarżąca a nie jej mąż wniosła o przyznanie świadczeń 500+ jego śmierć nie miała by wpływu na prawo skarżącej do otrzymywania tych świadczeń.
Zdaniem Sądu w sprawie jest bezsporne, że skarżąca pobierała świadczenia 500+ przez 7 miesięcy po śmierci męża. Uznając za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze przez skarżącą organy nie wzięły pod uwagę, że skarżąca nie była stroną w postępowaniu o przyznanie prawa do świadczeń wychowawczych i nie była pouczona o treści art. 20, art. 25 czy w końcu o treści art. 18 ust. 2b ustawy 500+. Zdaniem Sądu treść skargi i podniesione przez skarżącą argumenty budzą uzasadnione wątpliwości co do jest świadomości pobierania świadczeń, które jej się nie należały. Wątpliwości te nie zostały wyjaśnione przez organy orzekające w sprawie.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, a także poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, albowiem wydano je z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji wyjaśni wątpliwości dotyczące stanu świadomości skarżącej pobierania świadczeń nienależnych i ustali czy otrzymane świadczenia zostały spożytkowane w celu zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych małoletnich dzieci. Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji zobowiązany jest rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku.